Taǵylymdamany týrızmge aınaldyrmaıtyn talaptar

Jalpy elimizde kadr daıarlaý maqsa­tynda mamandar men stý­dentterdi shetelderde taǵylym­damadan ótkizý tájirıbesi qalyp­tasqan. Biz kóbine tek «Bolashaq» baǵdarlamasymen taǵylymdamadan ótýge bolatynyn bilemiz. Degenmen otandyq joǵary oqý oryndarynyń talabyna sáıkes, magıstranttar 2 aptaǵa, al doktorant­tar 2 aptadan 3-6 aıǵa shetelderde taǵylymdamadan ótedi.

Elmıra Ýaıdýllaqyzy ja­qyn­da Túr­kııa­daǵy ta­­ǵy­lym­da­masyn támamdap elge oral­dy.­ An­­kara­ ýnıversıtetindegi 1 jyl­dyq oqýyn­da joǵaryda ja­zyl­ǵan­daı, ta­ǵylym­da­manyń­ ýaqytyn qur qy­dyrýmen ótkiz­gen qa­zaq­stan­dyqtardy kóp kezdestirgenin aıtty.

«Bul máseleni kóterip júrgeni­me 4-5 jyl boldy. О́ıtkeni taǵy­lymdamadan ótetin eldiń mem­le­kettik nemese qarym-qatynas tilin bilmeı baratyndar óte kóp. Eń basty problema – osy. Oqy­tý tilin bilmegen adam eshteńe úı­renbeı keledi. Mysaly, Túrkııa­da júrgende Qazaqstannyń ártúr­li ýnıversıtetterinen kelgen stýdentterdi kezdestirdim. Ne túrik tilin, ne aǵylshyn tilin bilmeıdi. Olar ózderiniń ǵylymı je­tekshilerimen baılanys ornata almaıdy.

Al ǵylymı konfe­rensııalarǵa qatysý týraly múldem sóz qozǵamaı-aq qoıýǵa bolady. Mine, sondyqtan keleshekte jyl saıyn 500 ǵalymdy shetelderde is-tájirıbeden ótkizýdi qala­saq, olardyń til bilýine qatań talap qoıylýy qajet. Bul sol taǵy­lym­damaǵa jiberiletin ǵalym­dar­dy tań­daýdyń talabynda, arnaıy erejede bekitilýi tıis», deıdi E.Ýaıdýllaqyzy.

Onyń oıynsha, taǵylymdamada ár mamannyń óz salasyna qatysty ǵylymı tájirıbeden ótýi ǵana emes, arnaıy tildik kýrstardy qatar oqyp kelýi de qamtamasyz eti­lýi qajet. Sonda ǵana kadr daıar­laýǵa bólgen memlekettiń qara­jaty óz nátıjesin, jemisin beredi.

Spıkerdiń sózinen otandyq JOO-da magıstratýrada bilim alyp júrgen bir tanysymyzdyń Eýropaǵa baryp kelgeni, ári onyń tym bolmasa nan surap jeıtin aǵylshynshasy joq ekeni esimizge tústi. Ol sheteldik jetek­­shisinen bilmegenin, túsinbegenin qalaı suraıdy? Negizi munyń astarynda taǵy da jemqorlyq jatyr. Sebebi magıstratýraǵa túsý úshin óz mamandyǵynan bólek shet tili­nen test tapsyrý kerek. Al shet tilin ortasha deńgeıde meńgermegen adam ma­gıs­­t­ra­­týrada qalaı júr? Dok­to­ran­týra týraly, tipti birdeńe deýdiń ózi qısynsyz. Sebebi byltyrdan bas­­tap doktorantýraǵa túsýden úmitti talapkerler kem degende 4,5 baldyq ha­lyqaralyq IELTS sertıfıkatyn kórsetýge mindetti. Al bıyl bul kór­setkish 5,5 balǵa kóterildi. Bir kez­deri dál osy halyqaralyq sertıfıkatty satyp alǵan medısına ýnıversıtetiniń stýdentteri oqýdan shyǵarylǵan edi. Taǵylymdamadan buryn biz osy túıtkildiń túıinin tú­begeıli tarqatýǵa tıispiz.

Ulybrıtanııanyń Lester ýnıver­sıtetinde taǵylymdamadan ótken Berdibaı Turlybek taǵylymdamanyń talapkerlerdi irikteý talaptary qatań bolyp, eń úzdikter iriktelse de úlken nátıje shyqpaýy múmkin ekenin jetkizdi. Oǵan kóp jaǵdaıda is-tájirıbeden ótýshiniń talapshyl bolmaýy sebep eken.

«Anglııaǵa taǵylymdamadan ótýge barǵanda ózime eń aldymen til bilý deńgeıimdi kóterýdi maqsat ettim. Sondyqtan bara sala til kýrsynan ótýge mán berdim. Jáne muny jaýapty jetekshimnen talap ettim. Negizi taǵylymdamadan ótýshi ózi talap etpese, kóp nárseni úırete bermeıdi. Máselen, ózim ýnıversıtette oqytýshy bolǵandyqtan, maǵan oqý baǵdarlamasyn shetelde qalaı quratyny qyzyq boldy. Sol sebepti oqý baǵdarlamasyn jazýdy úıretýin talap ettim. Sodan meni bir dekannyń tobyna qosty. Sol kisiniń arqasynda ózim eńbek etetin joǵary oqý ornyna qajetti úsh pánniń oqý baǵdarlama­syn alyp keldim. Úsh pánniń modelin, stý­dentterge qalaı oqytý keregin meń­gerip, ýnıver­sı­tetke engizdim. Qazirgi tańda sol pánderden sabaq berip júrmin. Jeltoqsan aıynyń 15-inen keıin Ulybrıtanııada 1 aı demalys bolady. Osy demalysta ondaǵy qory óte mol, zamanaýı tehnıkalarmen jab­dyq­talǵan kitaphanalarda oqý­lyq jazyp shyqtym», deıdi B.Turlybek.

Onyń aıtýynsha, shetelde tájirı­be jınaýǵa ózi taǵylymdamadan ótý­ge barǵaly turǵan salasynda kemi 5-6 jyl eńbek ótili bar mamandardy jiberý kerek. О́ıtkeni mundaı mamandar shynymen de bilimin iske jaratýdy, ózi jumys barysynda kezdestirgen problemanyń sheteldik tájirıbede sheshimin tabýdy kózdeıdi. Al oqýdy (meıli, magıstratýra, doktorantýra bolsyn) jańa bitirgen, jumys istep, bilimin áli tájirıbede qoldanyp kór­megen adam memleket qarajatyn jelge shashyp keledi.

Shynynda, taǵylymdama – tá­ji­rıbeden ótý. Demek, oǵan sózsiz bel­­gili bir deńgeıde tájirıbesi bar jáne sony jetildirýdi kózdeıtin adam barýy kerek. Sondyqtan shetelde is-tájirıbeden ótýge otandyq tájirıbeni salystyra alatyn, joǵyn túgendep, baryn tolyqtyryp, jıǵanyn eldegi iste tıimdi, yńǵaıly baǵytta qoldanýǵa qabiletti adam barýy qajet.

500 ǵalymdy jyl saıyn taǵy­lym­­­damadan ótkizýdiń sharttary men talaptaryn ázirge qaı organnyń jáne qandaı mamandardyń ázirleıtinin bilmeımiz. Biraq sharttary men talaptaryn ázirleýde «Bolashaq» baǵdar­lamasynyń qa­lyp­tasqan qaǵıdalary­na súıenedi dep boljap otyrmyz. Eger boljamymyz dál kelse, onda shynymen de taǵylymdamanyń týrızmge aınalýyna ózimiz qoldan jaǵdaı jasap bergen bolamyz. Nege? «Bolashaq» baǵdarlamasy úmitkerden, aıtalyq, aǵylshyn tilin meńgergenin rastaıtyn sertıfıkatty talap etpeıdi. Al til bilmeýdiń kesiri, ásirese oqytý tilin meńgermeı barǵannyń zııany qandaı bolatyny belgili. Degenmen «Bolashaq» baǵdarlamasymen ta­ǵy­lym­damadan ótýdi qalaıtyn úmit­kerlerge qoıylatyn birqatar talapty engizýge bolady. Máselen, úmitkerdiń keminde 3 (úsh) jyl, onyń ishinde tańdap alynǵan mamandaný salasynda sońǵy 12 (on eki) aıda jalpy jumys ótili bolýy qajet. Al konkýrstyq irik­teýde úmitkerlerdiń Táýelsiz sa­rap­tamalyq komıssııa múshe­lerimen derbes anonımdi suq­ba­ty bolady. Mine, bul tamyr-ta­nys­tyqqa, eń aıaǵy jemqorlyqqa jol bermeıdi.

Taǵy bir mańyzdy shart boıynsha «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelderde taǵylymdamadan ótkender mindetti túrde elge oralýy kerek. Dál osy talap 500 ǵalymǵa ar­nal­ǵan taǵylymdamanyń talaptaryna da engizilgeni jón. Áıtpese ınvestısııany ózge eldiń, bóten memlekettiń damýy men bolashaǵyna salyp bergenmen birdeı bolyp shyǵady. Ma­gıstratýradan nemese bakalavrıattan keıin taǵy­lymdamadan ótýge ketip, shetelderde qalyp qoıyp jatqandar jeterlik. Shetelden oqyp kelgen stý­dentterdiń kóbi taǵylymdamadan ót­ken elde magıstratýraǵa nemese doktorantýraǵa qalatyndardyń basym bóligi tehnıkalyq, jaratylys­taný baǵytyndaǵy mamandar ekenin aıtady. Mundaı mańyzdy salalar men baǵyttarda ǵylymdy damytý eli­mizge asa qajet. Sondyqtan osyndaı olqylyqtyń oryn alýyna jol bermeıtin shart bolǵany abzal.

Internettegi ashyq derekter men ǵalamdyq tildi meńgerý bilim izdegen adamǵa sheksizdik syılaıtyny ras. Osy eki múmkindikti paıdalanyp biz de sheteldik taǵylymdamadan ótýdiń talaptaryn izdep kórdik. Kózimizge ilikken taǵylymdama túrleriniń bá­rinde birinshi is-tájirıbeden ótetin eldiń tilin, kóbine aǵylshynsha jetik bilýdi talap etedi. Al ekinshi, ju­mys josparyn suraıdy. Ádette ony «proposal», ıaǵnı jospar, usynys dep ataıdy. Taǵylymdamadan ótýge úmit­ti azamat osy eki talapty oryndaǵanda ǵana grant alady. Ásirese ekinshi talap – óte qatań ári asa mańyzdy. Sebebi jospar nemese usynysta úmitker óziniń kemi 5 talapkerdiń ishinde osy grantqa laıyq ekenin dáleldeı bilýi tıis.

Osyǵan bir mysal retinde amerı­kalyq azamattyq zertteýler jáne damý qorynyń (CRDF Global) osy jyldyń basynda densaýlyq saqtaý salasynda­ǵy zertteýshiler men ǵalymdardy AQSh-taǵy Ulttyq densaýlyq ınstıtýtynda (NIH)  taǵylymdamadan ótýge shaqyrǵan habarlamasyn alaıyq. Qor bul taǵylymdamaǵa grant utyp alǵan­dar­dyń kári qurlyqqa barý-qaıtý jol shyǵynyn, páteraqysyn tólep beredi. Taǵylymdamadan ótken soń, mindetti túrde eline oralyp josparyn óziniń jumys ornynda (ǵylymı ortalyq, álde ýnıversıtet) iske asyrýy tıis. Al talapkerdiń «proposal», ıaǵnı jumys josparynda árqaısysy jarty betten turatyn densaýlyq salasyndaǵy eńbek ótili; dál osy ıns­tıtýtta is-tájirıbeden ótýdegi maq­saty; adamzat ómirindegi naqty qaı prob­lemanyń sheshimin ǵylym arqyly tabýdy kózdeıtini; kútken nátıjesine qol jetkizý úshin óz komandasyna qandaı mamandardy qosqysy keletini men sebebi týraly aqparat bolýy kerek. Eń aıaǵy «Sizdi jiti qadaǵalap júr­gen jáne kásibı turǵyda jaqsy tanı­tyn áriptesińizden usynys hat alyńyz» depti.

Ulybrıtanııadaǵy keıbir ǵyly­mı ortalyqtar men ınstıtýttar osyn­daı jumys josparynyń jarty­syn aldymen óz elinde, qalǵanyn is-tá­ji­rıbeden ótetin elde oryndaý­dy usynady. Bul endi ǵalymdarǵa arnalǵan taǵylymdamaǵa eń qajet usynys sekildi. Sonda nátıje ózdigi­nen kórinedi emes pe?..