Abylaı han alańy
Abylaı han alańy – Kókshetaý taýynyń eteginde ornalasqan tabıǵattyń biregeı eskertkishi. 1991 jyly Abylaı han alańyna ustyn ornatylyp, «Abylaı han» ekspozısııalyq keshenin Elbasy Nursultan Nazarbaev ashqan bolatyn. «Abylaı han alańynda» ashylǵan murajaıdyń aýmaǵy 288 sharshy metrdi quraıdy. Onda qazaq hany Abylaıdyń Reseı, Qytaı, Buhara handyqtarynyń elshilerin qabyldaýy kórinis tapqan. Uly hannyń qolbasshylyǵymen bolǵan joryqta, tarıhta «Shańdy joryq» degen ataýmen qalǵan oqıǵa barysy murajaıdyń bir qabyrǵasyna tolyǵymen bezendirilgen. Al dál ortada Uly memleket qaıratkeriniń qolbasshylyǵymen sap túzegen sarbazdardyń beınesi negizinde «Áskerı keńes» atty músindik kompozısııa somdalǵan. Osy músindik kompozısııany aınala ornatylǵan baǵanalarda han Abylaıǵa qatysty derekter toptamasy jazylǵan.
XVIII ǵasyrdyń ortasynda qazirgi Abylaı han alańynda úsh júzdiń bıleri men ıgi jaqsylary quryltaı ótkizip, Abylaıdy aq kıizge kóterip, han saılaıdy. Sonda Abylaı turyp: «Taqta ózderińiz bolyńyzdar, men ózimniń sarbazdaryma baramyn. Al mynadaı tabıǵaty kórkem jer tek qana oıyn-saýyq ótkizetin oryn eken», deıdi. Al hannyń úlken alańy «Hannyń qyzyl aǵashy» degen jerde. Búgingi Abylaı hannyń kishi alańy jer-jerden kelgen týrısterdiń kóp jınalatyn orny. Bul alańnyń ortasynda bıiktigi 37 metrlik ustyn tur. Ony aq mármárdan qaraǵandylyq sýretshi Erlan Aıtýarov bastaǵan sáýletshiler salypty. Segiz qyrly monýment dóńgelek ishinde tur. Qazaqstan halqynyń mádenıetinde segiz qyrly pishin dúnıe júziniń bólikterin ǵana bildirmeı, sonymen qatar búkil baǵyttarǵa taratatyn berekeni de bildiredi. Dóńgelekpen birge ol osy berekeni máńgilikke bekitedi. Monýmentte Qazaqstannyń memlekettik zańdarynyń tarıhı sabaqtastyǵy kórinedi. Eskertkishtiń qyrlary jebe ushtyqtary túrindegi altyn oıýmen bezendirilgen. Al 2009 jyly «Abylaı han ordasy» ekspozısııalyq kesheni ashyldy. Bul úlken murajaı kelip-ketýshi meımandarǵa Abylaı han dáýiri týraly kóptegen qundy málimet beredi.
Ekspozısııalyq keshenge negizgi úsh nysan kiredi: Abylaı han qulpytasy, tarıh zaly jáne qymyzhana. Keshenniń eń tanymal nysandarynyń biri – Abylaı hannyń taǵy. Ol tabıǵı túrde paıda bolǵan aq tústi tas. Munda kelýshiler han taǵyn kıeli sanap, ony jeti ret aınalyp ótip jatady. Abylaı hannyń alańy erekshe mıkroklımatymen sıpattalatyn tiri tabıǵat eskertkishi bolyp tabylady. Osynda kún kóziniń erekshe belsendiligi, bıologııasy jaǵynan ýltrakúlgin sáýleleriniń moldyǵy áserinen adam aǵzasy jasarady degen uǵym qalyptasqan.
Kenesary úńgiri
Kóp nazaryn aýdaratyn Kenesary úńgiri – Býrabaı kólinen ońtústik-batysqa qaraı jarty shaqyrymdaı jerde. Úńgir Kókshetaý qyratynyń granıtti sileminiń úgilýinen paıda bolǵan jáne ol alasa shoqynyń ústinde jatyr. Úńgirge kire beristegi qýystyń bıiktigi úsh metr. Ol eki bólikten turady. Olardy bir-birimen tar qýys jalǵastyrady. Ekinshi bólikten syrtqa shyǵatyn aýyz bar. Kenesary úńgiri – týrıster kóp baratyn oryndardyń biri.
Patsha ókimetiniń 1822-1824 jyldary Orta júz ben Kishi júzde engizgen basqarý erejeleri qazaq ultynyń dástúrli basqarý jáne quqyq júıesin joıyp, onyń ornyna okrýgtik jáne shekaralyq orys basqarý mekemelerin ashty. Kelimsekter qazaq jeriniń eń shuraıly jerlerin tartyp alyp, onyń ár óńirine áskerı bekinisterin sala bastady.
Ulttyq azattyqty ańsaǵan Kenesarynyń otarshyldyqqa qarsy kúresi 1837-1847 jyldary aralyǵynda on jylǵa sozylǵan. Osy úńgirdi el kóterilistiń besigi bolǵan qasıetti jer sanaıdy.
Baýbek batyr kesenesi
Baýbek batyr Kenesary Qasymulynyń áskeri qatarynda talaı qyrǵyn soǵysty basynan ótkergen, keıinnen ózimen atalas týys-týǵandaryn jartylaı bolsa da otyryqshylyqqa beıimdegen belgili tulǵa.
Áke-sheshesi 9 jasynda qaıtys bolǵan bala, Kenesarynyń báıbishesi Kúnimjannyń qolbalasy bolyp ósedi. Ýaqyt óte kele Baýbek joryqtarǵa qatysyp, kózge túsedi.
Baýbek batyr týraly resmı túrde alǵash jazǵan ultjandy azamat, tarıhshy ǵalym Ermuhan Bekmahanov boldy. 1995 jyly jýrnalıst Ahmetjan Baıjannyń «Bektaýyl Baýbek batyr» atty kitaby jaryq kórgen. Onda Baýbek batyrdyń ómiri men Kenesary qozǵalysyna qatysqan kezeńi jaıynda jan-jaqty aıtylady. Baýbek batyr Kenesary qozǵalysynyń basynan aıaǵyna deıin qatysyp, qyrǵyz jerinde han qazaǵa ushyraǵan ýaqytta qyrǵyzdardyń qolynda tutqynda bolady.
Baýbek batyr eline kelgen soń Terisaqqan ózeniniń boıyn jaılap, beıbit ómir keshedi. Degenmen Kenesary kóterilisine qatysqan, el aldynda úlken bedeli bar Baýbek batyrdy patsha sheneýnikteri tynysh qoımaıdy. Kóteriliske qatysqany úshin Sibirge, Túmen oblysyna jer aýdarady. Týǵan jerinen ketip bara jatyp batyr «Endi qaıtyp kele almasam, onda denem týǵan jerde qalsyn» dep, óz shynashaǵyn ózi shaýyp, jerge kómip ketipti deıdi. Keıin Túmen jerinde batyrdyń qaıtys bolǵanyn estigen balalary ákeleriniń shynashaǵyn kómgen jerge zırat ornatady.
Jaqsy aýylynan ońtústikke qaraı, Esil ózeniniń oń jaǵalaýynda ornalasqan buryn Qyzyltý aýyly bolyp atalǵan jer 1993 jyldan beri Baýbek batyrdyń esimimen atalady. Kesenesi Esil ózeniniń bıik jaǵasynda.
Bespaqyr keceneci
XIX ǵasyrdyń sońynda salynǵan Bespaqyr kesenesi dinı-sáýlet eskertkishi bolyp sanalady. Qorǵaljyn aýdanynyń Abaı aýylynan shyǵys-ońtústik-shyǵysqa qaraı segiz shaqyrym shamasyndaǵy qashyqtyqta, Qorǵaljyn-Astana tas joly boıyndaǵy Abaı aýylynan burylystan shyǵysqa qaraı 11 shaqyrym jerde, ashyq dalada, eski molanyń qorshalǵan aýmaǵynda, Nura ózeniniń oń jaǵalaýynda ornalasqan. Ańyz boıynsha kesene XIX ǵasyrdyń 30-shy jyldary Kenesary Qasymuly bastaǵan ult-azattyq kóterilisinde erlik kórsetken bes batyrdyń qurmetine turǵyzylǵan. Bespaqyr kesenesi shıki óńdelgen kirpishten qalanǵan. Mazar salynǵan kirpish quramy – qoıdyń súti, júni, attyń jaly men saz balshyqtan turady. Kirý esigi kólemi kúmbeziniń ústińgi bóligi opyrylǵan, kirý arkasynyń jan-jaǵyndaǵy qabyrǵada buzylǵan jerleri bar, kúmbezdi esigi bar saǵana túrinde oryndalǵan mazardyń ózgeshelik tıpin sıpattaıdy. Eki bólmeli kompozısııa kóldeneń osinde shyǵystan batysqa qaraı sozylǵan. Shaǵyn kólem proporsııasy qasbet qabyrǵalarynyń birqalypty formalarymen erekshelenedi. Shyǵys jaǵyndaǵy alasa arkalary esik dıametri 2,8 metr deńgeıinde sopaq bólmeniń ishine aparady. Qabyrǵalarynyń bıiktigi 3 metr shamasynda. Zertteý alǵash 1987 jyly júrgizilgen.
XIX ǵasyrdyń qazaq halqy úshin aýyr kezeńinde halyq arasynan shyǵyp, el qamyn oılaǵan batyrlar az emes. Qansha ýaqyt ótse de olardyń erligin qalyń el qurmet tutady.
Botaǵaı keceneci
Botaǵaı kesenesi HI-HII ǵasyrlardyń sáýlet eskertkishi bolyp tabylady. Kesene Nura ózeniniń sol jaǵasynda, Qorǵaljyn aýylynan shyǵysqa qaraı eki shaqyrym jerde ornalasqan. Botaǵaı – ortaǵasyrlyq kúmbezdik kesene. Erekshelikterine oraı Qazaqstandaǵy jalǵyz ortaǵasyrlyq kesene. 1862 jyly Botaǵaı kesenesiniń sýretin qazaqtyń uly etnograf ǵalymy Shoqan Ýálıhanov salypty. Kóptegen saıahatshynyń syzbalary men sıpattamalaryna qaraǵanda, Botaǵaı – Qazaqstannyń sáýlet-qurylys óneriniń kórnekti úlgileriniń biri. XIX ǵasyrdyń ortasyna deıin kesene birshama jaqsy saqtalǵan.
Botaǵaı alǵash ret Reseı kartasyna 1694 jyly túsirildi. Zamanynda Táýke hanǵa Reseıden kelgen elshiler F.Skıbın men M.Troshın syzǵan. Syzba 20 paraqtan turatyn «Qazaq ordasy» degen ataýǵa ıe bolǵan. Onda Qorǵaljyn kóli men han ordasy arasynda Nura ózeniniń jaǵalaýynda Bytyǵaı qalasy ornalasqany týraly aıtylǵan. Elsiz jer emes edi. Bul jerde Uly Jibek jolymen júretin kóptegen kerýen joly túıisetin. 1762 jyly Peterborda «Imperatorlyq ǵylym akademııasynyń alqalyq keńesshisi Petr Rychkovtyń shyǵarmasy» atty kitap jaryq kóredi. Qazaq jerin aralap ótken orys ǵalymy Bytyǵaı týraly mynadaı derekterdi keltiredi: «Bytyǵaı – Qorǵaljyn kóline quıatyn Nura ózenindegi qyrǵyz-qaısaq ordasyndaǵy uly qalanyń juqanasy. Sıpattary boıynsha bul qala on shaqyrym jerde ornalasqan jáne bul jerdegi saraı túrindegi tórt buryshty qurylystardyń úlkendigi sonshalyqty, úsh júz sajyndaı bolady. Bul jerde bir meshit jáne kóptegen qıraǵan tas qurylystar bar». Táýke han ólgen soń Bytyǵaı qańyrap bos qalyp, qıraýǵa shaq qaldy.
1816 jyly I.P.Shangın keseneni qarap shyǵyp, qysqasha sıpattama berdi, ǵımarattyń jospary men keseneniń aldyńǵy jaq sýrettemesin jasady. 1825 jyly Sibir jáne Orynbor shekara shebin Qazaqstanǵa kóshirý týraly
I Aleksandrdyń atyna jazǵan jazbasynda alqalyq keńesshi Demıdov osy eskertkish týraly jazyp ótken. «Tuzdy kólderdiń ishinde mańaıy 300 shaqyrym bolatyn Qorǵaljyn ózeni – eń úlkeni. Buryn Esil ózenine aǵatyn Nura ózeni qazir osy kólge quıady. Osy ózennen alys emes jerde bul eldiń qunarlyǵyn dáleldeıtin eski egindiktiń aýmaǵy kórinedi, al 15 shaqyrym aımaqty alyp jatqan ájeptáýir sáýlet ónerinen habar beretin eski qalanyń qıraýynan paıda bolǵan kirpish úıindileri bul eldi qańǵyryp júrgen kóshpendiler emes, bilimdi, saýatty halyq meken etkenin dáleldeıdi».
Mine, osyndaı derekterden Kókshetaý men Qaraótkeldiń arasyn jaılaǵan qalyń eldiń qazynasy qylań beredi. Tarıhı derekterden elimizdiń máıekti mádenıetin, ádemi de ajarly, mazmundy da maǵynaly ádet-ǵurpyn kórýge bolady. Eskiniń esti esteligi arqyly búgingi tolqynnyń rýhanı jańǵyryp, kemeldenýine múmkindik mol. Atadan mıras bolyp qalǵan jádigerler janymyzǵa nur quıyp, sanamyzǵa sáýlesin quıyp áli tur, máńgilik tura bermek!..
Aqmola oblysy
