Intervensııa ekonomıkalyq ósimge qalaı áser etedi?

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýdaǵy sózimen aıtqanda, «Qazirgi tańda bul saıasat kóbine valıýta naryǵyndaǵy qarjynyń shamadan tys kóbeıip ketý qaýpine baılanysty tejelýde. Bankter valıýta naryǵy jáne Ulttyq banktiń múmkindikteri arqyly paıda taba alatyn bolǵan soń, naqty ekonomıkany nesıelendirýge qulyqty emes».

Memleket basshysy Qasym-Jomart  Toqaev valıýta naryǵyn retteýge kapı­tal qozǵalysyna qatysty problemalar da teris yqpalyn tıgizip jatqanyn, sol sebep­­ti Ulttyq banktiń quramynan aq­­sha-nesıe saıasaty komıtetin qurý tý­ra­­ly sheshim qabyldanǵanyn aıtty. Bul – teńge baǵamyn ıntervensııa arqyly qalyp­­­qa keltirýge jol berilmeıdi degen sóz.

Sarapshy Ilııas Isaev jańadan ashylatyn komıtettiń jumysyn memlekettik deńgeıde, táýelsiz sarapshylardyń qatysýymen naqtylap alý qajettigin aıtady. Sebebi 1990 jyldardyń sońy men 2000 jyldardyń basynda Ulttyq bankke G.Marchenko tóraǵalyq jasaǵan tusta ınflıasııalyq targetteý, sońynan ıntervensııalaý degen túsinikter qoldanysqa endi. Sodan beri bul saıasat teńgeni ha­lyqqa da, bılikke de jaǵymdy kartınada ustap turýdyń «kózirine» aınaldy.

– Bank sektoryndaǵy eń kúrdeli qatelikter sol kezden bastaldy. AQSh-ta, FRJ quramynda ınflıasııalyq tar­getteý máselesimen aınalysatyn ar­naıy agenttik bar. Osy agenttiktiń jumy­syna ıntervensııalyq baǵyt ta kiredi. Damý jolyna endi túsken elder ınter­ven­sııa­nyń dálizin osy agenttiktiń qas-qaba­ǵyna qarap rettep otyrady. 1896 jyly shved ekonomısi, kapıtal teorııasy, baǵa jáne jalaqy máselesimen aınalysatyn Knýt Vıksell 10 jyl boıy zertteýdiń nátıjesinde sol teorııany aınalymǵa engizdi, – deıdi I.Isaev.

Qarjyger aıtqandaı, ınflıasııalyq targetteý, ıntervensııa ekonomıkasy damyǵan Japonııa, AQSh tárizdi elderge tıimdi. Sebebi olarda IJО́-niń 80 paıyzy bıznestiń úlesinde. Ulttyq valıý­talaryna qýat beretin ındıkator da solar. Al Qazaqstan tárizdi ekonomıkasy shıkizatqa táýeldi elder úshin ınflıasııalyq targetteý nemese ıntervensııa máselesimen aınalysýǵa áli erte. Bul eki júıeniń mádenıetin qabyldaýǵa ekonomıkamyzdyń shamasy jetpeıdi.

Valıýta saýdasyna jol ashty

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev keshegi Joldaýynda aqsha-nesıe saıasatynyń yntalandyrýshy retin­degi rólin de kúsheıtý qajettigin aıtty. Bankter valıýta naryǵy jáne Ulttyq banktiń múmkindikteri arqyly paıda taba alatyn bolǵan soń naqty ekonomıkany nesıelendirýge qulyqty emes ekenin táýelsiz sarapshylar osyǵan deıin de aıtyp kelgen bolatyn. Endi bul másele memlekettik deńgeıde kóterildi. Jańadan qurylatyn aqsha-nesıe saıasaty komıteti Ulttyq banktiń quzyretin kú­sheıtip, júıe qurýshy bankterdiń yq­palyn álsiretedi. Kóleńkede turyp ishki naryqqa ámirin júrgizip otyrǵan alpaýyttar men memlekettik múdde arasyndaǵy taıtalas endi bastalady. Olar ıntervensııa arqyly problemalaryn sheshý múmkindiginen aıyrylǵysy kelmeıdi, al Úkimette ondaı tetik endi joq. Endigi jerde Ulttyq banktiń de, ekonomıkanyń da kóshin alǵa súıreıtin osy komıtet bolady, – deıdi I.Isaev.

Qarjy saıasaty nemese qarjy nary­ǵy qadaǵalaýsyz qaldy dep eshkim Úki­metke de, Ulttyq bankke de ókpe aıta almaıdy. Naryqtyń bul segmenti Ult­tyq banktiń jáne Qarjy naryǵyn qada­ǵalaý jáne retteý agenttiginiń baqy­laýyn­da. Úkimet kvazımemlekettik sek­­tor­­dyń valıýta túsiminiń bir bóligin ish­ki naryq­ta mindetti túrde satý týraly sheshim shy­ǵar­ǵany bıyl ǵana. Bul she­shim Ult­tyq qordyń da múmkindigi shek­teýli ekeni memlekettik deńgeıde moıyn­dal­ǵan soń ǵana qabyldanǵany belgili. Sarap­shy­lar bul ádis tótenshe jaǵdaı kezinde qoldanylatynyn aıtady.

Qazaqstanda ulttyq kompanııalar­dyń valıýta túsimderiniń bir bóligin satýdy mindetteý bıylǵy 26 naýryzda bastalǵan-dy. Shilde aıynda ulttyq kompanııalar 200 mln dollar satty. Bul qarjy ulttyq valıýtany qoldaýǵa baǵyttaldy. Sarapshylar bul ádis dollar tapshylyǵy kezinde teńge baǵamyna aıtarlyqtaı kómekteskenin aıtady. Biraq jeke sektordaǵy kompanııalardy uzaq ýaqytqa deıin dollar satýdy mindetteýge Úkimettiń de quzyreti joq. Kúni erteń olar jappaı satýdy doǵarǵan kezde dollar tapshylyǵy týyndap, taǵy birneshe teńgege qymbattap ketýi múmkin. Demek bul pandemııalyq daǵdarys kezinde qarjy sektory tunshyǵyp qal­maý úshin qoldanylǵan ótpeli saıasat. Sol sebepti Ulttyq bank pen Úkimetke teńgeni halyqtyń qaltasy kóteretin deń­geıde ustaý úshin jáne Ulttyq qorǵa salmaq salmaý úshin mundaı ádisti únemi jetildirý qajet.

Qarjyger Erlan Ibragım Ulttyq bank janynan ashylatyn aqsha-nesıe saıasaty komıtetine osy másele júktelý múmkin ekenin aıtady. Sebebi Ulttyq bank pen qor bırjasy qarjylyq turaq­tylyqty qamtamasyz etý jáne syrt­qy faktorlardyń áserin shekteý maq­satynda 19-20 naýryzda teńge-dol­lar saýdasyn Frankfýrt aýksıony arqyly ótkizý týraly sheshim qabyl­dady. Bul ádiske sarapshylar qor nary­ǵy men qarjy sektorynyń ıntegrasııa­lanýyn jedel­detetin faktor dep baǵa berip úlgerdi. «Saýda-sattyqty Frank­fýrt aýk­sıo­nymen ótkizý sheshimi klıent­ter­diń qazir­gi suranysyn qanaǵat­tandyryp, valıýta naryǵyndaǵy turaqsyzdyqqa jol bermeıdi. Aldaǵy saýda-sattyqtardyń rejimi týraly resmı málimdemeler ar­qy­ly jetkiziletin bolady» delingen Ult­tyq banktiń resmı habarlamasynda.

Ulttyq qorǵa aýyz salý azaıady

 Osyǵan deıin teńge baǵamy dálizden shyǵyp ketken kezde ony ıntervensııa arqyly rettese, endi qor naryǵy arqyly qosymsha qarjy kózderin izdeýge kiristi. Bul óz kezeginde qajet kezde Ulttyq qorǵa aýyz sala berýdi toqtatýy ábden múmkin. Bas bank sońǵy 10-15 jylda valıýta naryǵyn retteýmen nemese teńgeni qoldaýdy kóp jaǵdaıda ıntervensııa kómegimen sheship kelgeni belgili. Sol sebepti, «ıntervensııa ekonomıkalyq ósimge qalaı áser etti?» degen saýalǵa jaýap berer kezde kez kelgen sarapshy kidirip qalady. Ulttyq bank ishki valıýta naryǵyndaǵy óktemdikke qatysty málimetterdi 2016 jyldyń qańtarynan bastap jarııalaı bastady. Oǵan deıin ıntervensııa máselesi «jabyq esik jaǵdaıynda» talqylanyp keldi.

Qarjyger Murat Temirhanov ınter­vensııa Ulttyq bankke tek shyǵyn áke­letinin jetkizdi. Sol sebepti, birinshi kezekte teńgege áser etetin faktorlar kezeń-kezeńimen naqtylanyp otyrýy tıis. Qysqa merzimdi perspektıvada teń­geniń aıyrbas baǵamy munaıǵa, sodan keıin azdap rýbldiń baǵamyna, uzaq merzimdi perspektıvada ınflıasııaǵa táýel­di. Teńgeniń Reseı rýblinen aıyr­mashylyǵy, valıýta naryǵynda sheteldik alypsatarlyq kapıtal joq. Bul onyń AQSh-tyń Federaldy rezervtik stavkasy týraly sheshimderine, dollar baǵa­my­­nyń basqa valıýtalarǵa qatysty óz­ge­rýine jáne álemdik naryqtardaǵy ınves­­tor­lardyń kóńil kúıine áser etetin basqa fak­torlarǵa asa sezimtal emes­ti­gin bil­diredi. Qarjygerdiń aıtýynsha, Qazaq­standa mundaı mólsherleme saıa­sa­­ty­­nyń ózindik ereksheligi bar. Biz­diń el­de teń­geniń baǵasy, paıyzdyq mól­sher­­­leme deńgeıi naryqtyń talabyna emes, Ult­tyq banktiń baqylaýymen óz­ge­­­re­di. Na­­ry­qtaǵy munaı baǵasy qu­byl­­­­maly bol­­ǵan­­dyqtan, teńge baǵamy da AQSh dol­­laryna qatysty qubyl­maly bola­dy. Eko­­n­o­­mıkamyzdy ártarap­tan­dyr­maıynsha bul jaǵdaıdan qutyla almaımyz.

– Ulttyq bank qarjy naryǵyna aralaspaımyz dese de qajet kezinde aralasý quqyn saqtap qaldy. Intervensııadan ózge, teńge baǵamyna áser etetin tetikter jetedi. Ulttyq qor men BJZQ valıýta aktıvterin basqarý tetigi Ulttyq bank­te. Biraq ol mundaı operasııalardy ın­ter­vensııa dep eseptemeıtinin baıqap júr­miz, – deıdi M.Temirhanov.

2019 jyly qymbat munaı teńgege nege áser etpeıdi degen taqyryp trend bolatyn. Munaıdan baq taıa bastaǵan kúnnen teńge men AQSh dollary baǵa­sy­nyń qyryq qubylyp turatyny úı­ren­shikti qubylysqa aınaldy. Syrt kóz de munaı teńge baǵasyna tek janama túrde ǵana áser etedi degen pikirde. Qar­jyger E.Ibragım 2014 jyly – 22 mlrd, 2015 jyly 10 mlrd AQSh dollary ıntervensııalanǵanyn aıtady. Al 2016 jylǵy kórsetkish budan tómen. 2018 jylǵy ıntervensııa qyrkúıek aıynda ótkeni belgili. 2019 jyly tamyz aıynda dollar baǵamy 380 teńgege jetken kezde de Ulttyq bank tek syrttaı baqylap otyrdy. Intervensııa jasaldy degen resmı aqparat bolǵan joq. 2018 jylǵa deıingi derek boıynsha 24 mlrd 259,6 mln AQSh dollary qaıtyp, 31 mlrd 367 mln AQSh dollary qaıtpaı qaldy.

Teorııa boıynsha teńge qymbat munaı baǵasynyń býynan kúsh alý kerek edi. Bizdiń valıýta eldegi ekonomıkanyń jaǵdaıynan habar berip tur. Ulttyq bankte ishki naryqtaǵy qarjy baǵamyn retteýdiń 5-10 jyldyq tájirıbesi bolsa, jaǵdaı bulaı ýshyǵyp ketpeı, ishki naryq valıýta baǵamyndaǵy qubylmalyqqa beıimdelip, teńgege naǵyz naryqtyń ısin sezdire alatyn edi.

– Biraq Ulttyq bank ıntervensııa­laý arqyly baǵany sylap-sıpap retteý men alypsatarlyqqa jol berdi. Bul saıasat teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamyn belgileý nemese valıýta rezervterin únem­deý mindetine de uqsamaıdy. Ult­tyq bank qarjy sektorynyń dene qyzýy kóterilip bara jatsa, dollardy valıýta aınalymyna jiberedi de, kerek kezde ony qaıtyp jınap alady. Mundaı saıasat halyqtyń teńgeniń álsiz valıýta ekeni jáne oǵan oń faktorlar áser etpeıtini týra­ly túsinik qalyptastyrýyna ákeldi. Qar­jy naryǵynyń kásibı qatysý­shy­­lary da valıýta naryǵynda ne bolyp jatqanyn jáne onyń valıýtalyq st­ra­te­gııasyn qalaı qurýǵa bolatynyn az bile­di. Shyndyǵynda, teńgeniń nyǵaıa­ty­­ny­na eshkim senbeıdi jáne osy senim­sizdik­­pen naryqtyń ózi ulttyq valıýtany ál­si­reýge ıtermeleıdi, – deıdi E.Ibragım.

Qarjyger aıtqandaı, Ulttyq bank úshin teńgege qýat beretin faktor – Ulttyq qor men memlekettik altyn valıýta rezervi. Bıyl ol shamamen 60 tonna tazartylǵan altyn quımasyn satyp ala alady. 2020 jylǵy 7 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha altyn valıýta rezervindegi altyn portfolıosy shamamen 382 tonnany nemese 25 mlrd dollardy qurady. Álemde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasy ulttyq valıýta baǵa­myna sáıkestendiriledi. О́kinishke qaraı, bizde ondaı sáıkestendirý joq. Ulttyq qordyń transferinen bólek, daǵdarysqa qarsy baǵdarlamaǵa Ulttyq qordan jalpy 4,7 trln teńge aýdaryldy. Sonyń ózinde bıýdjette áli tapshylyq bar. Bul faktor Ulttyq qordyń da múmkindiginiń shektelip kele jatqanyn dáleldep tur.

Bankterdi qarjylandyrýdy shekteý kerek

Ulttyq qordaǵy 60 mlrd dollar tórt jyl boıy barlyq áleýmettik mindettemelerdi oryndaýǵa jetedi. Endigi másele memlekettiń osy aqshany qanshalyqty tıimdi jarata alatynynda bolyp tur. Sol sebepti sarapshylar rezerv taýsylmaı turǵanda ekonomıkany aıaqqa turǵyzýdyń jańa amalyn júzege asyrý kerek ekenin eskerte bastady.

Qarjyger I.Isaev bizdiń qolymyzda mundaı múmkindiktiń bar ekenin aıtady. Bul – ıntervensııalyq, ınflıasııalyq targetteý júıesinen bas tartý.

– Naryq zańynyń basty talaby sýdyń da suraýy bar degen máselemen túıindeledi. Búginge deıin ıntervensııa­laý úshin Ulttyq qordan qansha qarjy bólingenin eshkim bilmeıdi. Osydan birer jyl buryn ǵana 50 mlrd dollardan asyp ketkeni aıtyldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aqsha-nesıe saıasatynyń yntalandyrýshy rólin de kúsheıtý kerek ekenin, bul saıasat kóbinese valıýta naryǵyndaǵy qarjynyń shamadan tys kóbeıip ketý qaýpine baılanysty tejelip otyrǵanyn aıtty. Ulttyq qordan ıntervensııaǵa bólingen qarjy shetel valıýtasyn aıyrbastaıtyn núkteler, qarjy treıderleri arqyly halyqqa satyldy. Valıýtany satý men satyp alýdyń arasyndaǵy aıyrmashylyq júıe quraýshy bankterdi de, ekinshi deńgeıli bankterdi de qana­ǵat­tandyrady. О́ndiristi, ShOB-ty qar­jylandyrýǵa kelgende qyryq túrli syl­taýdy aıtyp shyǵa keledi. Endigi jer­de valıýta aıyrbastaıtyn oryndar sanyn shektep, sol arqyly bankterdi úste­me­letip qarjylandyrýdy toqtatý kerek. Sol kezde ǵana óndiriske bankterde ShOB-ty nesıelendirýge moıyn buryp, sonyń paıyzyna qanaǵattanýdan ózge jol qalmaıdy, – deıdi I.Isaev.

Memleket basshysy bul joly bank­ter valıýta naryǵy jáne Ulttyq bank­tiń múmkindikteri arqyly paıda taba alatynyn aıtyp, ekinshi deńgeıli qarjy ınstıtýttarynyń basynan dáýrenniń ótkenin jetkizdi. Qoly qımyldaǵan bankterdiń ǵana aýzy qımyldaıtyn ýaqyt keldi. Munaı dáýreni de aıaqtalyp keledi. Ulttyq banktiń bul synnan qanshalyqty nátıje shyǵaratynyn aldaǵy ýaqytta biletin bolamyz. Qarjy sarapshylary bul usynysty iske asyrar bolsaq, qarjy sektory ıntervensııalardyń emes, naryq zańdylyǵymen damıtynyn aıtady.

ALMATY