– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýda ǵylymdy qarjylandyrýdyń jáne qoldaýdyń mańyzdy kózi iri kásiporyndar, shıkizat salasyndaǵy kompanııalar ekenin aıtty. Osyǵan qatysty Sizdiń pikirińiz qandaı?
– Memleket basshysynyń Joldaýy aldaǵy damýdyń basym baǵyttaryn tolyǵymen aıqyndaıdy. Burynnan oıda júrgen suraqtarymyzdyń bárine naqty jaýap aldyq. Jas ǵalymdarǵa arnalǵan 1 myń grant bólý jáne óndirýshi sektor tabysynyń 1 paıyzyn ǵylymı zertteýlerge arnaý buryn-sońdy bolmaǵan qubylys. Prezıdent álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda jyl saıyn 500 ǵalymnyń taǵylymdamadan ótýin qamtamasyz etýdi jáne jas ǵalymdarǵa qosymsha granttar bólýdi Úkimetke tapsyrdy. Bul ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jumys isteıtin jastarǵa úlken serpin beredi.
Memleketti baıytýdyń birden-bir joly – aýyr ındýstrııany damytý jáne árdaıym ınnovasııa jetistikterimen tolyqtyryp otyrý. Batysta ony «Scientific support» (ǵylymı qoldaý) deıdi. Árıne, bul salada temirdeı tártip ornap, jemqorlyqty aýyzdyqtap, joıý kerek.
Eń jańa tehnologııany satyp alý (transfert) ári ketse 5 jylda tıimdilik ústemdiginen aıyrylady. Sondyqtan kez kelgen zaýytty nemese fabrıkany ǵylymı turǵydan qoldaý arqyly alǵy shepte turaqty ustap turýǵa bolady. Mysaly, AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty elderde óńdeý, taýar shyǵarý óndirisi osy qaǵıdamen jumys isteıdi. Al kerisinshe Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteri aýyl sharýashylyǵy daqyldarynan jyl saıyn 4-5 ret ónim alatynyna qaramastan kedeıshilik ómir keshýde, sebebi ındýstrııa damymaǵan. Oǵan joǵary tehnıkalyq bilim men ǵylymnyń jetilmegeni sebep.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ǵylymdy únemi qoldap keledi. Byltyr 2023 jylǵa deıin ǵylymǵa bólinetin qarjyny, IJО́-niń bir paıyzyna jetkizýdi naqtylaǵan bolatyn. Al bıylǵy Joldaýda Úkimetke shıkizat kompanııalary tabysynyń 1 paıyzyn ǵylymǵa bólgizý týraly tapsyrmasy oryndalǵan kezde otandyq ǵylym sharyqtap ósetin bolady.
Men Qasym-Jomart Kemelulyn jaqsy bilemin. Bir kezderi Úkimet múshesi retinde qyzmettes boldyq. Tereń bilimdi, tekti, zııaly azamat retinde ǵylymǵa naqty qoldaý kórsetetinine esh kúmánim joq. Sondyqtan Prezıdent ǵylymǵa zor kóńil bólip, talapty jastardy ǵylymǵa tartatyn jol ashyp otyr.
– Ǵylym men ekonomıkany bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Táýelsiz Qazaqstanda óndiris tarapynan ǵylymǵa Keńes kezindegideı suranys joq, ǵylym jetistikterin óndiriske engizý óte sırek. Nege?
– Onyń negizgi eki sebebin atap ketkim keledi. Birinshisi, kóptegen iri óndiris oryndary sheteldik ınvestorlar qolynda. Olardyń óz elderinde ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bar. Ǵylymǵa bólgen qarajaty sonda ketedi. Olar ǵylymsyz-aq tabysty kúrep tabady, qorshaǵan ortany da aıamaı búldirip jatyr. Ekinshi sebebi, ǵylymı laboratorııa men óndiris sehtaryn jalǵap turǵan kópir buzylǵan. Ǵalymdardyń jańa ári ozyq tásilmen gramdap alǵan zattaryn óndiris basshysy óz zaýytyna engizý úshin tonnalap bolmasa da kılogramdap shyǵarýdy talap etedi. Onysy durys, biraq bul úshin jartylaı óndiristik synaq qondyrǵysy kerek. Buryn iri zaýyttarda tájirıbelik sehtar bolatyn. Olar Keńes ókimetimen birge joq boldy. Solardy jobalap, konstrýktorlyq bólimdermen qosyp qaıta qurý qajet. Bul – shyǵyn, biraq qajettilik. Memleket-jekemenshik áriptestiginiń áleýetin tıimdi paıdalansaq, bul máseleni tolyq sheshýge bolady.
UǴA jarǵysyna sáıkes kezekti saılaýymyzdy Keńes kezinen beri ózgermeı kele jatqan tártippen ádil, oıdaǵydaı ótkizdik. Saılaý qorytyndysy respýblıkalyq gazetter men UǴA-nyń resmı saıtynda jarııalandy. Buryn saılaý kezinde úmitkerlerdiń jasyna shek qoıylmaıtyn, keıingi eki saılaýda shek qoıa bastadyq. Sebebi jas ǵalymdardy konkýrs arqyly erterek úlken ǵylymǵa tartýdy durys kórdik. Keıingi jıynda korrespondent-múshelerdi 55-58 jasqa deıin, al akademıkterdi 63 jaspen shektep otyrmyz. Qazir talantty jas ǵalymdar kóp, bári konkýrsqa qatysady. Biz jańa múshelerdi qabyldaǵan kezde keńes kezindegi saılaý tártibin saqtap qalǵan jalǵyz akademııamyz. Bul bizdiń maqtanysh etetin ereksheligimiz. Osyndaı ádil júıe ornatqanymyz úshin bizdi barlyq akademııalar joǵary baǵalap, óz qataryna qosyp otyr.
– UǴA-nyń aldaǵy jospary qandaı?
– Naryq zamanynda máseleniń sheshimi qarjyǵa kelip tireletini belgili. TMD-da Qazaqstanda ǵana Ulttyq ǵylym akademııasy «Qoǵamdyq birlestik» mártebesine aýysty. Bizdiń UǴA keńestik modelden Batys modeline kóshti. Bul jańa, biraq soqpaqtary belgisiz, qıyn jol bolyp shyqty. Konstıtýsııada kórsetilgen tártip boıynsha (5-bap) memleket qoǵamdyq birlestikterdiń jumysyna aralaspaıdy, ıaǵnı tikeleı qarjy da bóle almaıdy. Mysaly, UǴA buryn fýndamentaldy ǵylymdarǵa konkýrs ótkizip qarjylandyrdy, ekspertıza jasaý jáne basqa jumystardy da atqardy. Qazir bul múmkin emes.
– Álemniń damyǵan elderiniń bárinde UǴA memlekettik menshikte emes ekenin bilemiz. Sonda olar qandaı zańmen ómir súredi?
– Olardyń zańy bizdegiden múlde basqa. Onda UǴA úkimetke táýeldi bolmaý úshin ǵana memlekettik emes uıym mártebesin saqtap otyr. Memlekettik jáne jekemenshik mekemelerdiń quqyǵy birdeı. Olarǵa qoǵam kózqarasy da birdeı. Ǵylymǵa jumsalǵan ınvestısııanyń qaıtarymsyz qalmaıtyny halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan aqıqat. Mysaly, AQSh-ta ǵylymnyń da, ǵalymdardyń da abyroı-bedeli óte joǵary. Onyń bir aıqyn kórinisi AQSh-ta Barak Obama prezıdent bolyp saılanǵanda kórindi. B.Obama AQSh-tyń bolashaǵy týraly baıandamasyn Kongreste ne Senatta emes, Ulttyq ǵylym akademııasyna baryp jasady. Prezıdenttiń ǵalymdardyń aldyna barǵany akademııanyń abyroıy qanshalyqty joǵary ekenin kórsetti.
Qazaqstan – tabıǵı baılyǵy mol, halqy bilimdi, ǵylymy damyǵan memleket retinde alpaýyt elderdiń nazarynda. Munaı, gaz, mys, myrysh, tıtan, alıýmınıı sekildi metaldar ǵana emes, sırek kezdesetin elementter, ýran otyny álemde suranysqa ıe. Osy qordy ózimiz ıgerip, ǵylymı-tehnologııalyq óndiris quryp, shıkizatty taýarǵa aınaldyryp, eksportqa shyǵarsaq, onyń qarjysy bizdi baqýatty elge aınaldyrar edi. Bul rette UǴA-nyń mártebesin ereksheleıtin kez keldi dep oılaımyz. Bul ǵylymnyń ekonomıkamen, bıznespen ıntegrasııalanýyn jedeldetedi.
– Siz UǴA-ǵa memlekettik mártebe berilgenin qalap otyrsyz ba?
– Joq, qazir birden ótkenge oralý múmkin bola qoımas. Táýelsizdik jyldarynda kóp jaıt ózgerdi. Akademııanyń 45 ınstıtýty 5-6 mınıstrlik pen kompanııalarǵa bólinip, birazy jekege satylyp ketti. UǴA-ǵa Prezıdentke nemese Prezıdent Ákimshiligine baılanysy bar mártebe berilgenin qalaımyn. Mysaly, akademııa óziniń 50 paıyzdyq úlesin «Ǵylym qory» AQ-ǵa ótkizip, memlekettik mekemelerge teńesse («Ǵylym týraly» zań, 8-bap), Úkimet tarapynan tikeleı tapsyrys alyp, qarjy bólinetin qyzmet atqara alar edi.
Bizge tek jyl saıynǵy Ǵylym jónindegi Ulttyq baıandama daıyndap shyǵarý úshin ǵana qarjy bólinedi. Shtattaǵy 14 adam burynǵy 50-60 mamannyń mindetin atqaryp otyr. Oǵan qosa 1946 jyldan beri shyǵyp kele jatqan, 73 memlekettiń ulttyq kitaphanalaryna jiberiletin 8 ǵylymı jýrnalymyz bar. Onyń tórteýi eń iri halyqaralyq «Scopus», «Web of Science» derekqoryna engen. Salystyrý úshin aıtsaq, Ortalyq Azııa memleketteriniń ulttyq ǵylym akademııalarynyń birde-bir jýrnaly halyqaralyq (Scopus, Web of Science) qorlarǵa kirmeıdi. Olardyń akademııalary memlekettik mártebege ıe, árqaısysynda 150-200 qyzmetker bar. Bizdiń akademııanyń barlyq 6 salalyq bólimshesi arnaıy qarjy bólinbegendikten, meniń ótinishimmen ulttyq ýnıversıtetterge ornalastyrylǵan. Olardyń tóraǵalary men barlyq vıse-prezıdentter, aımaqtyq bólimshelerdiń tóraǵalary aılyqsyz, qoǵamdyq bastamalar retinde qyzmet atqarady.
Keler jyly akademııamyzǵa 75 jyl tolmaq. Sol mereıtoıdy buǵan deıingi 60 jáne 70 jyldyq mereıtoılar sııaqty Prezıdenttiń qatysýymen saltanatty túrde halyqaralyq deńgeıde atap ótý josparymyzda bar.
– UǴA-nyń halyqaralyq deńgeıdegi orny, jalpy qazaq ǵylymynyń álemdegi orny qandaı?
– Qazaqstan ǵylymy keńes kezinde ozyq boldy, Reseı men Ýkraınadan keıingi 3-orynda turdy. О́kinishke qaraı, qazir TMD-da eshkim salystyrmaly taldaý júrgizbeıdi, biraq áli aldyńǵy qatardamyz. Eń bastysy, elimizdegi 45 akademııalyq ınstıtýttyń bári ornyn saqtap qaldy ári joǵary deńgeıde jumys istep jatyr. Olardy qarjylandyrý tek Qazaqstan tarapynan ǵana emes, halyqaralyq NATO, MNTI, INTAS sııaqty qorlardan da konkýrs arqyly júrgiziledi. Árıne, qazirgi ǵalymdardyń burynǵydaı jaǵdaıy joq. Toqyraý boldy, ǵylym salasyndaǵy damý biraz baıaýlap qalǵany ras. Onyń bári qarjyǵa baılanysty. Qazir ǵylymǵa bólinetin qarjy IJО́-niń 0,12 paıyzynan (2018 j.) 3 ese kóbeıdi, 2023 jyly IJО́-niń 1 paıyzyna jetetin bolady.
Iá, ǵylym álemi – eksterrıtorııalyq dúnıe. Sondyqtan kerisinshe, ár eldiń ǵalymdary arasyndaǵy ǵylymı baılanystardy nyǵaıtyp, dostyq kópirin qaıta qurýǵa yqpal etedi. Barlyq elde zııaly qaýymnyń aldyńǵy shebinde iri ǵalymdar turǵandyqtan, olardyń pikiri buqaradan zor qoldaý tabady. Memleketter arasyndaǵy qarym-qatynas pen yntymaqtastyq ońalady. Ǵylymı dıplomatııanyń budan basqa da kóptegen tıimdi jaǵy kóp. Meniń usynysymmen Beıjińdegi 54 memlekettiń halyqaralyq ulttyq akademııalar alıansy – ANSO-nyń prezıdıým músheleriniń jáne Kindik Azııa men Kavkaz, Reseı akademııalary prezıdentteriniń daýys berýi arqyly ótken konkýrsta О́zbekstan Ulttyq ǵylym akademııasynan basym túsip, Qazaqstan UǴA-sy ANSO-nyń Kindik Azııa aımaqtyq bólimi Almatyda ashyldy. Bul bizdiń akademııanyń halyqaralyq arenada joǵary bedeli bar ekenin anyq kórsetedi. Endigi kezekte Almatydaǵy ANSO bólimi arqyly Kindik Azııa elderiniń ǵalymdary ANSO qarjylandyratyn ekologııa, nanotehnologııa, ınjenerlik genetıka, tarıh, arheologııa salalaryndaǵy megajobalarǵa qatysady. Bul bizdiń ǵalymdarǵa úlken múmkindik beretini sózsiz. Ár memlekettiń halyqaralyq bedeli onyń ishki tutastyǵynda, biregeıligi men aýyzbirliginde. Bul jerde de jetekshi ǵalymdarymyzdyń róli erekshe. Olarǵa halyq senedi. О́ıtkeni, olardyń júris-turysy kóz aldynda. Istegen isteri de, sózderi men pikirleri de shynaıy, adal.
– Bıyl dúnıejúzin COVID-19 vırýsy jaılady. UǴA prezıdenti retinde osy indet týraly ne aıtasyz?
– Respýblıkada pandemııany aýyzdyqtaý úshin Prezıdent Q.Toqaevtyń Jarlyǵymen naqty sharalar der kezinde qabyldandy. Úkimettiń sheshimderin qoldaı otyryp, UǴA otandastarymyzǵa málimdeme jasady («EQ», 10 sáýir). Onda qaýipsizdik sharalarymen qatar, iri óndiris oryndarynda jasalatyn is-sharalarǵa nazar aýdardy. COVID-19 pandemııasynyń qaýipti ekeni, alaıda bul jaıt qorqynyshqa sebep bolmaý kerektigi aıtyldy. О́ıtkeni ǵalymdar belgili dárilerden turatyn tıimdi kombınasııalar jasady jáne emdeýdiń túrli terapevtik ádistemelerin ázirledi. Bizdiń dárigerler jalpy klınıkalyq jáne de ımýnıtetti kóteretin ádisterdi kásibı túrde meńgergen, onyń áserin el sezip jatyr. Pandemııa – ár elge synaq. Mundaı jaǵdaıda el ishinde aýyzbirlik pen erteńge degen senim myqty bolýy kerek.
– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy AQSh pen Japonııa ǵalymdary ázirlegen antıvırýstyq sanıtaızerlerdiń quramyna kiretin keıbir hımııalyq zattar Qazaqstanda tapshy ekeni belgili. Bul máseleniń qalaı sheshilgeni týraly ózińizden estisek deımiz.
– Olardy bıologııalyq antıvırýstyq belsendiligin saqtaı otyryp, qoljetimdi basqa hımıkattarǵa aýystyrý kerek boldy. Bul tapsyrmany D.Sokolskıı atyndaǵy janarmaı, katalız jáne elektrhımııa ınstıtýtynyń ǵalymdary meniń tikeleı basshylyǵymmen qolǵa alyp, óz qarajatymyzǵa ondaǵan túrli hımreaktıvterdi synap, antıvırýstyq sanıtaızerlerdiń ártúrli tıimdi quramyn jasady. Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aımaǵambetovtiń qoldaýymen biz ony Nur-Sultandaǵy Ulttyq bıotehnologııalyq ortalyqta, sonymen qatar Almatydaǵy Vırýsologııa jáne mıkrobıologııa ınstıtýtynda synaqtan ótkizdik. Sonyń nátıjesinde, hımııalyq-bıologııalyq zertteýler kórsetkendeı, DDU sanıtaızerlerinen esh kem emes, asa tıimdi, qoljetimdi jańa antıvırýstyq sanıtaızerler jasaldy, ony UǴA saıtynda jarııaladyq. Al qazir keńeıtilgen antıvırýstyq qasıeti mol dári jasaýdy qolǵa aldyq. Meniń laboratorııamda erterekte zerttelgen bir alkaloıdtyń osy COVID-19 vırýsyna qarsy áseri óte tıimdi bolyp tur, sodan úlken úmit kútemiz.
– 2019 jyly «Tıtannyń sý qyshqyl eritindilerinde elektrolızden keıingi hımııalyq erý qubylysy» jumystar sıkli úshin Máskeýdegi Halyqaralyq akademııanyń dıplomymen marapattalyp, Nobel syılyǵynyń laýreaty, akademık Petr Kapısanyń altyn medalin aldyńyzdar. Bul jobanyń ereksheligi nede?
– Qazirgi tańda aldyńǵy qatarly ǵylymı zertteýler hımııa salasynyń damýy úshin jańa múmkindikter ashýda. Atyraýda jańa munaı hımııasy – polıpropılen, polıetılen shyǵaratyn zaýyttar ashylady. Biregeı erekshelikterge ıe kompozıtti materıaldar, nanomaterıaldar basqa da jańa ónim toptamasyn shyǵarýǵa múmkindik beredi. «Jasyl» hımııa talaptaryna saı tehnologııalardyń damýy bolashaqqa jol ashady. 2019 jyly ózimniń shákirtterim men laboratorııamda isteıtin ǵylymı qyzmetkerlerimmen «Tıtannyń qyshqyl sý eritindilerindegi postelektrolızdik hımııalyq erý qubylysy» degen dúnıejúzilik ǵalymdar moıyndaǵan ǵylymı jańalyq ashtyq. Tıtannyń nanokrıstal dıoksıdi kún sáýlesinen elektr energııasyn alý prosesin jaqsartyp, úlken ekonomıkalyq tıimdilik beredi. Bul – osyǵan deıin adamzatqa beımálim bolǵan qubylys, hımııa salasy boıynsha Qazaqstanda ashylǵan tuńǵysh ǵylymı jańalyq. Tıtan – eń turaqty metaldardyń biri. Qazaqstanda onyń óte kóp qory bar. Tıtannan hımııalyq reaktorlar, tikushaq, ushaq, kemelerdiń negizgi bólshekteri jasalady. Onyń keremet antıkorrozııalyq artyqshylyǵy – teńiz sýynda 200 jyl jatsa da, shirimeıdi. Biraq sol tıtannan jasalǵan quraldar tozǵan kezde ony eshqaıda qoldana almaıtynbyz. Sebebi ony qaıtadan balqytý qıyn, al eritý múmkin emes edi. Biz sony ońaı jolmen eritýdiń ádisin taptyq. Mundaı paıdasy mol ǵylymı jańalyqtar ádette áıgili Nobel syılyǵynan keıin júretin úlken ǵylymı halyqaralyq dáreje. Meniń atyma kóptegen eldiń iri ǵalymdarynan, sonyń ishinde Reseı, Qytaı, Ýkraına, Belarýs, Moldova sııaqty memleketterdiń Ulttyq akademııalarynyń prezıdentterinen quttyqtaýlar kelip tústi. Osy jańalyqtyń negizinde Qytaıdyń Shensı provınsııasyndaǵy dúnıe júzindegi eń iri Boaszı tıtan korporasııasy bizben 3 mln dollar turatyn sharýashylyq kelisimshart jasaýǵa yntaly bolyp otyr. Pandemııadan keıin shekara ashylǵan soń kelissózder jalǵasady.
– Bizde О́skemende tıtan zaýyty bar ǵoı. Bul usynysqa olar qalaı qarady?
– Biz aldymen sol zaýytqa usynys jasadyq, biraq qyzyǵýshylyq tanytpady. Bizdiń zaýyttardyń basym kópshiligi sheteldiń daıyn tehnologııasyn alady da, óndiriske engize salady. Mysaly, osydan biraz ýaqyt buryn bizdiń ınstıtýttyń bir katalızatoryn jarty mln dollarǵa Qytaıdyń Fýshýn munaı zaýyty qýana-qýana satyp alyp, óndiriske engizip jiberdi. Qazir bul másele elimizde oń sheshimin taýyp kele jatyr. Bizdiń ǵalymdar Pavlodar, Shymkent, Atyraýdaǵy munaı óńdeý zaýyttarymen 5 jylǵa kelisimshartqa otyrdy. Jumys jaqsy júrip jatyr.
– Jalpy otandyq ǵylymnyń qazirgi jaǵdaıy týraly ne aıtasyz?
– Ádette ǵylymnyń damýy sol memlekettegi damyǵan óndiris salalaryna baılanysty bolady. О́ıtkeni ekonomıka, tabys kózi kez kelgen memleket úshin óte mańyzdy. Qazaqstandaǵy tabıǵı baılyqtarǵa baılanysty geologııa, metallýrgııa, hımııalyq tehnologııa, agrarlyq sektor jáne fýndamentaldy jaratylystaný, gýmanıtarlyq ǵylymdar salalaryndaǵy zertteý jumystary óte jaqsy ilgerilep keledi. Búgingi tańda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men onyń Ǵylym komıtetiniń jańa basshylary, buryn ǵylym salasynda bolǵan korrýpsııany aýyzdyqtap, túıtkildi máselelerdi sheshýge naqty qadam jasap, arnaıy ashyq konkýrstar ótkizip jatyr, qoldanbaly zertteýlerdi qarjylandyrýdyń da jańa tártibin engizdi. Buryn úsh jylda bir ret konkýrs jarııalaıtyn bolsa, qazir jyl saıyn jarııalanady. Bul ǵalymdarymyzdyń jaǵdaıyn jaqsartady, ǵylym bedeli kóteriledi.
– Kez kelgen salada jetistikke jetýdiń kilti kadrdyń qolynda, bul ásirese ǵylym men bilim berý salasyna qatysty. Sońǵy jyldary olardyń bedeli kúrt tómendedi, ǵalymdardyń qartaıýy, jas mamandardyń jetispeýshiligi baıqalady. Osy máselelerdiń sheshimin qandaı?
– Jastardy ǵylymǵa tartý TMD-nyń barlyq elderindegi ózekti másele. Aǵa býynnyń ǵylymdaǵy ornyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Olar óz mektebin qalyptastyryp ketti. Bizdegi kemshilik – ǵylymdaǵy urpaq sabaqtastyǵynyń nasharlyǵy. Sebebi joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, 1990 jyldary ǵylymdaǵy jastardyń basym kópshiligi qarjy tapshylyǵynan bızneske aýysyp ketti. Talantty jáne bolashaqty baǵamdaı alatyn jastar naryq zańdylyǵyna tez beıimdeldi. Olardy qazir ǵylymǵa qaıtarý múmkin emes. Endi bizge ǵylymǵa jastardy tartyp, olardyń aılyǵyn kóbeıtip, uıymdastyra biletin talantty basshylar kerek. Olardy taýyp, tańdap alýdyń damyǵan elderde qoldanylatyn bir-aq joly bar, ol – ujymnyń jabyq daýys berýi arqyly ótkiziletin saılaý.
– Siz Premer-Mınıstrdiń keńesshisi boldyńyz. Úkimet quramynda qyzmet atqardyńyz. Qazaqstanda qoldanbaly ǵylymdy óndiriske engizip, el ekonomıkasyna paıdasyn tıgizýdiń qandaı tıimdi joldary bar?
– Qazaq ǵylymy jasarýy kerek. Qazir ǵylymǵa moıyn burǵan jastar kóbeıe bastady, sebebi olardyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsaryp jatyr. Osy múmkindikti paıdalanyp, memlekettik granttar, stıpendııalar arqyly jastarǵa jıi qoldaý bildirý kerek. Bul másele óndiris pen ǵylymdy damytý, qarjylandyrýmen qosa júrgende ǵana nátıjege qol jetkizýge bolady. Ǵylymı-zertteý laboratorııalarynyń da qural-jabdyqtaryn jańartý kerek.
Sońǵy 28 jylda qazaqstandyq ǵalymdardyń jobalaryna degen suranys, memlekettik tapsyrys azaıyp ketti. Buǵan ǵalymdardyń biligi tómendegeni emes, ǵylymı jobalardy zerthanalyq deńgeıde synaqtan ótkizetin núktelerdiń azdyǵy sebep.
Ǵylymı jańalyqtyń márege jetip, iske qosylýy ońaı emes. Jas ǵalymdardyń arasynda isker menedjerler, halyqaralyq quqyq mamandary kóp bolýy kerek. Sonda ǵana sheteldik mamandarmen kelissóz júrgizgende utylmaımyz. Ol úshin ǵylymǵa qyzyǵýshylyq týǵyzý kerek. Prezıdent Joldaýyndaǵy ǵylymǵa degen jańa kózqaras, qoldaý, jas ǵalymdarǵa arnalǵan qamqorlyq, eselep kóbeıtilgen qarjylandyrý tez arada nátıje beredi. Bizdiń aǵa býyn, UǴA ǵalymdary osy uly úrdiske belsene qatysyp, Qazaqstan ǵylymyn eń bıik satyǵa kóterip, elimizde rýhanı jańǵyrýdy ult jańǵyrýymen ushtastyrýǵa aıanbaı eńbek etýi kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
