Ulttyq banktiń Monetarlyq operasııalar departamenti dırektorynyń orynbasary Ivan Serdıýk tamyz aıynyń basynan AQSh taýarlyq qorlarynyń azaıýy, Beırýttaǵy jarylys syndy faktorlarǵa baılanysty munaı baǵasy shamaly kóterilgenin, bul faktor ulttyq valıýtamyzdyń biraz ýaqyt boıy turaqtanýyna sebep bolatynyn aıtqan edi. Sondaı-aq I.Serdıýk memlekettik baǵaly qaǵazdar naryǵy bizdiń valıýtany qoldaıtyn negizgi faktorlar bolatynyn da eske salǵan. Qysqasy, 2020 jyldyń tamyzy Ulttyq bankti de, teńgemizdi de uıaltqan joq.
Qyrkúıektiń basynda tamyzdaǵy valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaıdarǵa sholý jasap, jýrnalıstermen kezdesken Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova da tamyz aıynda shetel valıýtasynyń teńgege qatysty jańalyqtary neıtraldy sıpatta bolǵanyn aıtty. Munaı baǵasynda da asa ózgeris bolmady, barrel 44,15-45,86 dollar aralyǵynda shamadan tys qubylmaı saýdalandy. Tamyzdyń basynda AQSh pen Eýroaımaqtyń óndiristik sektoryndaǵy iskerlik belsendilik týraly málimetterdiń betalysy belgili bolyp qaldy. Qolaıly makroekonomıkalyq statıstıka aıasynda álemdik qor ındeksteri ósýin jalǵastyrdy. Mysaly, amerıkalyq S & P500 aksııalar ındeksi tamyzda 7%-ǵa ósti, álemdik qor naryǵynyń jaǵdaıyn beıneleıtin MSCI World ındeksi tamyzda 6,5%-dan astam ósti. Alaıda ınvestorlar táýekeliniń odan ári ósýine pandemııanyń beti qaıtpaýy jáne alpaýyt elder arasyndaǵy saýda qaqtyǵystarynyń kúsheıýi sebep bolǵan.
– Tamyz aıynda AQSh dollarynyń arzandaýy álemniń nazaryn aýdardy. Bul jaǵdaıda Federaldyq rezerv júıesi uzaq ýaqyt boıy ıkemdi aqsha-nesıe saıasatyn júrgizýi múmkin. Sebebi AQSh-tyń qazynashylyq mindettemeleri naqty stavkalarynyń tómendeýine de áser etti jáne altyn baǵasynyń kóterilýin ýnsııasyna 2 myń dollardan joǵary deńgeıge deıin jetkizdi, – deıdi Á.Moldabekova.
Dollardyń álsireýi damyǵan elderdiń ulttyq valıýtasyna qalaı áser etedi? Bul damyǵan elderdiń sarapshylary úshin máńgilik taqyryp. Teńgeniń taǵdyry tek munaı baǵasy nemese AQSh dollaryna ǵana táýeldi emes ekeni endi belgili bolyp jatyr. Sarapshylar teńge tek eki faktordyń emes, kórshi el Reseıge qarsy baǵyttalǵan Batystyń sanksııasy, syrtqy saýdadaǵy ımporttyń úlesiniń qyspaǵynda ekenin aıtady. Bir aıda qazaqstandyq valıýta dollarǵa qatysty 8 teńgege álsiredi, biraq rýblge qatysty nyǵaıdy. Qazaqstan qor bırjasy tóraǵasynyń orynbasary Natalıa Horoshevskaıa qyrkúıektiń basynda jýrnalısterge bergen suqbatynda teńge tamyz aıynda negizgi valıýtalarǵa qatysty álsiregenimen, rýblge shaqqanda kúsh jınap alǵanyn aıtqan-dy.
Ulttyq bank tamyz aıynda valıýta naryǵyna qatyspasa da paıyzdyq mólsherlemeler ózgerdi. Bırjadaǵy saýda shilde aıyndaǵy 2,1 mlrd AQSh dollarynan 2,2 mlrd AQSh dollaryna deıin ósti. Tamyz aıyndaǵy teńgeniń kenetten kúsh alyp, bir baǵany uzaq ýaqyt ustap turýyna osy faktorlar da áserin beripti. Ulttyq bank ókiliniń paıymdaýynsha, tamyz aıyndaǵy maýsymdyq faktordan da teńge jyl saıyn birazǵa deıin qor jınap alatyn. Biraq bıylǵy pandemııaǵa qatysty maýsymdyq faktor teńgege áser ete almady.
– Tamyz aıynda kepildendirilgen transfertti qamtamasyz etý maqsatynda Ulttyq bank Ulttyq qordan 681 mln dollardy satty. Transferttiń konversııa mólsheri ótken aılarmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı tómen boldy. Biraq bul valıýta naryǵynda teńgerimsizdikke, basqasha aıtqanda, teńgeniń tym qatty arzandap ketýine jol bermedi. Kvazımemlekettik sektor kompanııalary ózderiniń mindettemeleri sheńberinde valıýta túsimderiniń bir bóligin – 266 mln dollardy satty. Bul valıýta naryǵynda usynys pen suranysty teńestirdi, – deıdi Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary.
Tamyz aıynyń sońynda aldyn ala málimetter boıynsha Qazaqstannyń halyqaralyq rezervteri Ulttyq qordyń aktıvterin qosqanda 94,1 mlrd dollardy qurady. Ulttyq banktiń altyn-valıýta rezervteri bir aıda 22 mln dollarǵa ósip, 35,4 mlrd dollarǵa jetti. Altynnyń úlesinde de ózgeris joq.
Tamyzdyń teńgege degen qabaǵy túzý bolǵanymen, qyrkúıek aıy asa jaıly bastalmady. Aıdyń basynan beri teńgemiz turaqtylyǵyn saqtaı almady. Ulttyq bank ókili munyń sebebin munaı baǵasynyń arzandaýynan dep biledi.
Qyrkúıek aıynyń basynan bastap munaı baǵasy kúrt tómendeı bastady. Artynsha bir aı boıy miz baqpaǵan teńge de qubylyp shyǵa keldi. Sarapshylar munyń sebebin ınvestorlardyń kómirsýtekke degen suranysynyń tómendeýinde dep otyr. Sebebi ınvestordyń «erteń baǵa qandaı bolady?» degen alań kóńilin qalypqa túsiretin jaǵdaıdyń aýyly ázirge alys sııaqty.
COVID-19-ǵa qarsy AstraZeneca vaksınasynyń synaqtaryn toqtata turý týraly habarlamalar týyndaǵan kezde ınvestorlar áliptiń sońyn kútýge yńǵaı tanytqan. Qyrkúıektiń ortasynda munaı baǵasy qalypqa keletin yńǵaı tanytyp, qor bırjasynda qozǵalys bastaldy. Bul ýaqytsha aldamshy úmit pe, álde senýge bolatyn faktor ma? Eshkim dóp basyp aıta almaı otyr.
Qyrkúıek aıynyń sońyna qaraı Federaldyq ashyq naryq komıtetiniń jıyny ótedi. Buǵan deıin AQSh-tyń Federaldy rezervtik júıesi stavkalardyń uzaq ýaqyt boıy tómen deńgeıde bolatynyn eskertken bolatyn. Demek, AQSh dollarynyń jaǵdaıy endi belgili bola bastaıdy. Ulttyq banktiń de tek syrttaı baqylap otyratynyn da, valıýtany retteý úshin qosymsha tetikterdi paıdalanýǵa sheshim qabyldaıtynyn da sol kezde biletin bolamyz. Álemdik naryq koronavırýstyq pandemııa men onyń saldary, sondaı-aq osy jyldyń qarashasynda AQSh-taǵy prezıdent saılaýynyń keri saldarynyń yqpalyn álsiretýge daıyndyqty bastap ketti. Reseı rýbli de geosaıası táýekelderdiń yqpalynda qaldy. Sarapshylar rýbldiń álsireýi aldaǵy ýaqytta jalǵasa beretinin aıtyp otyr.
Munaı baǵasynyń sheshýshi faktorlaryn COVID-19 jáne OPEK+ músheleriniń saıasattaǵy endigi baǵyty anyqtaıdy.
– Ulttyq bank syrtqy jáne ishki naryqtardaǵy oqıǵalarǵa baqylaýdy jalǵastyrady jáne tótenshe jaǵdaılar týyndaǵan kezde qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin qolda bar quraldardyń barlyq spektrin paıdalanýǵa daıyn, – deıdi Á.Moldabekova.
Reseılik ekonomıster rýbl qyrkúıek-qazan aılarynda qunsyzdanady dep boljam jasap otyr. Kórshi valıýtanyń álsireýi teńgeniń teris dınamıkasy qaýpin týdyrady. Apta basynan beri sarapshylar «qazaq teńgesiniń baǵamy qalaı ózgeredi jáne memleket teńgeniń nyǵaıýyna qalaı túrtki bola alady?» degen máselege alańdaı bastady. Reseı rýbliniń álsireýi jańa devalvasııa qaýpin eseletip jibergenin kórip otyrmyz.
Jyl basynan beri rýbl 21%-ǵa álsiredi, túrik lırasy, brazılııalyq real jáne ońtústik afrıkalyq randpen birge eń kóp zardap shekken valıýtalar tobyna kirdi. О́tken aptadan bastap ǵalamtordyń reseılik blogynda da rýbldiń taǵdyry týraly qarama-qaıshy boljamdar paıda boldy – keıbir sarapshylar onyń ýaqytsha nyǵaıýyn boljaıdy, al basqalary reseılik bankter esep aıyrysýdyń dollarmen esepteletinin aıtyp jatyr. Qazirdiń ózinde reseılik valıýta G-20 elderiniń ishindegi eń qubylmalysy bolyp shyqty.
Tamyz aıynda kez kelgen eldiń valıýtasy salyq demalysy, adamdardyń eńbek demalysyn alýy, saıahattaýy tárizdi maýsymdyq faktordan kúsh alyp, qazan aıyna deıin es jıyp qalatyn. Bul joly eki faktordyń da áseri az bolǵan tárizdi. Pandemııa qyspaǵynan ShOB-tyń 80 paıyzy salyqty az tóledi, shetelge saıahattaý shekteldi. Teńgemizdiń qyrkúıek aıy bastalmaı jatyp alqynyp qalýyna osy faktorlar áser etkenge uqsaıdy.
ALMATY
