Ýnıversıtet qabyrǵasynda ótken «Álippeden bastalǵan, danalyqtyń danasy» atty is-shara aıasynda Abaı ǵylymı zertteý ınstıtýty jáne sıfrly pedagogıka kabıneti resmı túrde ashyldy. Bilim kúnine oraılastyrylǵan saltanatty jıynǵa oblys ákiminiń orynbasary Álisher Marhabat ta kelip qatysty.
«Qara sózderdi» qarapaıym tilmen túsindiredi
Abaıtanýshy ǵalymdar uzaq jyldar boıy Abaıdyń shyǵarmalaryn zerttep, kóptegen ádistemelik ádebıetter jazǵan.
Oblystyq bilim basqarmasy Shyǵys óńirlik ortalyǵymen birlese otyryp, mektepterge abaıtanýdy 5-8 synyptarǵa arnalǵan, varıatıvti pán retinde engizdi. Soǵan oraı ýnıversıtet ǵalymdary aımaqtyq oqý baǵdarlamasyn qurastyryp shyqqan. Abaıtaný kýrsy boıynsha muǵalim kitaby da qoldanysqa berildi. Bul baǵdarlamalardy kez kelgen ustaz oblystyq Bilim basqarmasynyń saıtynan júktep, paıdalana alady.
– Lentasy qıylǵan ortalyǵymyz bes nársege asyq, bes nárseden qashyq bolýdy úıretedi. Abaıdyń «Qara sózderin» qarapaıym tilmen balanyń sanasyna sińiredi. Úlken bólme kórneki aqparat quraldarymen jabdyqtalyp, hakim Abaıdy zerttegen ǵalymdardyń eńbekterimen tolyqty. «Abaıdyń tolyq adam ilimin» jazǵan Mekemtas Myrzahmetulynyń eńbegin arnaıy aldyrdyq. Orys tilindegi eńbekter de bar. Mysaly, abaıtanýshy jerlesimiz E.I.Grıgorevtiń «Adam bol» atty eńbegin stýdentter, magıstranttar paıdalana alady, – deıdi ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory Aıjan Qartaeva.
Osy tusta abaıtanýshy-ǵalym Aıjan Qartaeva respýblıkada tuńǵysh ret Abaıdyń «Tolyq adam» ilimin oqytý jónindegi oqý quralyn jazyp shyqqanyn atap ótken oryndy.
Abaıdyń toıy Qazaqstanda ǵana emes, shetelderde de ataýsyz qalyp jatqan joq. Ǵulamanyń qurmetine oraı Polshada poshta markasy shyǵarylǵanynan habardarmyz. Al byltyr bul memlekette Abaı ortalyǵy jumysyn bastaǵan.
Sonymen qatar ýnıversıtet qabyrǵasynda sıfrly pedagogıkalyq zerthana da resmı túrde jumysyn bastady. Mundaǵy ǵalymdar oqýshylardyń onlaın oqýy úshin ońtaıly baǵdarlamalar jasaýdy qolǵa alǵan.
63 ulttyń álippesi saqtalǵan
Abaı ınstıtýtymen tanysqan soń qonaqtar kórme zalyna ótken. Munda sonaý zamanǵy ázerbaıjan, tájik, tatar, uıǵyr syndy túrki tildes ulttardyń álippeleri jınaqtalypty.
Álippe dese, qazaq til biliminiń atasy – Ahmet Baıtursynulynyń eńbegi eske túsedi. Ol 1910 jyly álippe jazýmen qatar qazaq grafıkasyn jasaýǵa da kirisken. Arab áripterin qazaq fonetıkasyna ıkemdep, 24 tańbadan turatyn qazaq jazýyn qalyptastyrǵan. Sóıtip alǵashqy álippe 1912 jyly Orynborda basylyp shyǵady. Kitaptyń alǵashqy betine «Balalar, bul jol basy danalyqqa...» dep avtorlyq óleńin kiristirgen.
Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev ta byltyrǵy tamyz konferensııasynda «Biz áýeli eldi túzetýdi – bala oqytý isin túzetýden bastaýymyz kerek» dep Ahmet Baıtursynulynyń sózin mysalǵa alǵan. Sodan beri birshama ózgerister engizildi. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov te álippe qaıtarylatynyn málimdedi.
Sórelerde qaz-qatar tizilgen álippelerdiń ishinen qumyqtardykin de paraqtap kórdik. Kavkazdaǵy qumyq halqy jer betinen azaıyp bara jatqanymen, álippesi osy kúnge deıin saqtalǵany tańdandyrdy.
San ulttyń álippesin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, búginge jetkizgen shyǵysqazaqstandyq – Fedor Golovanov edi. 1921 jyly týyp, elý bes-aq jasynda ómirden ótken ustazdyń eńbegi orasan. 1964 jyly qalamush pen sııa saýytty qoldanatyn kallıgrafııalyq júıeniń ornyna sharıkti qalammen jazýdy engizgen de F.G.Golovanov edi. Ol qalamsaptyń zııany joqtyǵyn ǵylymı turǵyda dáleldep, Keńes Odaǵyn túgeldeı derlik sharıkti qalamsapqa kóshirgen. Osydan keıin ol pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty atanǵan. Qazirgi tańda talantty pedagogtiń álippeler kolleksııasy ýnıversıtettiń sırek qorynda saqtaýly. Kitaphana dırektory Ferızat Kúzembaıqyzynyń aıtýynsha, álippeler sıfrlandyrylyp, ǵalamtorǵa júktelip qoıǵan.
Sondaı-aq ýnıversıtettiń sırek qorynda ózge óńirlerde kezdese bermeıtin 9 myń dana kitap bar. Jaýhar týyndylar qazaqtyń tarıhyna, qazaqtyń jerine qatysty bolǵan soń da jınaqtalǵan.
Kórmeden Kaspıdegi balyqshylyq týraly albomdy, Sibirdiń tynys-tirshiligi beınelengen sýretter kitabyn, 1702 jyly aǵaıyndy Remeznevterdiń Qazaqstanǵa shekaralas jerlerdi qalammen syzǵan kartasyn kórýge bolady. Bir ereksheligi, bulardyń barlyǵy qaıtalanbas túpnusqa dúnıeler. Kóbi osy ýnıversıtettiń kitaphanasynan ǵana tabylady. Qyzyqtaı kele osynshama qazyna qaıdan keldi deımiz ǵoı.
– Buryndary oqý-ornymyz Pedagogıkalyq ınstıtýt bolyp turǵan kezde Lenıngradtaǵy Saltykov-Shedrın atyndaǵy kitaphanada professor, tarıhshy A.Alıkseenko ǵylymı jumysyn jazǵan eken. Sonda dýblet kitaptardy bólip jatqanyn kórip qalyp, shyǵysta pedagogıkalyq oqý orny ashylyp jatqanyn aıtady. Qundy kitaptarǵa «quda» túsedi. Sóıtip pedınstıtýttyń rektory Iýlmash Kárimov pen kitaphanashy Lıýdmıla Alekseevna Lenıngradtan toǵyz myń kitapty iriktep alyp kelgen, – dep túsindirdi Ferızat Kúzembaıqyzy.
Asyl qazynaǵa baı oqý ordasy úlken ınstıtýt ashyp, jas urpaqqa Abaıdyń ilimin dáripteýdi qolǵa alǵan. Sondaı-aq birinshi synypqa barǵan oqýshy úshin áý bastaǵy álippeniń mańyzy zor ekenine mán berip jatyr.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
