I. Poltavadan kelgen hat
Arada bir adamnyń ǵumyryndaı qansha ýaqyt jylystap óte shyqqanymen, osy oqıǵanyń bastaý negizi – sol bir kún áli esimde. Onda aýyldaǵy segiz jyldyq mekteptiń sońǵy synybyna kóshken kezim. Jazdyń ishi, bala bitken kanıkýlda. Úı arasynda eki-úsh-aq úı, kúnine bir amandyǵymyzdy bilip ketetin Asqar papam bul joly qatty abyrjyǵan kúıi jyldam basyp kirip keldi. Tús mezgili edi. Anam bárimiz jaıbaraqat shaı iship otyrǵanbyz. Qolynda jaı konvertten mysy basym avıakonvert. Túri birtúrli tolqyp, ózgerip ketken. Myna kelisi tegin emes ekendigin ishimiz seze qoıyp, jalma-jan ornymyzdan atyp-atyp turdyq.
– O ne, qaınym, tynyshtyq pa?
Eleńdegen anamyzdyń da alǵashqy sózi osy boldy.
– Joq, jeńgeı. Myna bir hatty jańa poshtashy Gúlsına Ýkraınadan dep qolyma ustatyp ketti. Onda kim bar?!. Soǵan júregim lúpildep, Qaıyrkeshke oqytyp alýǵa (meni erkeletip osylaı ataıtyn) senderge qaraı tarttym,– dedi daýsy dirildep.
Suraýly júzben bárimiz qaıta ústel basyna jaıǵastyq. Men de ile konverttiń syrtyna bir qarap alyp, «o, o, Poltavadan!» dep, tańdanyspen hatty ashýǵa kiristim. Ol kezde jaǵyrapııa páninen keńes elinde biz bilmeıtin respýblıka, qala bar ma?!. Ishi bir nárseni sezdi me, Asqar papam bolsa, áli sol tolqyǵan, degbirsiz qalpy. Qolymyzdan oǵan deıin, odan keıin de ondaǵan hattar ótkeni anyq. Biraq ol kezde jańa shyǵyp jatqan sharıkti qalammen jazylǵan sol bir hatty umytqan emespin. Álgi jerde ózimshe daýystap oqýǵa kiristim. Papam bolsa, torkóz dápterdiń qos paraǵyna entelep, bar ynta-zeıinimen odan kózin alar emes.
«Qymbattym meniń, qaıdasyń, barsyń ba bul ómirde? Seni izdep budan buryn da hat jazǵanmyn, ózime qaıta qaıtyp keldi ol hat. Álde maǵan tastap ketken adresińdi aýystyryp, basqa jerge qonys aýdardyń ba? Maıdannan elge qaıtqan soldattar qarasy kóp, sen de eshelonǵa ázer minip ketip ediń ǵoı. Jolda jazataıym bir nársege ushyrap qaldyń ba dep te qorqamyn. Qudaı odan saqtasa edi. Esimnen bir shyqpaısyń. Taǵy da ózimde saqtaýly burynǵy adresiń boıynsha seni izdep, osy hatty jazyp otyrmyn. Aman bolsań, bar bolsań, tezirek bir habaryńdy ber. Asyǵa tosamyn. Saǵynyshty sálemmen, ózińe máńgi qaryzdar qarýlas komandıriń Alekseı Slıýsarev».
Mine, óshpesteı esimde qalǵan, osy kúni sarǵaıyp bitken túpnusqasynan aýdarylǵan, bir sóziniń de jalǵany joq hattaǵy jazylǵan jaıdyń toqeteri osy. Shala hat tanıtyn papam-aı! Qos janarynan jas parlap, kádimgideı jylap otyr. «Meni umytpaǵan Sashkem-aı» deıdi qolymnan qaıtyp alǵan hat pen konvertti qaıta-qaıta kókiregine basyp. Ári-beri qaraǵyshtap, jazýyn sıpap, aýdarystyryp, oıǵa ketedi de, taǵy kózine jas alady.
Sol sáttegi úırenshikti tirligimizdi ózgertip jibergen myna tosyn hat ony oqyǵan maǵan da, basqalaryna da tańsyq edi.
– Papa, papa, Slıýsarev degen kim? – deımiz ne de bolsa, bárin tezirek bilip alǵymyz kelip.
– Ol urys dalasynan men qutqaryp, alyp shyqqan komandırim ǵoı.
– Qalaı alyp shyqtyńyz? Qalaı qutqardyńyz? Qaı jerde?–dep suraımyz taǵy da saýaldan saýaldy jaýdyryp.
– E, ol uzaq áńgime, qulyndarym. Men soǵysta sanınstrýktor boldym ǵoı. Sanınstrýktor degen oq tıgen bizdiń áskerlerdi jarasyn tańyp, qaýipsiz jerge alyp shyǵady. Sanchastqa aparyp, dárigerlerge tapsyrady. Sashke komandırimdi de keskilesken shaıqasta jaý oǵynan es-tússiz jatqan jerinen solaı alyp shyǵyp, kórer jaryǵyna sebepshi bolyp edim. Báse, izdegen eken ǵoı. Men de «qaıda eken, bar ma?» dep izdemedi, oılamady deısińder me? Bári myna ishte ǵoı, ishte…
Minezi baladaı, kóńili daladaı, keńqoltyq papamnyń sol eki kózi jasaýraǵan qalpy júrek tusyna qolyn aparyp, óz ómiriniń bir parqyna boılatqan sondaǵy sózin tereń túısindik pe eken onda. Qansha aıtqanmen áli balamyz ǵoı.
Sodan «Asqardyń maıdandaǵy dosy tabylypty» degen aqjoltaı habar sol kúni-aq aýylda aýyzdan aýyzǵa tarap ketken. Keshkisin et asylyp, aǵaıyn-týys «qutty bolsyn» aıtýǵa papam úıine aǵylsyn. As arasynda árıne, ol kisiniń asyqtyrýymen Poltavaǵa hat ta jazylǵan. Hatty oqýyn oqyp bergenimizben, mundaı jaýapty is bizge qaıda?! Qarýlasynyń aman-esen bar ekenin, rasynda kóp jyl Kókshetaý oblysy Chkalov aýdanynyń Oktıabr selosynda turyp, bertin ǵana aýylǵa oralǵanyn, hatty alyp, aq túıeniń qarny jarylyp jatqanyn ózindeı soǵys órtin belýardan keshken kenje inisi, eki tilge birdeı máttaqam Kópeı aǵam táptishtep turyp jetkizgen.
II. Qaýyshqan qushaqtar
Sol habar úlken sapardyń basy bolyp, arada bes-alty hat júrgennen keıin Poltava jaǵy qoıarda qoımaı, papam jolǵa jınaldy. 1971 jyldyń jazy. Ústinde qara shuǵadan kıtel úlgisimen tiktirgen sý jańa kástóm, basynda sondaı bir qaralyq shlıapa. Qorjyny sálem-saýqatqa toly, búkil aǵaıyn-týys bolyp shyǵaryp saldyq.
Sodan Ýkraınada aýnap-qýnap bir aı jatty. Aeroportta kútip alǵannan aıaǵyn jerge tıgizbeı, búkil tarıhı-mádenı oryndardy aralatqan, ózderi maıdan jolymen júrip ótken jerlerge, qaza tapqan qarýlastar basyna aparǵan. Kóktem-kúzde eki tizesi syrqyrap, aıaǵy bastyrmaı qalatyn edi. Soǵan deıin dárigerge kórsetip, emdetkenine ne dersiń. Kelgeninde sonyń bári qoldan qolǵa ótken bir-bir syrly fotosýret edi. Arasynda ózi sabaq beretin Poltava joǵary áskerı komandalyq baılanys ýchılıshesine alyp barǵan kezdesýge deıin bar.
– Qazaqstannan kelgen qarýlas dosym dep sahnaǵa alyp shyqqanynda, búkil zal dý qol shapalaqtap turyp aldy. Aeroport basynda da ekeýimiz jylap kórisip, jylap qoshtastyq,–deýshi edi, jaryqtyq.
Basqa bazarlyq óz aldyna, «aýyrǵan aıaǵyńa jyly bolsyn» dep berip jibergen qonyshy uzyn, jup-jumsaq, qoldan basqan qaraǵaıdaı qara pımany aıtsaıshy. «Sashkemniń bergeni» dep kıse de, kózden tasa qylmaı, kútip kıetin.
Qos maıdanger dostyǵy osylaı hat-habarmen jalǵasyp jatty. Kelesi jazda endi qarýlas dosyn elge papam shaqyrdy. Kóńil keń bolǵanymen, baspana jaǵy tar, eskileý edi. Sol kezde sırek jyltyr syrdy taýyp, eden men esik-terezeni jaınatyp, qora-qopsy, albardyń bárin lezde túzep bergen keńshar dırektory Ivan Shkýrınskıı men bólimshe basqarýshysy Orynbaı Áljanov aǵamyzǵa rahmet. Ne kerek, «Asqardyń maıdanger dosy kelgeli jatyr» dep búkil aýyl dúr-dúr etedi. Aqyry sol qýanyshty kún de kelip jetken. Tórgi bólmege jaıylǵan keń dastarqan. Aǵaıyn-týys, eldiń úlkenderi men sharýashylyq basshylary. Podpolkovnık, keýdesinde úsh Qyzyl Juldyz ordeni, áskerı kıimdegi Alekseı aǵamyzǵa tost berildi. «Ne aıtar eken» dep kóz almaı, esik jaqta alyp-ushyp turmyz. Asqar papamnyń sol bir erliginiń kilti myna otyrǵandarǵa sonda ashylǵan.
– Men soǵysta rota komandıri edim. Jaýdyń dzotyn joıýǵa buıryq alyp, eki kún boıy qarsha boraǵan oqtyń astynan bas kóterý ońaı soqpaǵan. Qaıtkende de, dzotty joımaqqa qaramaǵymdaǵy jaýyngerlerdi kezekti bir shabýylǵa kótere bergenimde, aýyr jaralanyp, es-tússiz qulappyn. Sodan qansyrap, ólim aýzynda jatqanymda, bas kótertpeıtin oqqa qaramaı, janyma jer baýyrlap osy Asqar kelip, qaýipsiz jerge alyp shyǵypty. Nastoıashemý syný kazahskogo naroda, tebe Askar, ıa jıznıý obıazan. I za eto s ogromnym jelanıem prıehal k tebe, moı spasıtel…
Adam degen jaqsylyqty budan asyryp qalaı aıtýshy edi. Orystyń asyl azamaty aýyldyń birkelki ómirin ajarlandyryp jibergen sol bir eki aptada. Kúnde qonaq, kúnde shaqyrys. Oblys ortalyǵy Kókshetaý, kórikti Býrabaı. Papamnyń soǵys kórgen týǵan inileri Hasen, Kópeı aǵalarymyzdan bastap, aýyldaǵy kózi tiri árbir maıdanger bir-bir qoıdyń basyn tartyp, sırek qonaǵyna tórin usynyp qalýǵa bar. Ara-arasynda jumystaǵy Oral aǵam kelip, dombyrasyn tartyp, óneri jetkenshe biraz shúıirkelesip, kóńilderin aýlap ketedi.
Eki arada hatpen birge posylka da júrýshi edi. Papam tútinge salyp, ne tuzdap jylqy men qoıdyń jyly-jumsaǵyn jiberse, ol jaqtan jemis, úndi shaıy, kıim-keshek keletin. Bul bir buryn-sońdy bizdiń jaq kezige qoımaǵan eki ult ókiliniń, eki maıdangerdiń araǵa qanshama jyl salyp, bir-birin izdep tapqannan keıingi óle-ólgenshe keremet bir dostyǵy edi.
III. Paryz jalǵasy
1982 jyly qaıtarynan sál ǵana buryn papamyzdy qıyrdaǵy sol Poltavaǵa jáne bir sapar shektirtip, ekeýi de maıdanger – Sashkesi, Zoıasymen dıdarlastyryp, qazaqsha aıtqanda, baquldastyryp kelgen qandaı qudiretti kúsh eken?!. Keldi de Otany, qarýlas dosynyń aldynda sońǵy paryzyn ótegen soldattaı 73 múshelinde bir-aq kúnde júrek talmasynan kete bardy. Artynsha «men de aýyryp jatyrmyn, átteń ushyp barar edim, dármen joq» degen komandıriniń telegrammasy jetti…
Oılap otyrsam, men de áskerde sanınstrýktor bolǵan ekenmin. О́zimdi jaqsy kórip, kóp erkeletken sol papamnyń jolyn jalǵastyrǵanym ba bul, kim bilsin. О́zi de talaıdy oq astynan alyp shyqsa, alyp shyǵatyndaı deneli, zor kisi edi. Sanıtarlyq rotaǵa tekten-tek túspegeniniń, ajal aranyna qarýlasyn qaırattanyp bermegeniniń de bir mánisi osynda jatsa kerek. Tarıhta biz jazǵan osy dostyqpen aty qaldy. Qaıtqannan keıin ózimizge qaraǵan alty úıge komandırimen túsken sýretin bir-birden úlkeıtip alǵan edik. О́tken kúnnen endigi eskertkish sol.
Shirkin, sondaǵy Poltavaǵa da bir sátin salyp jol túsip, ózin qandy shaıqasta týra kelgen ajaldan arashalap alyp qalǵan qazaq soldatyn han kóterip ótken orystyń arda uly Alekseı Nıkolaevıch Slıýsarevtiń da basyna bir táý etip kelse artyq bolmas edi!..
Qaıyrbaı TО́REǴOJA,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Kókshetaý
