Qos bekettiń bireýi – jańa, ekinshisi – óte eski, Nıkolaı II zamanynyń kýási. 1904 jyly Kindik Azııany Reseımen jalǵastyratyn Orynbor-Tashkent temir joly relsteri tósele bastaǵanda, jol boıynda shaǵyn beketter, poshta keńseleri, sý jınaıtyn munaralar da boı kóterdi. Búginde eski temir jol beketiniń qabyrǵa tastary kónerip, qyzyl temirden jabylǵan shatyrlary shirip qońyrqaı tartyp, «barokko» sáýlet úlgisine eliktep salynǵan tereze aǵashtary úgitilip keterdeı bolyp tur. Sonda da patsha ınjenerleri jobalaýymen sapaly salynǵan qurylys tozsa da, ýaqyttan jeńilgisi kelmeı qasqaıyp tur. Osy ǵımarattardyń irgetasy bıik, qabyrǵasy qalyń ári kirpishteri óte dáldikpen qalanǵan, arasynda sańylaý joq. Eski beketten 300 qadam jerde, Boqtybaı jotasynyń baýyrynda taý tasymen órilgen dýal dińgekteri men órnekti eski qorshaýy bar shıpajaı ornalasqan. Bul – ýkraın kópesi Nıkolaı Glýshenko 1860 jyly saldyrǵan, kezinde ishki Reseıden týberkýlezben aýyryp kelgenderdi 3-4 aı jylqy eti men qymyzben, Muǵaljardyń saf aýasymen emdegen eski emdeý mekemesi.
Búginde shıpajaı Aqtóbe oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń menshiginde. Biraq óte kútimsiz jaǵdaıda, qaraýsyz qalǵan. Qazir bul jerge túrmede týberkýlezben aýyryp, emdeý kýrsynan ótkender saýyqtyrylady.
Jaqynda Bershúgir shıpajaıy jabylady degen habardy estigen Shalqar aýdanynyń bir top turǵyny bizge habarlasyp, shıpajaı jabylsa, eski qurylystar joıylady deıdi. Sebebi óz zamanynda erekshe talǵammen salynǵan emdeý mekemesi oblystyq tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jónindegi memlekettik ınspeksııa tizimine kirmegen. Sońǵy 30 jylda múmkindigi tolyq paıdalanylmaǵan shıpajaıǵa jaqsy qojaıyn tabylsa, qazaqtyń kıiz úı úlgisimen dóńgelete aǵashtan salynǵan úılerdi qaıta jańartyp, jaqsy demalys ornyna aınaldyrýǵa bolady deıdi aýyl azamattary. Ondaı jaǵdaıda Bershúgir aýylynyń turǵyndaryna da jumys tabylady. Álemdi jaılaǵan pandemııa azamattarymyzdyń tabıǵat ortasynda densaýlyǵyn túzetetin shaǵyn shıpajaılardyń jetpeıtinin kórsetti.
1950 jyldary shıpajaı KSRO Jol-qatynas mınıstrligine qarap, odaqtyq dárejede bolǵanda, ókpesi aýyrǵan temir jolshylar kelip demalatyn. Menshik quqyǵyna ıe bolǵan Aqtóbe oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy 1996 jyldan bastap emdelýshilerdi qabyldaýdan bas tartqan soń osy emdeý mekemesi azyp-toza bastady.
Kıev kópesi qazaq dalasynan ne izdedi?
Aqtóbe oblystyq muraǵatynyń derekteri boıynsha, bul shıpajaıdy Kıev kópesi Nıkolaı Glýshenko 1860 jyly Ýkraınadaǵy búkil bıznesin satyp saldyrǵan. Temir joly, dárisi de, dárigeri de joq qazaq dalasynyń bir aýylyna búkil dáýletin satyp, demalys ornyn saldyrýyna balasynyń ókpe dertinen osy jerde saýyqqany sebep bolǵan. Sozylmaly dert jabysqan balasyn eshbir dáriger emdep jaza almaǵanda, fransýz dárigerleri oǵan aýasy qurǵaq, qysy qataldaý jerge aparý kerek dep keńes beredi. Kópes Peterbýrgtegi Orys geografııalyq qoǵamy keńsesine kelip keńes suraǵanda, bul jerdegiler «Muǵaljar taýynyń betkeıindegi Bershúgir baıdyń ımenıesine aparyńyz», deıdi.
Osy jyldary «Orynbor-Tashkent» temir joly qurylysy áli bastalmaǵan. Al Orys geografııalyq qoǵamyndaǵy patsha sheneýnigi, ne zertteýshisi bul jaqty óte jaqsy bilgen sııaqty. Qııandaǵy qazaq dalasyna at arytyp, ázer jetken Kıev kópesin Bershúgir bı jaqsy qabyldaıdy. Sengendigi sonshalyq, balany qazaqtardyń arasyna tastap ketedi. Taza aýa, jylqy men qoı eti, qymyz ben shubat kópes ulynyń densaýlyǵyna jaqsy áser etip, jóteli joǵalyp, óńi jaqsaryp, eki-úsh aıda salmaq qosady. Kúzde kelgen Glýshenko balasynyń jaqsarǵanyna qatty qýanyp, Fransııaǵa dárigerlik tekseriske alyp barǵanda, dárigerler balanyń az ýaqyttyń ishinde dertten qulan-taza aıyǵyp ketkenine qatty tańǵalǵan. Bul jaıttyń Glýshenkoǵa aıryqsha áser etkeni sonshalyq, ol Kıevtegi bar múlkin satyp, Bershúgir bıimen kelise otyryp, Boqtybaı taýynyń eteginde shıpajaı qurylysyn bastaıdy. Qurylys aǵashtaryn, basqa da jabdyqtardy túıe arbamen Orynbor qalasynan tasıdy.
Jotadan tómen túsken saıdaǵy bulaqtan bastaý alatyn shaǵyn ózen boıyna baqsha salyp, túrli jemis aǵashtaryn egip, demalys ornyna kelýshiler úshin tóńirektegi aýyldardan jylqy, qoı eti men qymyz-shubat aldyrady. Sol sharýashylyqtyń izderi – shıpajaıǵa jaqyn «Jylqy aýyl», «Baqsha saı» degen jer ataýlary qalǵan. Biraq baıaǵy ózenniń izi joq, qurǵap ketken. Shıpajaı aýlasynda jartylaı jertóle túrinde salynǵan úlken qoımalardyń ishki qabyrǵalary tutas betondalǵan, tómenge túsetin baspaldaqtary sol kúıinde. Kókónisterdi qoımaǵa toltyryp jınasa kerek.
1889 jyly qasıetti Vladımır atyndaǵy Kıev ımperatorlyq ýnıversıtetiniń medısına fakýltetiniń ǵalymdary ishki Reseıden kelip, Bershúgirde emdelgen naýqastarǵa baqylaý júrgizedi. Bul jer 1930 jyldary NKVD ofıserleri demalatyn jabyq emdeý mekemesine aınalǵan.
Kıno túsirýge laıyq oryn
Shıpajaıda kıiz úı úlgisimen dóńgelete, aǵashtan qıyp turǵyzylǵan, irgetastary tastan bıik etip qalanǵan eki adamdyq 61 jazdyq úı bar. Bólmelerdiń irgetastaryn jylan ne basqa jándikter órmelemesin dep bıiktetip salǵan sııaqty. Bólme ortasynda – kontramarka pesh, emen edenderi sol qalpynda. Jazdyq úılerdiń jan-jaǵyn qorshaı tal-terektiń túr-túrin egip úlken toǵaı ósirgen. Sol zamannyń kýási – aýlanyń buryshynda ósken kári shynar.
Shıpajaıdan 300 metr jerde patsha zamanyndaǵy realdy ýchılısheniń ǵımaraty ornalasqan. Qabyrǵasy qalyń, tóbesi bıik, úlken de jaryq terezeleri kúnshyǵysqa qaratylǵan, kúıdirilgen qyzyl kirpishten salynǵan ýchılıshe ǵımaraty da qańyrap tur, memleket qorǵaýyna alynbaǵan. Qazirgi kezde shıpajaıda eki-úsh medbıke, qaraýyl jáne aspaz jumys isteıdi. Bas dárigeri Aqtóbede turady. Kishi medısına qyzmetkeri bizge bul jerde 30 adam demalyp jatyr degen aqparat berdi. Biraq aralap júrip, kórgenimiz – eki áıel men úsh er adam ǵana.Taǵy bir baıqaǵanymyz, eski jazǵy úıshikterdiń tóbesi men qabyrǵalaryn aq proflıstpen aınaldyryp orap tastap, sáýletinen aıyra bastapty.
Muǵaljar beldeýiniń osy tusynda atmosferalyq aýa aǵyny óte jyldam almasatyn jerde ornalasqan emdeý mekemesin qaıta ashyp, onyń jumysyn jandandyrý kerek. Bershúgir shıpajaıyn ózindik kelbetin saqtap, qaıta jóndep, emdeý mekemesi retinde jumysyn jandandyrýǵa shyn janashyr men jaqsy uıymdastyrýshy-menedjer ǵana jetpeı tur.
