Nıý-Iork qalasy birazǵa deıin pandemııa taralýynyń naǵyz ordasyna aınalǵany belgili. Naýryz aıynan mamyrǵa deıin AQSh-taǵy naýqastardyń 60 paıyzǵa jýyǵy Nıý-Iork shtatyna tıesili edi.
Jalpy, Nıý-Iork shtatynyń ishki jalpy ónim kólemi 1,5 trln dollardy quraıdy. Eger Nıý-Iork memleket bolǵanda ekonomıkasynyń aýqymy jóninen 11-oryndy ıelenip, Kanada men Ońtústik Koreıa arasynda ornalasqan bolar edi. Shtat AQSh-taǵy ishki jalpy ónim kólemi boıynsha úshinshi orynda tur. Shtattyń halqy 20 mln adamǵa teń.
New York Times gazetiniń habarlaýynsha, Endrıý Kýomonyń koronavırýs indetimen kúres barysynda jasaǵan kún saıynǵy brıfıngi ony AQSh-taǵy eń bedeldi tulǵalardyń birine aınaldyrdy. Ári daǵdarys kezindegi kóshbasshylyq qabiletin anyq kórsetti. Ol 2011 jyly 62 jasynda gýbernatorlyqqa saılanǵan edi. E.Kýomo óziniń brıfınginde Nıý-Iorktegi koronavırýs jaǵdaıynyń kúndelikti ózgerý statıstıkasyn, boljamyn jáne naqty derekterdi baıandap otyrdy. Sondaı-aq paıdaly aqparattarmen bólisip, naqty tendensııany túsindirýmen boldy.
Koronadaǵdarys jaǵdaıynda qalǵan AQSh-tyń búkil arnalary kún saıyn gýbernator Kýomonyń brıfınginen habar taratatyn. Tipti, olardyń qatarynda qarama-qarsy saıası kózqarastaǵy arnalar – lıberaldy MSNBC-ten bastap, konservatıvti Fox News-ge deıin bar.
E.Kýomonyń ereksheligi onyń jeke qabileti men halyqpen baılanys ornata bilýinde jatyr. Onyń zeıini, ustamdylyǵy, nátıjege basymdyq berýi jáne qabileti jahandyq indetpen kúres kezinde amerıkalyqtarǵa zor kómek kórsetti. Gýbernatordyń máseleni keshendi sheshýi men kúndelikti brıfıngteri turǵyndarǵa senim uıalatyp, batyldyqqa jeteledi. Sondaı-aq ol áleýmettik jeliler arqyly el halqymen baılanys ornatyp, óz pikirin ashyq jetkizdi.
Endrıý Kýomo árdaıym Demokratııalyq partııany qoldap kelgen. Onyń ákesi Marıo Kýomo da demokrat edi. Ol 1983-1994 jyldar aralyǵynda Nıý-Iork qalasynyń gýbernatory laýazymyn atqardy. Keıingi kezde E.Kýomonyń bitispes saıası qarsylastarynyń ózi onyń jetistigin moıyndaýǵa májbúr boldy.
Prezıdent laýazymynan úmitker, Demokratııalyq partııa ókili, burynǵy vıse-prezıdent Djo Baıden Nıý-Iork gýbernatorynyń brıfıngin «kóshbasshylyq sabaǵy» dep, kópshilik aldynda málimdedi.
E.Kýomonyń naýryzdaǵy reıtıngi AQSh tarıhynda bolmaǵan óte joǵary deńgeıge jetti. Búkil shtattaǵy saýalnamaǵa qatysqan turǵyndardyń 85 paıyzy onyń koronadaǵdaryspen kúresin qoldaıtynyn jetkizgen.
Bıylǵy kóktemde, E.Kýomonyń tanymaldylyǵy artyp turǵan sátte onyń esimi Demokratııalyq partııa atynan prezıdenttik laýazymǵa úmitkerler qatarynda atala bastady. Biraq gýbernator birneshe márte prezıdenttik dodaǵa túspeıtinin málimdedi.
New York Times gazeti jýrnalısteriniń málimetine súıensek, gýbernatordyń tanymaldylyǵy Aq úı baspasóz qyzmetiniń jumysyn qaıta qarap, prezıdenttiń sóz sóıleýin ózgertip, keshirek ýaqytqa, E.Kýomonyń kúndelikti konferensııasy aıaqtalǵannan keıin qoıýǵa májbúrlegen. Qysqasy, munyń eshqaısy gýbernatordyń Aq úıdi qatań synaýyna kedergi keltirgen joq. Ol federaldy bılikti baıaý qımyldap, AQSh-taǵy epıdemııanyń taralýymen tıimsiz kúresti dep aıyptady.
Naýryzdyń ortasynda E.Kýomo shtattaǵy vırýs juqtyrǵany anyqtalǵan naýqastar sany ár úsh kún saıyn eki esege ósip otyrǵanyn málimdedi. Sondyqtan ol shtatqa federaldy bıliktiń Nıý-Iork shtatyna ákelgen 400 ókpeni jeldetý apparatynyń ornyna 30 myń jabdyq kerek bolatynyn aıtty. Vashıngton gýbernatordy tyńdady. Sol kúni AQSh-tyń vıse-prezıdenti Maık Pens qosymsha 2000 apparat Nıý-Iorkke jetkizilgenin habarlap, bir kún ishinde taǵy osy kólemde jabdyq jetkizýge ýáde berdi.
Qazir Nıý-Iork shtatyndaǵy naýqastar sany basqa shtattaǵylardan áldeqaıda az. Nıý-Iork gýbernatorynyń aıtýynsha, bul kúndelikti ómirge oralý úshin áli de kóp jumys jasap, kúsh-jigerdi ulǵaıtýǵa serpin berýi tıis. «Nıý-Iork el kólemindegi Ońtústik Koreıa sekildi», dedi T.Chan atyndaǵy qoǵamdyq densaýlyq saqtaý garvardtyq mektebiniń professory Tomas Saı.
Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasy ókilderiniń paıymdaýynsha, shtatty ýaqytynda jabý, sodan keıin kezeń-kezeńmen ashý sharalary, áleýmettik qashyqtyqty saqtaý men betperde taǵýdy qatań oryndaý sekildi gýbernator engizgen sheshimder jaǵdaıdy baqylaýǵa múmkindik berdi. Alaıda sarapshylar koronavırýstyń kez kelgen sátte kúrt kóbeıip ketýi múmkin ekenin aıtyp otyr. Iаǵnı, 32 myń adam koronavırýstan qaıtys bolǵan shtat onyń ekinshi tolqynyna qanshalyqty tótep bere alady?
Sarapshylardyń aıtýynsha, Nıý-Iorkke basty qaýip tóndirip turǵan – bılik bekitken 14 kúndik karantın rejimin saqtamaı, osy shtatqa kelgen basqa shtattyń turǵyndary. Nıý-Iork bıliginiń sózine sensek, jańadan tirkelgen jaǵdaılardyń 20 paıyzy shtattyń syrtyna shyqqandardan tabylyp jatyr. Ásirese, Florıda, Djordjııa jáne Nıý-Djersı shtatyna baryp kelgenderdiń jıi vırýs juqtyrǵany anyqtaldy.
Nıý-Iork shtatyndaǵy koronavırýstyń taralýyn tizgindeýdegi taǵy bir mańyzdy másele – gýbernator Kýomonyń bıznesti birtindep iske qosý jónindegi sheshimi. Soǵan sáıkes, jabyq jerlerdegi meıramhanalarǵa barýǵa ruqsat etilgen joq. Basqa shtattardaǵy indettiń kúrt kóbeıýi osyndaı sheshim qabyldaýǵa májbúrlegeni sózsiz.
Qala bıligi 20 shildede karantındik sharalardy jeńildetýdiń tórtinshi kezeńine ótti. Onda qaýipsizdik sharalaryn saqtaı otyryp qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynyń jumysyna, ashyq aspan astynda sportpen shuǵyldanýǵa, mýzeı, jármeńkeler, joǵary oqý oryndarynyń qyzmetine ruqsat etildi. Biraq jabyq ǵımarattardaǵy kóńil kóterý men demalys oryndarynyń qashan ashylatyny áli belgisiz.
Lokdaýn kezinde qatty zardap shekken barlar men meıramhanalardyń ıelerine kómek retinde shtat bıligi qazan aıyna deıin ashyq aspan astynda jumysyn jalǵastyrýǵa ruqsat etti. Qazir mundaı 9,5 myń nysan bar. Osyǵan qaramastan, basqa saladaǵy bıznes ókilderine shtat bıligi múmkindiginshe qashyqtan jumys isteý yqtımaldyǵyn qarastyrýdy surap otyr.
Nıý-Iork qoǵamdyq kólik basqarmasy karantın kezinde de turǵyndardy kólikpen qatynaýdy toqtatqan joq. Metro, avtobýs, qala mańy poıyzdary kiretin basqarmanyń habarlaýynsha, 2020 jylǵy kóktemde qoǵamdyq kólikti paıdalanǵandar sany byltyrǵy sol ýaqytpen salystyrǵanda 87 paıyzǵa azaıǵan. Al 1 qyrkúıek kúni, seısenbide metro qyzmetin 1,2 mln adam qoldandy. Bul byltyrǵy osy kúnmen salystyrǵanda áldeqaıda az (5,77 mln), biraq bıylǵy mamyrdaǵy seısenbi kúnimen salystyrǵanda eki ese kóp (600 myń).
Soltústik Amerıkadaǵy eń iri sanalatyn osynaý qoǵamdyq kólik júıesi federaldy kómekke muqtaj. Iаǵnı, koronavırýs pandemııasy kezinde jolaýshylardyń kúrt azaıýy kompanııany 12 mlrd dollardan aıyrdy.
Nıý-Iorktegi jaǵdaıdyń jaqsarýyna baılanysty gýbernator Kýomo bilim alýdyń aralas túrin qoldanatyn mektepterdi ashýǵa sheshim qabyldady. Qazirgi tańda shtattaǵy jańa juqtyrýlar kólemi 1 paıyzdy quraıdy. Al sońǵy derek boıynsha, test alynǵan 46 185 adamnyń 386-y ǵana oń nátıje kórsetken. Nıý-Iorkte 1800 jalpy bilim beretin mektep bar. Onda 1,1 mln bala tálim alady. Bul eldegi eń úlken kórsetkish. Qazirgi tańda Nıý-Iork qalasy jańa oqý jylyn oflaın rejimde ashýdy josparlaǵan AQSh-taǵy eń iri aımaq sanalady.
AQSh-tyń basqa shtattarynda naýqastardyń qaıta kóbeıýine baılanysty Nıý-Iorktegi medısınalyq mekemeler kóktemgi jaǵdaıdyń qaıtalanýyna daıyndalyp jatyr. Qoımalar 90 kúnge jetetin jeke qorǵanys quraldarymen tolyqtyrylyp, aýrýhanalar arasynda jedel baılanys jasaý júıesi iske qosylyp, medısınalyq qyzmetkerlerdi shuǵyl qajet etetin oryndarda qyzmetker almasýdyń joldary qarastyrylǵan.
Qoryta aıtqanda, Nıý-Iork shtatynyń gýbernatory Endrıý Kýomonyń qabyldaǵan sheshimderi bir kezderi koronavırýstyń oshaǵy sanalǵan shtattaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa zor úles qosqany anyq.
Maqala Qazaqstannyń Nıý-Iorktegi konsýldyǵymen birlesip ázirlendi
