Salymshy beınettiń zeınetin kóre ala ma?

Jınaǵy bar, zeınet jasyna jetken azamattar salymynyń 50 paıyzyna deıin paıdalana alady. Qazir elimizdegi 178,4 myń zeınetkerdiń jınaǵyn paıdalanýǵa múmkindigi bar. Bul sanatqa quqyq qorǵaý sala­sy­nyń zeınetkerleri de kiredi. Bul sanat­taǵy azamattardyń memleketten alyp otyrǵan zeınetaqysy, bazalyq zeınet­aqy jáne BJZQ alǵan tólemderdi qos­qan kezde onyń zeınetke shyqqan kez­degi tabysynyń keminde 40 paıyzy­nan tómen bolmaýy kerek. Qazir Qazaq­standa bul kórsetkish – 63 pa­ıyz. Zeı­netaqy annýıtetin resimdep, saqtandyrý qoryna aýdarǵannan keıin BJZQ-da jınaǵy qalǵandar – shamamen 13,3 myń adam.

– Osylaısha qazirgi ýaqytta 721 myń azamat zeınetaqy qoryndaǵy jınaǵynyń bir bóligin maqsatty túrde paıdalana alady, – dedi B.Nurymbetov.

Sodan beri bul másele qoǵamda qyzý talqylanýda. El ishinde «Qýanýǵa áli erte, onyń ıgiligin az adamdar ǵana kóredi» degen syńaıdaǵy pikir bar.

Betalys aıqyndaldy

Qarsy top kúmándanýǵa sebep bolatyn faktor retinde zeınetaqy qoryn­daǵy jınaǵynyń bir bóligin ala alatyndar az ekenin, jınaǵy tıisti shekke jetkenderdiń basym kópshiligi turǵyn úı men densaýlyq saqtaý máselelerin áldeqashan sheship qoıǵanyn alǵa tartady. Sarapshylar aqıqattyń ózegi pikirtalastarda ashylatynyn aıtýdan ja­lyqqan emes. Bıliktiń bul qadamǵa nelikten dál qazir, daǵdarys beleń alyp turǵanda barǵany Joldaýdyń «Azamattardyń áleýmettik ál-aýqaty – basty basymdyq» bóliminde bul maqsatqa jetý baspana máselesimen tyǵyz baılanysty ekeni ashyp aıtyldy. Naryq jaǵdaıynda azamattar úshin turǵyn úıdiń qoljetimdiligi olardyń kirisine jáne osy máseleni óz betinshe sheshýge qabilettiligine táýeldi.

Bul sheshim uzaq talqylaýlar­dan keıin qabyldanǵany túsinik­ti. Zeınetaqy salymdary týraly másele kóterile bastaǵannan BJZQ-nyń ınvestısııalyq áleýeti zeınetaqy jınaqtarynyń biraz bóliginen aıyrylǵanyna baılanysty zardap shekpeı me degen saýal týyndaǵan bolatyn. Biraq joba avtorlary jylǵa jýyq so­zylǵan talqylaýdan keıin sa­lym­­shynyń jas ereksheligine qa­­rap munyń da tetigin taýyp, bul máselege qaıta-qaıta orala be­rý­­diń qajeti joǵyn dáleldep shyq­­ty. Sonymen, zeınetaqyny tu­r­ǵyn úı jáne medısınalyq qyz­met­ter naryǵymen, sondaı-aq qor naryǵymen tikeleı ıntegra­sııalaýdyń alǵashqy mańyzdy qadamy kelesi jyly bastalady.

Ras, osyǵan deıin memlekettik jınaqtaýshy zeınetaqy qorymen birge jeke zeınetaqy qorlary da naryqta qatar jumys istedi. Ulttyq bank salymshylar­dyń ınvestısııalyq portfeldiń ár túrin tańdaý múmkindigi týraly kóp aıtty. Biraq is júzin­de ózgeristerge asa qulyqty bol­maǵanyn kózimiz kór­di. Jyl basynda 30 jasqa tol­ǵan erlerge jetkilikti shek 6,7 mln teńgeni, al áıelderge 9,6 mln teń­geni qurady. Alaıda mınıstr B.Nu­rym­betov jetkilikti shektiń kól­emin qaıta qaraýǵa ýáde bergen bolatyn.

Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda bul oraıda alǵashqy qadam jasalǵanyn aıtyp, jarnany paıdalanýshylardyń aýqymy artatynyn jetkizdi. Biraq másele áli kúrdeli ekenin el sezip otyr. Onyń sheshimi Úkimettiń aqsha-ne­sıe saıa­satyn qanshalyqty dáıekti júr­gizýine baılanysty. Dál qazirgi jaǵdaıda zeınetke shyǵý jasyn tómendetý múmkin emes. Halyqtyń qartaıý úderisi álemdi alańdata bas­­tady. Qazaqstanda mundaı pro­b­lema týyndamaǵanymen, al­daǵy jyldary halyqtyń qartaıý úde­risi ásirese, soltústik oblys­tar­­da birshama jyldamdaýy áb­den mú­m­kin. Sarapshylar memleket ba­la sanyn kóbeıtýdi ynta­lan­dy­ratyn qosymsha sharalar qabyl­damasa, aldaǵy onjyldyqtarda bizdiń el de halqy qartaıa bastaǵan memleketterdiń qataryna qosyla­tynyn aıtyp júr.

Daýly máselege núkte qoıyldy

Memleket basshysy jyl sońy­na deıin barlyq qajetti nor­­ma­tıvtik-quqyqtyq aktilerdi qa­byldaýdy jáne zeınetaqy sa­lym­­darynyń bóligin maqsatty jum­­saýǵa daıyndyq jumystaryn júr­gizýdi tapsyrǵany belgili. Qar­­jyger Beısenbek Zııabekovtiń pikirinshe, iriktelip shyqqan 700 myń salymshynyń kórsetkishin turaqty jumys isteıtin azamattar úshin qoljetimdi deýge bolmaıdy. Bul kórsetkish, BJZQ salym­shy­larynyń shamamen 6,6 paıyzy ǵana. Biraq Úkimetke endigi jerde keri sheginýge jol joq. Memleket basshysynyń tapsyrmasy kásibı mamandardyń ǵana emes, táýelsiz sarapshylardyń qatysýymen tereń zerdeleýdi talap etedi. Qarsy tarap qandaı dáleldi alǵa tartatyny da nazarǵa alynýy tıis. Osy kúnge deıin jumys istep kelgen BJZQ júıege ózgeris engizý arqyly onyń jumysyn jar jaǵasyna je­te­le­genin Úkimet te sezip otyr. Qar­­­jy­gerdiń túsindirýinshe, bir ret­­­pen shektese, qoǵam muny kóz aldaý úshin ýaqytsha shara dep qabyl­daıdy. Al jyl saıyn júr­giz­se, zeınet jarnasyn sheship alý­ǵa múm­kindigi barlar salymyn jet­kilikti shekten asyrmaýǵa ty­ry­­sady. Bul jerde BJZQ ǵana emes, salymshy da utylady.

 BJZQ taratqan derekkózderge sensek, qazirgi qoldanystaǵy zeı­netaqynyń 10-15 paıyzy ǵana zeı­netaqy qorynan aýdarylyp otyr. Qalǵan 80 paıyzǵa jýyǵy memleket esebinen tólenedi. Eger osy másele rettelmese, aldaǵy zeınet jasyna jaqyndap qalǵan azamattardy zeınetaqymen qamtamasyz etý bıýdjetke salmaq salýy ábden múmkin. B.Zııabekov ekinshi másele ınvestısııalyq tabys tómendigine baılanysty ekenin aıtady. Zeı­netaqy aktıvterin basqarýdy jetil­dirý máselesi de memleketti alań­datýy tıis. Osy saladaǵy bas­qarý menedjmentiniń álsizdigi mem­leketti jetkilikti shekten asatyn somaǵa 10 paıyzdyq salyq tóle­týge májbúrlep otyr.

Sońǵy bes-alty jylda zeı­netaqy qory aıasynda jınaqtalǵan ınvestısııalyq tabys shamamen 56 paıyzdy quraıdy. Osy aralyqtaǵy ınflıasııa 65-70 paıyzdyń arasynda. Demek, zeınetaqy salym­darynyń kiristiligi ınflıasııany jaba almaıdy. Sarapshylar aqsha-nesıe saıasatyn retteý qordaǵy ınvestısııalyq tabystyń qunyn qalpyna keltirýdiń birden bir joly dep sanaıdy. Aqsha-nesıe saıasaty jaqsarsa, ınflıasııanyń úlesi azaıyp, zeınetaqy qoryndaǵy jınaqtyń qunsyzdanýyna jol berilmeıdi.

Elimizde jyl saıyn shamamen 2,5-2,7 mln adam zeınetaqy jarnasyn turaqty túrde tóleıdi. Al Sta­tıstıka komıtetiniń dereginshe, res­pýblıkada 8-8,5 mln adam ju­mys­pen qamtylǵan.

– El ishinde jıǵan-tergen salymyn alǵysy keletin azamattar kóp. Olar munyń sebebin qordyń jumysyna senbeıtinimen túsin­dirgisi keledi. О́tkenge qaıta oralý múmkin emes. Biraq táýekel de joǵary. Biz muny 1 rettik aksııamen shektemeı, jyl saıynǵy qalypty dástúrge aınaldyrsaq, BJZQ-ǵa degen senim qalypqa keledi. Byl­tyrǵy esep boıynsha tek 1 pa­ıyz salymshynyń múmkindigi bol­sa, bıylǵy kórsetkish 6 pa­ıyzdan asyp tur. Keler jyly bul kórsetkish 12, sodan keıin 18, 20 paıyz bolýy múmkin, – deıdi B.Zııabekov.

Qar­jyger bul reforma birin­shi kezekte kóleńkeli ekonomıka­nyń yq­palyn álsiretýge baǵyttal­ǵa­ny­na nazar aýdarý qajettigin es­kertti. Bizdiń elde ShOB qana emes, ult­tyq kompanııalar da aksııa­laryn, oblıgasııalaryn shyǵarýǵa da­ıyn emes. Basym kópshiligi ashyq trans­parentti salyq zańdaryn saqtaıdy. Tabystaryn jasyryp, azaıtyp kórsetip, «óz zańdarymen» ómir súredi. Ekonomıkanyń mıkro deńgeıi jumys istemese, BJZQ da durys jumys istemeıtini halyq­aralyq tájirıbeden belgili.

– Eger osy joly tabandylyq kórsetsek, azamattar BJZQ-daǵy salymynyń jetkiliktilik shegi­­niń qoljetimdiligine múddeli bo­la­dy. Bul ShOB úshin yntalandy­rý­shy faktor bolýy tıis, – deıdi B.Zııabekov.

Alańdaýǵa negiz bar ma?

Eńbek jáne halyqty áleýmet­tik qorǵaý mınıstri B.Nurymbetov­tiń aıtýynsha, bul máselede alań­daý­ǵa negiz joq. Joǵaryda aıtyl­ǵan­daı, jınaq birden jáne tolyq­­taı alyn­baıdy, sondyqtan BJZQ ın­ves­tısııalyq portfeli úshin son­sha­lyqty shyǵyndar bolmaıdy. Sebebi salymshynyń jasy ul­ǵaı­ǵan saıyn shekti soma mól­sheri de artyp otyrady. Úkimettiń us­tanymy salymnyń jetkiliktilik shegine jetý deńgeıinde turaqty jumys isteıtin azamattar úshin qoljetimdi.

 Bıýrokratııalyq shyrmaýyqtyń shyrǵalańynan ábden sharshaǵan qazaqstandyqtar úshin zeınetaqy jınaqtaryn paıdalanýdyń mun­daı naqty shemasy tańǵalar­lyq­taı kóringeni ras. Memleket bas­­shy­synyń kelesi jyldan bas­tap osy reformany bastaý tý­raly naqty tapsyrmasy­nan ke­ıin sheneýnikterdiń sheginer jeri qalmady. Sebebi osydan 1 jyl bu­rynǵy esepteý boıyn­sha salym­shy­lardyń 1 paıy­zy­nyń ǵana zeınet salymdaryn alýǵa múmkindigi bolsa, bıylǵy kór­setkish 6 paıyz­dan sál asty. Bul faktor refor­many memlekettik deńgeıde jú­ze­ge asyrýdyń múmkin emestigin kór­setedi: Sebebi qordaǵy ortasha esepshot 1 mln teńgege de jet­peıdi. Al salymshylardyń 54 pa­ıy­­zy­nyń jıǵan-tergeni 500 myń teń­geden de aspaıdy eken.

Sarapshylar BJZQ men onyń basqarý menedjmentine degen kózqarasty ózgertýge sebep bolatyn tetikter jetkilikti ekenin aı­tady. BJZQ aktıvteri Ulttyq banktiń quzyretinde, aktıvterin de bas bank basqardy. B.Zııabekov osy tusta BJZQ men Ulttyq bank arasyndaǵy baılanystyń ashyq­tyǵyna qol jetkizý qajettigin aıtady.

– BJZQ ózge jekemenshiktegi qorlar sııaqty aktıvterdi basqar­ǵany úshin komıssııa alýǵa mindetti emes. Bul salymshylar jına­ǵynyń ınvestısııalyq ósimine keri áserin tıgizedi. Ekinshisi – ın­ves­tısııalyq deklarasııany ózgertý. Bul faktor qorǵa ekin­shi deń­geıli bankterdiń baǵaly qaǵaz­da­ryn satyp alýǵa, sonymen qatar reı­tıngteri A-dan tómen elderge kúmándi ınvestısııalar salýdan bas tartýǵa múmkindik beredi. Bas­qasha aıtqanda, ınvestısııa salý, aksııa satyp alý quqyn ózinde qaldyrady. Qazir ekonomıkanyń ınvestory – Ulttyq qor men QHR ekeni belgili. Ekonomıkasy endi da­myp kele jatqan elderge ın­ves­tısııa salýdyń qaýpi joǵa­ry. Zeı­netaqy salymdary tabys­ty­lyǵy mol salalarǵa baǵyt­tal­ǵany durys, – deıdi B.Zııabekov.

Qarjyger Erlan Ibragım salymshylarǵa jınaqtaryn óz betinshe basqarý quqyǵyn berý halyqaralyq tájirıbede bar ekenin aıtady. Salymshylar jeke jınaqtaryn jaı memlekettik oblıgasııalar portfeline salý quqyǵyn alsa, ıaǵnı osy aqshany óz eline damytý úshin qaryzǵa berse, onda ózderi kóp jeńildikterge ıe bolar edi. Biraq bizdegi zeınetaqy júıe­siniń ınvestısııalyq tar­tym­dylyǵy qandaı ekenin jáne onyń ekonomıkanyń naqty kór­set­kishimen sáıkes keletinin kórip otyr­myz. Basqasha aıt­qan­da, ekono­mıkadaǵy naqty kór­setkishimiz qandaı bolsa, zeınet­aqy júıemiz de sondaı bolyp shyqty.

Zeınetaqy salymynyń shekti dálizinen asyp turǵan 1,4 trln teńge ishki naryq úshin asa tartymdy emes ekenin aıtqan sarapshy júıedegi ózgeris 45-ten asyp ketken tolqyn emes, keıingi 20-30 jas arasyndaǵy tolqyn úshin úshin yntalandyrýshy faktor bolýy tıis dep úmittenedi.

– 25-30 jastaǵy azamat aldaǵy onjyldyqtarda qordaǵy jıǵan-tergenin ózi basqara alatynyna senedi. Memleket bul rette qy­ryqtan asqan salymshylardyń táýekelin óz jaýapkershiligine alyp, jastarǵa jol ashyp otyr. Sol sebepti bul tetikti aldaǵy ýa­qyt­ta jetildirip, ýaqyt aǵymyna saı jańartyp otyrýǵa tıispiz, – deıdi E.Ibragım.

Qarjyger salymshy úshin jına­ǵynyń ınvestısııalyq tartym­dylyǵy týraly málimetti jáne ol qarjyny ózi basqarýǵa quqy baryn bilý mańyzdy ekenin, sonymen bir mezgilde memleket kepildik bergen eń tómengi zeınetaqy, ıaǵnı saqtandyrý zeınetaqysy mindetti túrde jáne kez kelgen jaǵdaıda saqtalýy kerektigin de eskertip ótti.

– Oblıgasııalar portfeline salyn­ǵan jeke zeınetaqy shotyn­daǵy aqshanyń bir bóligi de memleket kepildendirgen kiris bolady. Memleket oblıgasııa satyp alýshylardy yntalandyrady, bul tabıǵı jaǵdaı. Qarjy mınıstrligi bul aqshany aýksıon júıesi arqyly qaryzǵa alady, sheteldik ınvestorlar nemese rezıdentter kompanııalar men bankter memlekettik qaryzǵa aqsha salady, – deıdi ol.

E.Ibragım bul qarjy eldiń damýyna jumsalatynyn aıtady. Eger júıe durys jumys istese, jas kezinde el ekonomıkasyna ınvestor bolǵan azamat zeınet jasyna jetkende onyń dıvıdendin alýy tıis.

ALMATY