Máńgilik Eldiń muraty

О́mirsheń órkenıet ózegi

Tarıh - shyndyqqa aınalǵan taǵdyr. Árqıly taǵdyrdyń toǵysyp, adamzattyń tutas ǵumyryn quraıtyny sııaqty, túrli ulttyń shejiresi de álemniń ortaq tarıhyna aınalady. Sondyqtan dúnıe tegershigi aınalǵan saıyn tarlan tarıhtyń qatpary arta túsedi. Bul turǵydan alǵanda, adamzat taǵdyry men órkenıet tamyryn túrkiler tarıhynsyz elestetý múmkin emes.

Baǵzy tarıhqa kóz júgirtsek, qýatty ımperııalar qurǵan túrkiler ǵasyrlar boıy ulan-ǵaıyr aımaqqa bılik júrgizip, arǵymaqtyń tuıaǵy jetken jerge - Baıkaldan Balkanǵa deıingi orasan zor aımaqqa ıelik etti. Altaıdan taraıtyn aıbyndy el tili jaqyn, tanymy men talǵamy uqsas bir álemdi - ortaq órkenıetti qurady. Altyn taqta otyryp bılik júrgizgen aıbarly qaǵandar men aıbyndy abyzdar «Máńgilik El» ornatýdy armandady.

Kóne Qytaı, Úndistan, Iran, Mysyr­men­ ıyq tiresip, ózindik mádenıetimen olar­­ǵa balama órkenıet qurǵan Túrki ále­mi Shyǵys pen Batystyń, tústik pen te­riskeıdiń arasyn jalǵaǵan «Uly Jibek joly» arqyly álemdik saý­danyń kúretamyryna, dúnıejúzilik dıplomatııanyń dánekerine aınaldy. Jahandy jaqyndastyrýda jylqynyń jalynda týǵan jaýynger­ jurttyń úlesi aıryqsha boldy. Sondyqtan ǵalymdar túrkilerdi «jaýlaýshy ǵana emes, órkenıetti jasaýshy hám ony jalǵaýshy ult» retinde baǵalaýda.

О́rkenıettiń bir ólshemi - álippe ekeni belgili. Árbir álippe paıym men tanymnan, talǵam men túsinikten, dástúr men senimnen týyndaıdy. Ol altyn arqaý, sıqyrly sandyq ispetti ulttyń jadyndaǵy asyl amanattar men qasterli qundylyqtardy urpaqtan urpaqqa jalǵaıdy, mádenıetti ornyqtyrady. Bul turǵydan alǵanda, jady men jazýǵa aıryqsha mán bergen túrkiler búgingi batys elderi áli álippeniń ne ekenin bilmeı turǵan tusta tóltýma tańbasyn qalyptastyrdy. Asyl arqaýy qadymnan baqıǵa úzilmeı jetken asqaq murattaryn bolashaq urpaqqa tabystap, amanattaryn muqalmas máńgi tastarǵa qashap jazdy.

Uly dala óziniń tolqymaly tarıhynda «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» mamyrajaı zamandy da, «boz taılaǵy bos keletin» alasapyran ýaqyttardy da bastan ótkerdi. «Bastyny eńkeıtken, tizelini búktirgen» túrkiler taǵdyry talqyǵa túsip, júrekti ulanynan, jeriniń qunarynan aıyryldy. Kúńirengen Kúltegin jazbalaryna kóz salsaq, sonyń barlyǵy aǵaıynnyń azǵanynan, bereke-birliktiń azdyǵynan boldy.

Degenmen túrki jurty óz álemin saqtap qala bildi. Dúnıeni nurlandyrǵan ıslam dini Túrkistan topyraǵynda Buharı, Matýrıdı, Razı, Marǵınanı, ál-Farabı, Ibn Sına, Horezmı, Balasaǵunı, Iаsaýı syndy ǵulamalardyń biligimen jahuttaı jarqyrap, júıelenip, irgeli ilimge, ómirsheń órkenıetke aınaldy. Osy qaınardan nár alǵan danyshpandar fılosofııa, matematıka, algebra, geometrııa, astronomııa, medısına sııaqty ǵylym salalarynda buryn-sońdy bolmaǵan tóńkeris jasap, adamzat órkenıetine zor jańalyqtar engizdi, Eýropadaǵy Renessansqa túrtki boldy.

О́zeginde tektilik pen kisilik, ilim men parasat jatqan bul órkenıet tole­ranttyqtyń da tamasha úlgisin kórsetti. «Adamzattyń bárin súıýdi» ýaǵyzdaǵan Uly dalanyń san alýan turǵyndary beıbit ǵumyr keshti. Túrkiler qurǵan alyp ımperııalarda teń dárejede tatý-tátti ómir súrgen túrli ult ókilderi óz tilderi men dinderin, salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptaryn odan ári damytyp otyrdy.

Altaı men Aqteńizdiń arasyndaǵy alyp aýmaqty meken etken túrkiler baıtaq terrıtorııaǵa qaramastan tutastyqtaryn saqtaı bildi. Qyran ushsa qanaty talatyn, qulan jortsa tuıaǵy tozatyn sheksiz keńistikte ǵumyr keshken bahadúr babalar atamekenin ardaqtap, ony altyn taqqa balady. Dúnıeniń tórt tarapyna úńilip, toqpaq jaldy tarpańdy erttep mingen olar týǵan jerdi tuǵyr etti. Qazir dúnıeniń túrkiler mekendegen qaı buryshyna barsańyz da, Ulytaý men Qa­ra­taý, Altaı men Talas, Aqsý men Qa­ra­sý, Seıhun men Jeıhun sııaqty jer-sý attaryn kezdestiretinimiz sondyqtan. Bul - ǵumyry joryqta ótken jaýjúrek ulandardyń jerine degen saǵynyshy bolsa kerek. Tipti, Úndistandy tutas bılep, óz dáýiriniń eń qudiretti patshalarynyń biri bolǵan Babyrdyń da jazbalarynan jerine degen osy saǵynyshty sezesiz.

Baıtaq túrki tarıhynyń tereń tamyrlary baıyrǵy taıpalarǵa baryp tireletini belgili. Dúnıege tarydaı shashyraǵan týys jurttyń ózegin quraıtyn bul irgeli rý-taıpalar barǵan jerlerinde kóbine jutylyp ketkenimen, túpki qazyqtary qazaq jerinde qaǵylǵandyqtan, olardyń ataýlary da qarashańyraqta qaz-qalpynda saqtalyp qalǵan. Sondyqtan alashtyń aqıyq aqyny Maǵjan Jumabaıuly jyr­laǵandaı, qazaq jeri - búginde tú­gel túrkiniń qutty qarashańyraǵy hám altyn besigi ekenin umytpaǵan abzal.

Qutty qýat qaınarlary

Qoǵamtaný men tarıh fılo­so­fııa­synyń atasy sanalatyn Abdrahman Ibn Haldýn budan alty ǵasyr buryn jazylǵan «Muqaddıma» atty ataqty eńbeginde «asabııe» degen uǵym qoldanǵan eken. Ol - jaqyndyq, járdemdesý, ortaq múdde, kúsh biriktirý, qulshyný, syrtqy jaýlarǵa birge toıtarys berý sııaqty maǵynalarǵa keledi. Ibn Haldýnnyń jazýynsha, qannyń tartýy men jannyń jaqyndyǵy shejire arqyly taıpalyq birlestikke nemese memleketke aınalady. Al múdde birligi men ardyń úndesýi - mádenıet pen órkenıetti quraıdy. Ol «órkenıet aǵashynyń tamyry - kóshpendilikte, keýdesi - memleket pen qala turmysynda, dáni de múdde birliginde» dep esepteıdi. Sondyqtan Ibn Haldýn «búkil órkenıetterdiń bastaýynda kóshpendiler tur» degen toqtam jasaıdy. Bul rette ǵulama «kóshpendiler» dep túrkilerdi de meńzep tursa kerek.

Dóńgelengen dúnıe bir ornynda turmaıdy. Al temirqazyqtyń tóńireginde jyljyǵan juldyzdar sııaqty qozǵalǵan ǵasyrlar kerýeni Uly daladan bastaý alady. Sebebi, kóshpendiler árkez árekette bolady. Al udaıy qozǵalystan qýat týatyny belgili. Sonymen qatar, tabıǵatpen etene baılanysta ómir keshetin olar «malym - janymnyń, janym - arymnyń sadaǵasy» degen ustanymda bolyp, ar tazalyǵy men abyroı bıigin árqashan joǵary qoıady. Osyǵan baılanysty yntymaq pen qoǵamnyń birligi basty qundylyq bolyp sanalady.

Mádenıetterdiń taǵdyryn adam­zattyń ǵumyryna teńep, onyń da «balalyq shaǵy, erjetip, eseıý kezeńi, kemeldenýi jáne toqyrap, quldyraýy bolady» dep jazǵan Ibn Haldýn órkenıetterdiń quldyraýyn qala turǵyndarynyń toǵy­shar áreketteri men ysyrapshyldyqqa baılanysty qarastyrady. Áıgili Ámir Temirge kezdesip, keńes bergen ǵalymnyń oılary keıin HH ǵasyrda Arnold Toınbıdiń mádenıet týraly paıymdaryna negiz qalady. Al óz kezeginde bul L.N.Gýmılevtiń barshaǵa belgili «pas­sıonarlyq» týraly teorııasyna túrtki boldy.

Rasynda, uly oıshyl aıtqan ulttar men mádenıetterdiń damý kezeńderine dáýirlerdiń almasýy men qutty qýattardyń dúmpýleri erekshe serpin beredi. Kúlli adamzattyń taǵdyryna tikeleı áser etip, tutas qurlyqtyń kartasy men jaǵrapııany ózgertýge aparatyn mundaı tektonıkalyq ózgerister dúrkin-dúrkin aınalyp keledi. Bulardyń qataryna Qıyr Shyǵystan Shyǵys Eýropaǵa, Ońtústik Sibirden Soltústik Úndistanǵa deıingi ulan-ǵaıyr aımaqty baǵyndyrǵan ǵundar men kók túrikter dáýiri, Shyǵys Túrkistannan Taıaý Shyǵysqa deıin sozylyp jatqan Uly Saljuq jáne Altaı men Shyǵys Eýropa arasyndaǵy sheksiz keńistikke bılik júrgizgen Altyn Orda dáýiri sııaqty asa iri tarıhı kezeńderdi jatqyzýǵa bolady. Uly daladan bastaý alǵan bul aýqymdy oqıǵalardyń barlyǵy da Eýrazııa keńistigindegi orasan zor ózgeristerge túrtki boldy. Dáýir almasyp, jańa memleketter, ulttar men ulystar tarıh sahnasyna shyqty.

Baıqap otyrsaq, mundaı tekto­nı­kalyq ózgeristerge negiz bolǵan dáýir­lik dúmpýlerdiń barlyǵyna ortaq sıpattar bar. Birinshiden, Altaıdan bastaý alǵan bul memleketter qazirgi qazaq dalasynda qýattanyp, sodan keıin yqpal etý aımaǵyn keńeıte túsken. Ekinshiden, Shyǵys pen Batystyń arasyn jalǵaǵan qudiretti derjavalar «Uly Jibek joly» sııaqty álemdik saýda-ekonomıkalyq joldardyń damýyna basa mán berip, ony óz baqylaýlarynda ustaǵan. Úshinshiden, batysqa qaraı baǵyt alǵan ımperııalardyń bárinde uly murat, asyl ańsar bolǵan. Olar ár kezeńde «О́túken», «Ergeneqon», «Jeruıyq», «Jıdelibaısyn», «Qyzyl alma», «Dáýlet ábád múddet» degen sııaqty túrli ataýlarmen kórinis berse de, túpki qazyqtary «Beńgý el - Máńgi el muratymen» ushtasyp jatqan. Tórtinshiden, búkil uly ister men tarıhı oqıǵalardyń basynda Táńiriden qýat alǵan tegeýrindi tulǵalar - qudiretti qaǵandar men danyshpan ámirshiler turǵan. Qıly kezeńniń qıyn sharttaryn jeńe otyryp, syn saǵatta elin bastap, ǵalamat erlikter jasaǵan Attıla, Býmyn, Estemı, Alparslan, Babyr syndy uly ámirshiler men dańqty qolbasylar álem kartasynyń qalyptasýyna yqpal etken. Sondyqtan, qutty meken, ekonomıkalyq qýat, uly murat jáne tegeýrindi tulǵa Uly Dalanyń turǵyndaryn uly ózgeristerge bastap otyrǵan.

Qazaq handyǵynyń qasıetti Qozy­basy taýynda tý kóterip, jeke memle­ket bolyp shyqqan HV ǵasyrda da álem­dik ózgeristerge jalǵasatyn osyn­­daı dáýir almasýyna tuspa-tus kel­gen edi.

Almaǵaıyp ózgerister zamany

Rasynda, Ibn Haldýn aıtqandaı, ár nárseniń basy bolatyny sııaqty, onyń sońy da kelýi tıis. Sol sııaqty mádenıetter men órkenıetter de shyńnyń sharyqtaý shegine shyqqannan keıin, eger ózin jańalaı almasa, erteli-kesh toqyraý jáne quldyraýdy bastan keshedi.

Túrikter úshin de bul qaǵıdat ózger­medi. Júzdegen jyldar boıy Eýrazııa keńistigine jeke bıligin júrgizip, adamzat tarıhyna yqpal etip kelgen ulystyń abyroıly altyn ǵasyry uzaqqa sozylǵan toqyraý kezeńiniń basyna aınaldy. Altyn ǵasyr deıtinimiz, on besinshi ǵasyrda Osmanly memleketi ábden kemeline kelip, Ystambuldy baǵyndyrdy. Osylaısha, Rım ımperııasynyń jalǵasy bolyp kelgen Vızantııany tize búktirip, onyń ústine Qosobada (Kosovo) batystyń birikken qolyna kúırete soqqy berip, Balkan túbegine birjola ornyqty. Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkada Mysyr mámlúkteriniń dáýiri júrip turdy. Olar qasıetti Mekke-Medınege ıelik etip, Ierýsalım men Shamǵa bılik júrgizdi. Úndistanda Babyr taqqa shyǵyp, Uly Moǵol ımperııasy quryldy. Iran men Kavkazda Qaraqoıly, Aqqoıly, Sáfáýı (Sevefı) áýletteriniń bıligine jalǵasty. Osylaısha Eýropa, Azııa jáne Afrıkaǵa ústemdik etken túrkiler tutastyqtaryn saqtaı bildi. Halyqaralyq Túrki aka­demııasynyń túrki elderine arnalǵan «Ortaq túrki tarıhy» oqýlyǵyn osy kezeńmen aıaqtaýdy usynýy da sondyqtan.

Dál osy tusta Renessans dáýirinde uıqydan oıanǵan Eýropa qurlyǵynda da úlken ózgerister bastaldy. Gabsbýrgter áýletiniń basshylyǵymen batys birige tústi. Ǵylymnyń buqaralyq sıpat alýyna negiz qalaǵan dáýir bastalyp, Iogann Gýtenbergtiń baspahanasy iske qosyldy. О́nerkásip pen saýdanyń qarqyndy damýy sony múmkindikterdiń jolyn ashty. Portýgal teńizshileriniń izdenisteri men alys saparlary uly jaǵrapııalyq ashylýlardyń basy boldy. Kolýmbtyń Amerıka qurlyǵyna jetýi, Vasko-da-Gamanyń Afrıkany aınalyp ótip, Úndistanǵa barýy - jańa dáýirge jol ashty. Osy kezeńde Chjen He bastaǵan Qytaı teńizshileri de Úndiqytaı arqyly Parsy shyǵanaǵyna jáne Shyǵys Afrıkaǵa aıaq basty. Bulardyń barlyǵy jańa saýda joldarynyń ashylýyna jáne «Uly Jibek jolynyń» óz mańyzyn joıýyna aparyp soqty. Al bul óz kezeginde Ortalyq Azııanyń jáne túrkiler ústemdik qurǵan aımaqtardyń ekonomıkalyq turǵyda quldyraýyna, qalalardyń kúızelýine sebep boldy. Saýda arqyly túsetin tabys kózderi kúrt azaıyp, áleýeti álsireı bastaǵan handar oljaǵa talasqandaı, bir-birlerimen aıaý­syz qyrqysqa tústi. Osylaısha, jutqa jaýgershilik qosylyp, bir kezderi gúlzar baqqa oranǵan, kitaphanalary baı túrki qalalary qańyrap bos qala bastady.

Áýeli óndiristen keri qalý, teńiz jáne muhıttarǵa shyǵa almaý, iri saýda joldarynan aıyrylý, ekonomıkalyq mesheýlikke ushyraý arqyly bastalǵan toqyraý dáýiri kóp uzamaı basybaıly bodandyqqa aparyp soqty. Árıne, onyń basqa da sebepteri boldy. Bul rette, aldymen jelmen jarysqan jylqy dáýiri aıaqtalǵanyn aıtýǵa tıispiz. Keme jáne odan keıin shyqqan túrli tasymal kólikteri jylqynyń ornyn almas­tyrdy. Úshinshiden, jaýynger jurttyń jigerin jasytqan otty qarý shyqty. Tórtinshiden, túrkiler ǵylym-bilimniń jańa jetistikterin júzege asyra almady. Onyń ústine ilim men dinniń ara-jigi alshaqtap ketti. Besinshiden, Abaı aıtqandaı, «alty baqan alaýyzdyq» pen «bas-basyna bı bolǵan óńsheń qı­qym» eldiń sıqyn ketirdi. Aǵaıynnyń azǵanynan, birliktiń azdyǵynan bereke ozdy, el tozdy.

«Dúnıe - kezek» degen. Shyńnan tómen syrǵýdyń alǵashqy nyshandary aıbarly Altyn Ordanyń irgesi sógilýmen bastaldy. Osy kezde derbes shirkeýge ıe bolyp, din tutastyǵyna qol jetkizgen soltústik-batys kórshi Vızantııanyń murageri ekenin jarııa etti. Uly ımperııanyń quldyraýy onyń kishigirim handyqtarǵa bólinýine ákelip soqtyrdy. Mine, osyndaı dáýirler almasqan almaǵaıyp zamanda Qazaq handyǵy dúnıege keldi.

Bir aıta keterlik jaıt, osy kezeńde jáne odan keıingi ǵasyrlarda paıda bolǵan handyqtar arasynda tek Qazaq handyǵy ǵana ómirsheńdigin kórsetip, tutas ultqa atyn berip, búgingi kúnge deıin jalǵasyp jetti. Áýlettiń, aımaqtyń nemese qalanyń atymen atalǵan ózge handyqtardyń barlyǵy da keıin tarıh sahnasynan syrǵyp ketti. Sondyqtan, qazaq handyǵynyń tarıhyn, Elbasy aıtqandaı, Ortalyq Azııadaǵy ulttyq tarıhtyń bastaýy deýge de bolady.

Alash ańsary - Máńgi El muraty

Qazaq handyǵynyń qurylýyn Kereı men Jánibek handardyń Ábilqaıyr hanǵa ókpelep ketýine ǵana baılanystyryp qaraıtyndar da tabylady. Bizdińshe, júz myńdaǵan halqy bar irgeli memlekettiń qurylýyna mundaı «ókpe» negizgi sebep bola almaıdy. Onyń kóptegen tarıhı, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası astary bolsa kerek.

Alyp ımperııanyń qulaýy aıbarly jurtty eseńgiretip ketti. Halyq qaıyrsyz handar men álsiz ámirshilerden mezi boldy. Uly maqsat pen uıystyratyn ortaq múddeniń joqtyǵy eldi kúızeltti. Degenmen, áli bodandyqtyń qamytyn kıip kórmegen bula jurt tekti minezinen aıyryla qoımaǵan edi. Olar «eńký-eńký jer shalǵan» esil kúnderdi ańsady. El aıyrylǵan osyndaı almaǵaıyp zamanda buqaranyń tamyryn tap basqan Jırenshe sheshen eldi yntymaqqa shaqyrdy, abyz aqyn Asan Qaıǵy jelmaıaǵa minip, qutty qonys Jeruıyq-Jıdelibaısyndy izdedi. Sondyqtan, bizdińshe, Qazaq handyǵy qurylýynyń túpki astarynda da Ibn Haldýn aıtqandaı, múdde birligi jatty. Ony «Alash ańsary», «Máńgi El muraty» dep ataýǵa bolatyn shyǵar.

Kereı men Jánibek handardyń qurǵan jańa memlekettiń tuǵyry retinde Shý óńirin tańdaýynda da osy asyl ańsar jatyr dep oılaımyz. Bul oraıda, orta ǵasyrlyq derek kózderi Shý óńiriniń túrikter úshin qasıetti jer bolyp sanalatynyn jazady. Máselen, Gardızı «Sýıabqa jaqyn jerde túrikterdiń qasıetti taýy bar, olar osy taýǵa tabynyp, soǵan sert beredi. Olar «bul Táńirdiń turaǵy» deıdi» dep atap kórsetken. Qytaı derekteri de Sýıab qalasynyń soltústiginde qasıetti taýy túrik qaǵandarynyń taǵyna otyratynyn aıtady. Demek, Shý óńirine bet burǵan Qazaq handyǵy tarıhı jadyny jańǵyrtyp, baıyrǵy Batys túrik qaǵanatynyń memlekettik dástúrin qaıta jalǵap otyr.

Bul oraıda Elbasynyń Ulytaýdaǵy ulaǵatty sózinde qazaq halqynyń tarıhı tamyrlaryn sonaý ǵun, kók túrik jáne Altyn Orda dáýirimen sabaqtastyra qaraýynda úlken mán bar dep oılaımyz.

Kók túrikterdiń aıbyndy rýhy dúrkireı kóterilip, Uly Dalanyń arda uldary aǵaıynnyń arazdyǵyna qaramaı, túgel atqa qondy. Osy qutty qýatty baǵalaı, baǵyttaı bilgen alǵashqy qazaq handary Deshti Qypshaq dalasyn tutas bıleýdi, sol arqyly Joshy ulysyn - Altyn Ordany qaıta qalpyna keltirýdi kózdedi. Muhammed Haıdar Dýlatı «Tarıhı Rashıdı» eńbeginde: «Qasym han kúlli Deshti Qypshaqty baǵyndyryp, Joshy hannan sońǵy ýaqytta eshkim qol jetkize almaǵan tabystarǵa jetti. Onyń áskeriniń sany mıllıonǵa ulasty» dep jazǵan. Sondyqtan, Qazaq handyǵyn Altyn Ordanyń murageri dep ataýǵa tolyq negiz bar. Buǵan kóptegen sebepter bar.

Birinshiden, Qazaq handyǵy Altyn Orda memleketiniń aýmaǵyn qamtydy. Ekinshiden, handyqtyń negizin qalaǵan áýlet Joshynyń kindiginen tarady, osyǵan baılanysty handyq «Joshy ulysy» dep te atalyp júrdi. Úshinshiden, Joshy men onyń aıbyndy urpaqtary máńgilikke tynystaǵan Ulytaý men Saraıshyq Qazaqstan terrıtorııasynda ornalasqan. Tórtinshiden, Altyn Orda quramyndaǵy rý-taıpalar Qazaq handyǵynyń uıyt­qysyna aınaldy. Ulysqa qaraǵan taı­palardyń, máselen noǵaılardyń lek-legimen Qazaq handyǵyna kelip qosylýy, qazaq handarynyń da teriskeıdegi týystarymen iri qaqtyǵystarǵa barmaı, olardy qorǵaýǵa tyrysýy, máselen bashqurttardy baýyrǵa tartýy da beker emes dep oılaımyz. Besinshiden, shańyraq kótergen handyq qudiretti ımperııanyń dástúrlerin jańǵyrtýǵa umtyldy. Qazaq eliniń tolerantty minezi Altyn Ordadan qalǵan qasıettiń biri bolsa kerek. Mine, osyndaı sebepterge baılanysty Shoqan Ýálıhanov kezinde «qazaqtar ózderin Al­tyn Ordanyń urpaqtary retinde esepteıdi» dep jazǵan.

Qurylǵanyna kóp ýaqyt ótpese de qudiretti kúshke aınalyp, Syǵanaq pen Saýrandy, Otyrar men Saıramdy qaıtaryp alyp, Túrkistandy astana etken jas memleket keıinirek Samarqan men Buharaǵa, tipti, Qashǵar men Aýǵan­stanǵa deıingi aımaqtarǵa joryq jasap, Ortalyq Azııaǵa bılik júrgizýge umtyldy. Handyqtyń aıbynyn asyryp, abyroıyn tasytqan qaharly handardyń biriniń Astrahan mańaıynda máńgi tynystaýy, endi biriniń Buhara túbinde opat bolýy da ulan-ǵaıyr aımaqty quraǵan uly murattyń aıǵaǵy bolsa kerek. Bul - qazaq handyǵynyń Uly dalada saltanat qurǵan kóshpeli ımperııalardyń sońǵy jurnaǵy ekenin kórsetedi.

Qazaq handyǵynyń Shý men Syr boıyn tuǵyr etýiniń taǵy bir sebebi - Eýrazııa keńistigindegi saýda joldaryna baqylaý ornatyp, ekonomıkalyq qatynastarǵa yqpal etýge umtylýdan týǵan edi. Degenmen, jańa balama saýda joldarynyń ashylýy Jibek jolyn qaıta qalpyna keltirýge kedergi boldy. Sondyqtan ýaqyt óte kele áleýeti kemip, tuıyqtala túsken handyq 1569 jyly Osmanly bas ýáziri Sokollý Mehmettiń áıgili Volga-Don kanaly jobasynyń iske aspaı qalýymen birge batystan múlde qol úzdi.

Osy rette aıryqsha aıta keterlik jaıt, kez kelgen irgeli memlekettiń qu­rylýyna tegeýrindi tulǵalardyń erekshe serpin beretini belgili. Bizdińshe, Qazaq handyǵynyń tuǵyrly tulǵasy - Qasym han! Almaǵaıyp zamanda dúnıege kelgen Abylaı - eseńgiregen eldiń esin jıǵan han bolsa, Qazaq handyǵynyń terrıtorııasyn aıqyndap, ony uly maqsattarǵa bastaǵan - Qasym han! Osyny urpaq sanasyna sińirgen kezde ǵana biz sol dáýirdiń dańqty kúnderi men asyl ańsaryna qol jetkize alamyz.

Araǵa bes júz jyl salyp baryp ese­si ketken eldiń eńsesi qaıta tikteldi. Qasym hannyń qasqa joly nurly jolǵa ulasty.

Túrki áleminiń tegeýrindi tulǵasy

Myńjyldyqtar toǵysqan tusta dáýir qaıta aınaldy. Qýatty dúmpýler taǵy da uly ózgeristerge alyp keldi. Nátıjesinde HH ǵasyrdyń ımperııasy qulap, táýelsiz jas memleketter paıda boldy. Solardyń arasynda abyroıly atyn keshegi aıbarly handyqtan alǵan Qazaq eli de bar edi.

О́tkenniń ónegesi - búginginiń baǵa jetpes baılyǵy. Jetkenin baǵamdap, baryn baǵalaǵan jan qashanda júrisinen jańylmaıdy. Sondyqtan taǵylym túıgender ǵana tarıhqa baǵyt bere alady. Bul rette Brodel aıtqandaı, tarıh tulǵalardy týdyrady, sol sı­­­ıaq­ty tarıhty da tulǵalar jasaı­dy. Alasapyran kezde el tizginin ustaǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaev halqyn araıly azattyqqa bastady. Sol arqyly arqaýy úzilip qalǵan eldik dástúr jalǵanyp, tórt qubylasy túgel memlekettiń negizderi ornyqty. Kún astynda altyn qyrany qalyqtaǵan aspan tústi kók baıraq as­qaq jelbiredi. Ult uıysyp, qaımaǵy buzylmaǵan berekeli birlik ornady. Álem jurtshylyǵyna órkenıetter qaqtyǵysy emes, máde­nıetter kelisiminiń kiltin usynǵan Nazarbaev pen Qazaqstan degen uǵymdar balama sózge aınaldy.

Qashanda izgilikti murat etken qazaq jurty jańa ǵasyrda Jeruıyǵyn taýyp, parasatty qalasyn ornatty. Arqa tósinde qutty qýattyń sımvoly ispettes asqaq Astana boı kóterdi. Eýrazııanyń júregine ornalasqan jańa elorda Qazaqstannyń boıyna qan júgirtti, ulttyq sanaǵa jańa mazmun berdi. Kúlteginniń murasy kelip, kók túriktiń rýhyn tiriltken, altyn samuryǵy aspan tirep, Báıteregi kókpen talasqan elordada «Máńgilik El» muraty qaıta oıandy. Kenesarynyń rýhy atoılap, Kereı men Jánibek handardyń eskertkishteri Altaı men Atyraý, Arqa men Alataýdyń arasyndaǵy alyp aımaqta dúrkireı kóterilgen jasampazdyq rýhy Uly Dalaǵa serpin berdi. Elbasynyń qoltańbasyna aınalǵan ásem Astana túrki órkenıetin qaıta jańǵyrtyp, túrki áleminiń alǵashqy mádenıet ortalyǵy ataldy.

Elbasy kezinde Eýrazııanyń kúre­tamyry bolǵan Uly Jibek jolyn qaıta jandandyryp, Ortalyq Azııadaǵy yq­palyn arttyra tústi. Qazaqstan aı­maq­taǵy irgeli ıntegrasııalyq úde­ris­terdiń belsendi qozǵaýshysyna aınalyp,­ mádenıetter men órkenıetterdi jaqyn­dastyrǵan dáneker kópirge aınaldy, megajobalardyń mekeni atala bastady.

Bul turǵydan alǵanda Robert Kap­lannyń «Makkınderdiń Hartlandy - ol qazirgi Qazaqstan. Batys Sibirden Kaspııge deıin sozylyp, Ortalyq Azııanyń basym bóligin alyp jatqan qazaq dalasy Eýrazııanyń dál ortasyna ornalasqan» degen sózi eriksiz oıǵa oralady.

Kók túriktiń atajurtynda jas mem­lekettiń irgesin qalaǵan Qazaqstan Pre­zıdenti tamyry bir týys jurtty tú­gendep, úzilip qalǵan altyn arqaýdy qaı­ta jalǵady. Túrki áleminiń ynty­maqtastyǵyna aıryqsha mán bergen N.Á.Nazarbaev 1991 jyldyń qyrkúıek aıynda túrik eline resmı saparmen bardy. Bul - keńestik respýblıka basshylary arasynda Túrkııaǵa alǵash kelgen prezıdent retinde tarıhqa engen N.Á.Nazarbaevtyń tarıhı tańdaýy bolatyn. Qazaqstan men túrki elderiniń tyǵyz qarym-qatynastary jyl saıyn arta tústi. Elbasy irgedegi baýyrlas eldermen dostyq baılanystardy arttyrýǵa basa nazar aýdaryp, Ortalyq Azııa yntymaqtastyǵyn qurý jóninde bas­tama kóterdi. Osy maqsatta О́zbekstan men Qyrǵyzstannyń memleket basshylaryn tarıhı Ordabasyda tabystyrǵan Nursultan Ábishuly aımaqtyq yntymaqtastyqty arttyrý jolynda naqty qadamdar jasady. Altaı men Anadolynyń arasyn qosqan Nursultan Ábishuly Nazarbaev túbi bir týys elder túgel moıyndaǵan tegeýrindi tulǵaǵa aınaldy.

Ankara qalasynda Qazaqstan Prezı­dentiniń, Astanada Túrkııanyń tuńǵysh prezıdenti Atatúriktiń eskertkishi orna­tylǵany belgili. Jańa memlekettiń ne­gizin qalaǵan uly tulǵalarǵa arnalǵan bul tuǵyr - tegi bir, tarıhy ortaq, tili uqsas, taǵdyry jaqyn tamyrlas túrki jurtynyń baýyrlastyǵyna qoıylǵan belgi sııaqty. Bul - alasapyran zamanda ulttyq memleketteriniń negizin qalap, elderiniń táýelsizdigi men birligin nyǵaıtýǵa kúsh-jigerin sarp etken jáne túrki jurtynyń bolashaǵyna qyzmet etken Atatúrik pen Nazarbaev arasyndaǵy tarıhı sabaqtastyqty kórsetedi.

Sondyqtan bolsa kerek, Túrkistan qalasynda ótken jıynda Túrkııa Pre­zıdenti Abdolla Gúl Qazaqstan bas­shy­synyń ıyǵyna aq shapan jaýyp, qolyna asa taıaq ustatyp, ony «Túrki áleminiń kóshbasshysy» dep baǵalady. Ol «Mártebeli Nazarbaev túrki áleminiń eń kóregen memleket basshysy, shyn mánindegi tuǵyrly tulǵasy», dep baǵa berdi. Redjep Taıyp Erdoǵan 2012 jyly Nazarbaevty «kúlli túrki áleminiń dýaıeni» dep atady. Tatar halqynyń dańqty perzenti M.Sháımıev «Túrki áleminiń qaıta birigip, shańyraq kóterýi Nursultan Ábishulynyń eren eńbeginiń arqasy» dep baǵalasa, О́zbekstan Prezıdenti I.Kárimov El­basynyń kóregendigin atap ótti. Munyń barlyǵy túrki áleminiń Elbasyna bergen ádil baǵasy retinde baǵalanady.

Jalpy, túrki jurtynyń memleket basshylary táýelsizdik alǵan toqsanynshy jyldardan beri jıi kezdesip, keleli máseleler jóninde pikir almasyp keledi. Jıyrma jyldan astam ýaqyttan beri ótkizilip kele jatqan sammıtterge turaqty qatysyp kele jatqan jalǵyz Prezıdent - Nursultan Nazarbaev. Bul - Elbasynyń túrki álemindegi kóshbasshylyǵyn aıqyndaıtyn mańyzdy jaıttyń biri.

Túrki jurtynyń taǵdyry talqyǵa tús­ken keleli kezdesýlerge uıytqy bol­ǵan Qazaqstan Prezıdenti 2006 jyly Antalııada ótken jıynda Túrki Aqsaqaldar keńesi, TúrkPA jáne Turaqty hatshylyq qurý týraly bastama kóterdi. Túrkitildes memleketter basshylarynyń 2009 jyly qazan aıynda Nahchyvanda ótken IH Sammıtinde túbi bir halyqtardyń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý jolynda asa mańyzdy tarıhı qadam jasaldy. Túrki Keńesin qurý jónindegi kelisimge Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrkııa jáne Qyrǵyzstan prezıdentteri qol qoıdy. Bul - asa iri betburys kezeńniń basyna aınaldy. Osy oraıda Astanada Elbasynyń bastamasymen ashylǵan Halyqaralyq Túrki akademııasy - Qazaqstannyń túrki álemindegi jetekshi rólin bekemdeı túsýge baǵyttalǵan kóregen sheshim boldy.

Túrki álemi dáýirler almasqan HHI ǵasyrda júgin jınaqtap, jańa beleske bettep barady. Bul rette onyń baǵyt alar temirqazyǵy - Máńgi El muraty ekeni anyq. Endeshe, tamyrlas elder túgel moıyndaǵan tuǵyrly tulǵa bastaǵan kósh kólikti bolsyn...