Bıýdjet esebinen oqyǵandar aqysyn eńbekpen óteıdi

Bilim ordasy dıplomyn baǵalaýy tıis

Depýtattar ázirlegen ózge­ris­ter bilim berý prosesin odan ári jetildirýge, onyń ishinde bilim berý jetistikteriniń monıtorıngin júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Osy­ǵan baılanysty usynylǵan bilim berý jetistikterin baqy­laý­dyń qazirgi nusqasynan aıyr­ma­shylyǵy týraly másele kóterildi.

Zań jobasyna baılanysty baıan­dama jasaǵan Májilis depýtaty Ábdimanap Bekturǵanovtyń aıt­ýynsha, Eńbek kodeksiniń 119-babyna sáıkes, bilim alýshylardyń dýaldy oqytý týraly shart negi­zinde óndiristik oqytýdan jáne kásiptik praktıkadan ótken ýa­qyty eńbek ótiline esepteledi.

Áıtse de, eńbek qyzmetin rastaıtyn qujattardyń tizbesinde sharttyń osy túri qamtylmaǵan. Osyǵan baılanysty quqyqtyq kollızııany bolǵyzbaý maqsatynda jumyskerdiń eńbek qyzmetin rastaıtyn qujattardyń tizbesin jańa qujat – dýaldy oqytý týraly shartpen tolyqtyrý usynylady.

«Bilim berý salasyndaǵy óki­letti organǵa tehnıkalyq jáne kásiptik orta bilimnen keıin­gi bilimi bar kadrlardy daıar­laý­ǵa memlekettik tapsyrys­ty qa­lyp­tastyrý ári bólý qaǵı­da­laryn bekitý boıynsha quzyret berý arqyly sheshý usynylady. Máse­len, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesinde kadrlardy daıarlaýǵa memlekettik tapsyrys jumyspen qamtý organdarynyń, óńirlik kásipkerler palatalarynyń usynystary negizinde óńirlik eńbek naryǵynyń qajettilikteri eskerile otyryp ornalastyrylady. Bul rette memlekettik bilim berý tapsyrysyn qalyptastyrý rásimi kózdelmegen. Usynylyp otyrǵan túzetý memlekettik tapsyrysty ornalastyrý jáne ony berý kezinde sybaılas jemqorlyq faktorynyń yqpalyn tómendetýge múmkindik beredi», dedi depýtat.

Zań jobasynda joǵary oqý ornyn bitirýshiniń memlekettik bilim berý tapsyrysynda oqý uzaqtyǵyna proporsıonaldy túrde eńbekpen óteý merzimin belgileý arqyly sheshý usynylmaq. Osylaısha, memlekettik bilim berý tapsyrysy arqyly bilim alǵan azamattar búkil kezeńde – barlyq úsh jyldy da jumyspen óteıdi. Al bilim alýshylar ishinara, ıaǵnı bir bóligin aqyly negizde – memlekettik bıýdjet esebinen oqý kezeńine saı jumys isteýi tıis.

«Bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyn eskere otyryp, bazalyq bilimdi tekserýge baǵyttalǵan bilim berýdi syrttaı baǵalaýdyń «bilim berý jetistikteriniń monıtorıngi» atty jańa modelin engizý arqyly sheshý usynylady. Halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, bilim berý uıymdaryn syrtqy baǵalaý tetigi jetildiriledi. Bul bilim alýshylardyń bilim sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, zań jobasyn qabyldaý bilim berý prosesin jetildirý, onyń ishinde kásibı kadrlardy daıarlaý jáne olardy odan ári jumysqa ornalastyrý úshin barlyq qajetti jaǵdaılardy ja­saıdy dep sanaımyz», dedi Á.Bek­turǵanov.

Zań jobasyna qatysty pikir bildirgen Májilis Tóraǵasy Nur­lan Nyǵmatýlın bilim berý sapasy úshin jaýapkershilik joǵary oqý oryndaryna júkteletinin aıtyp, alaıda bilim berý qyzmetin baqylaý saqtalatynyna toqtaldy.

«Menińshe, bul máseleni áli de qarastyrý qajet. Sebebi, bilim salasy – eldiń bolashaǵy. Sondyqtan bul salada barlyq jańalyqtar óz ýaqytynda jedel qolǵa alynyp otyr. Mysaly, eki jyl buryn ǵana zań boıynsha joǵary oqý oryndaryna akademııalyq jáne basqarýshylyq erkindik berildi. Sonymen birge, kelesi jyldan bastap jeke dıplom berý de qolǵa alynady. Osynyń barlyǵy oqý oryndarynyń zamanǵa saı, erkin, ashyq jáne sapaly jumys jasaýy úshin jasalyp otyrǵan qadam», dedi N.Nyǵmatýlın.

Sonymen qatar Májilis Tór­aǵasy 2021 jyldan bastap joǵary oqý oryndary jeke úlgidegi dıp­lomdardy bere bastaıtynyn aıtyp, zań júzinde joǵary oqý oryndaryna bilim berý qyzmetinde tolyq derbestik berilgenine toq­taldy. Mundaı jaǵdaıda bilim sapasy úshin jaýapkershilik joǵary oqý oryndarynyń ózderine júk­teledi. N.Nyǵmatýlın joǵary oqý oryndarynyń derbestigi dıp­lomdarǵa mór basý emes ekenine nazar aýdardy.

«Árbir JOO ózderi bergen dıplomyn baǵalaı bilýi kerek. Osyǵan baılanysty joǵary oqý oryn­darynda bilim berý jetistik­terine monıtorıng júrgizý qan­sha­lyqty oryndy degen suraq týyndaıdy? Onyń ústine, bul monıtorıng qandaı da bir JOO-nyń bilim berý baǵdarlamalarynyń sapasy týraly eshqandaı túsinik bermeıdi. Taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı, bilim berý qyzmetin baqylaý kerek. Endi ýnıversıtetter baqylaýsyz qalýy múmkin degen pikir qalyptaspaýy tıis», dedi N.Nyǵmatýlın.

Májilis Tóraǵasy atap ótken­deı, mundaı baqylaý kásipkerlik sýbek­tileri retinde barlyq joǵa­ry oqý oryndarynda Kásipkerlik kodekske sáıkes júzege asyrylady. N.Nyǵmatýlınniń aıtýynsha, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka ortalyǵy arqyly naryq sýbektisi retinde kirip, qaraı alady.

Sonymen qatar barlyq JOO-lar qazir naryq sýbektileri sanalady jáne biliktilik talaptaryna, bilim berý standarttaryna saı keledi. Bul ýákiletti organǵa, ıaǵnı Bilim jáne ǵylym mınıstrligine joǵary oqý oryndarynyń bilim berý qyzmetin tereńirek taldaýǵa já­ne olarǵa tıisti baǵa berýge múm­kindik beredi. Osyǵan sáıkes, Májilis Tóraǵasy ekinshi oqy­lym­ǵa deıin zań jobasyn ázirleý­shi­lermen birge jumys tobyna osy máseleni muqııat qarastyrýdy tapsyratynyn aıtty.

Zań kóshi-qon prosesin retteıdi

Sonymen qatar palata «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Mem­le­kettik shekarasy týraly» Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń zańyna óz­gerister men tolyqtyrýlar en­gi­zý týraly» zań jobasyn ekin­shi oqy­lymda maquldady.

Qujattyń maqsaty – Mem­le­kettik shekara týraly qol­danystaǵy zańnamany jetildirý. Atalǵan másele jóninde baıandama jasaǵan Májilis depýtaty Janat Jarasovtyń aıtýynsha, zań jobasynda osy saladaǵy úsh deńgeıli basqarý modeli eki deńgeılige aýystyrylady.

Qujatta ulttyq qaýipsizdik organdarynyń qyzmetkerlerin áske­rı qyzmetshiler sanatyna aýys­tyrý jáne Ulttyq qaýipsiz­dik komıtetiniń jekelegen bólim­shelerin Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń áskerı quramalaryna qaıta qurý múmkindigi kózdelgen. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń vedomstvosy mártebesin bere otyryp, avıasııany Shekara qyzmetinen shyǵarýdy kózdeıtin túzetýler engizý usynylady.

Sondaı-aq Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń oqý oryndaryn ıntegrasııalaý jáne kadrlar daıar­laý sapasyn arttyrý úshin zań jobasynda Shekara qyzmeti akademııasyn Ulttyq qaýipsizdik ko­mıtetiniń qaramaǵyna berý qaras­tyrylǵan.

Jalpy otyrysta depýtattar Qa­zaqstan men Belarýs arasyn­daǵy kóshi-qon salasyndaǵy yn­ty­maqtastyq týraly Kelisimdi ratı­fıkasııalaý týraly zań jobasyn maquldady. Kelisim eki memle­kettiń kóshi-qon zańnamasy týraly, onyń ishinde kóshi-qon prosesterin retteý, qos azamattyq faktileriniń jo­lyn kesý, zańsyz kóshi-qonǵa qar­sy kúresti uıymdastyrý, son­daı-­aq zańnamanyń kórsetilgen sa­la­lar­yndaǵy ózgerister týraly al­masýdy júzege asyrý úshin qo­laı­ly jaǵdaılar jasaýdy kózdeıdi.

«Birinshiden, statıstıka men aqparat almasýǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, azamattar týraly jeke aqparat alýǵa bolady. Úshinshiden, eki el úkimetteri tájirıbe almasyp, bir-birine praktıkalyq kómek kórsetedi», dedi Ishki ister mı­nıstri Erlan Turǵymbaev.

Kelisimde kóshi-qon sala­syn­daǵy qylmystarmen kúresýge qatysty qadamdar eskerilgen. Belarýs Parlamenti kelisimdi 2020 jylǵy 18 mamyrda bekitti.

«Ishki ister mınıstrligi kóshi-qon boıynsha 23 halyqaralyq keli­simdi bekitti. Halyqaralyq deń­geıde taǵy da 9 kelisim daıyndalyp jatyr. Osy qujattardyń nátıjesinde zańsyz kóshi-qon bo­ıynsha aqparat almasý jolǵa qo­ıylady. Adamdardy basqa elder­ge qaıtarý máselesi sheshiledi. Son­daı-aq sheteldikterdiń Qazaqstanda bolý merzimi anyqtalady ári qos azamattyqqa jol bermeý tetik­terin qamtıdy», dedi vedomstvo basshysy.

Budan bólek, Májilistiń Qar­­jy jáne bıýdjet komıteti Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly zań jobasyn jumysqa aldy.

Aýyldaǵy aǵaıynnyń jaǵdaıyn kim oılaıdy?

Jalpy otyrystan keıin de­pýt­attyq saýalǵa kezek berildi. Nur­taı Sabılıanov aýyldardaǵy medı­sınalyq kómekke baılanys­ty Densaýlyq saqtaý mınıstri­niń atyna saýal joldap, aýyl­dyq eldi mekenderde sapaly me­dısınalyq kómek kórsetý máselesi jıi kóteriletinin málimdedi.

Qazirgi tańda zańdyq turǵyda halqynyń sany 50-den 800 adam­ǵa deıingi eldi mekenderde medı­sınalyq pýnkt ashylýy tıis. Al 1500-ge deıingi turǵyny bar aýyldarda feldsher-akýsherlik pýnkt jumys isteıdi. Dárigerlik ambýlatorııa ashý úshin halyq sany 1500-den 10 myń adamǵa deıingi aralyqta bolýy kerek.

Osy oraıda, depýtat Statıs­tıka komıtetiniń derekterin alǵa tartyp, elimizde halyq sany 50-den asatyn aýyldyq eldi mekender sany 5691-di quraıtynyn jetkizdi. Solardyń ishinde tek myńnan astamynda ǵana turǵyndar dárigerlik kómek ala alady.

«Bul jaǵdaıda, qalǵan aýyl turǵyndary sapaly medısınalyq kómekke qalaı qol jetkize alady? Joǵaryda aıtyl­ǵandar negizin­de, medısınalyq pýnkti halyq sany 50-den 300 adam­ǵa deıin, feld­sher-aký­sherlik pýnkti halyq sany 300-den 500 adamǵa deıin, dárigerlik am­býlatorııany 500-den 10 000 adamǵa deıin bolatyn árbir eldi mekende qurýdy, densaýlyq saqtaý uıymdary jelisiniń nor­ma­tıvine ózgeris engizýdi suraımyn», dedi N.Sabılıanov.

Májilis depýtaty Ábdimanap Bekturǵanov bilim salasyndaǵy jan basyna shaqqandaǵy qar­jy­­lan­dyrýdy engizý prosesine qa­tys­ty alańdaýshylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, jan basyna shaq­qan­daǵy qarjylandyrýǵa tek qa­la­lyq jalpy bilim beretin 1594 mektep ǵana kóshti.

«2018 jyly tolyq jınaqty aýyldyq mektepterde jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrýdy synaqtan ótkizý jáne keıinnen tolyq kólemde engizý toqtatylyp, bul reforma aýyldyq bilim berý uıymdaryn qamtymady. Elimizdegi 3987 tolyq jınaqty mektepterdiń aýyldyq mektepteri 2393-ti qu­raı­­dy. Olardy jan basyna shaq­­qan­­­daǵy qarjylandyrýdan alyp tas­taý, bizdiń pikirimizshe, qala men aýyl mektepteri arasyn­daǵy al­­shaqtyqty azaıtpaı, qaıta odan ári tereńdete túsedi», dedi depýtat Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovtyń atyna joldaǵan saýalynda.

Á.Bekturǵanov jan basyna shaq­qandaǵy qarjylandyrýǵa tolyq kólemde kóshýdi baıaýlatýǵa bolmaıtynyn jetkizdi. Depýtattyń paıymdaýynsha, qoldanystaǵy model «aqsha oqýshyǵa arnalady» qaǵıdatyna saı kelmeıdi. О́ıtkeni oqýshy bir óńirden ekinshi óńirge aýysqanda tıisti shyǵyndar ekinshi óńirdiń bıýdjetine berilmeıdi.

«Joǵaryda aıtylǵandardyń negizinde mynadaı usynystar en­gizemiz. 2021-2022 oqý jyly­nan bas­tap tolyq jınaqty aýyl­dyq mektepterde jan basyna shaq­qan­daǵy qarjylandyrý tetigin jáne olar úshin tıisti ádistemeni ázirleý jó­nindegi máseleni qaraý. «Aqsha oqýshyǵa arnalady» degen negizgi qa­ǵıdatty iske asyrý maqsatynda, oqýshylardyń esebin júrgizý jáne ishki kóshi-qonǵa monıtorıng jasaý úshin jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý jónindegi Ulttyq bilim berý derekqorynda basqa mem­lekettik organdardyń qolda­nys­taǵy derekqorlarymen bir mez­gilde ıntegrasııalaı otyryp, jeke júıeni ázirleý», dedi Á.Bek­turǵanov.

El bolam deseń, aqparattyq qaýipsizdigińdi túze

Májilis depýtaty Berik Dúı­senbınov Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri men Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrine depýtattyq saýal joldap, shekara mańyndaǵy aımaqtaǵy aqparattyq qaýipsizdik máselesine nazar aýdardy.

«Búgingi aqparattyq zamanda, ınternet, uıaly baılanys, teledıdar, radıo qoǵam ómiriniń eń bir mańyzdy tetigine aınaldy. Sondaı-aq áleýmettik jeliniń, tele­dıdar men radıonyń mańyzdy maqsat­tarynyń biri – aýdıtorııaǵa aqparat taratýmen qatar, saıası-mádenı, ıdeologııalyq tár­bıe men nası­hat jumysyn júr­gizý ekendigi de belgili. Sondyq­tan elimiz­diń aqparattyq qaýipsiz­digin qam­tamasyz etý, ózekti máse­lelerdiń birine aınalyp, ulttyq qaýipsizdik sanatyna jatqyzý qajettiligi týyndap otyr», dedi B.Dúısenbınov.

Osy oraıda, depýtat Ata Zańy­myzda árkimniń erkin aqparat alýǵa jáne taratýǵa quqyǵy bar ekenine toqtaldy. Degenmen búgingi kúnge deıin qazaqstandyq kommýnıkasııa jelileri qamtymaǵan elimizdiń aýmaqtary áli de jeterlik.

«Mysaly, Almaty, Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń Qytaı shekarasyna jaqyn ornalasqan keıbir aýmaqtarynda qazaqstandyq ne teledıdar, ne radıo, ne ınternet ustamaıtyn jerler bar. Biraq Qytaı jaqtan qazaq tilinde radıo saırap turady. Al shekara mańyndaǵy jergilikti halyq tek qytaı radıosyn tyńdaýǵa májbúr.

Taǵy bir mysal keltirsek,  Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń Úrjar aýdanyna taban tiregen kez kelgen azamattyń telefonyna áp-sátte-aq «Dobro pojalovat v Kıtaı! Polzýıtes vygodnymı tarıfamı v roýmınge!», «Activ prıvetstvýet vas v Kıtae! Polzýıtes vygodnymı tarıfamı v roýmınge» sıpatty habarlamalar kelip túsedi de, izinshe telefonyńyzdaǵy Nur-Sultan ýaqyty dereý Qytaı ýaqytyna ózgeredi eken», dedi B.Dúısenbınov.

Depýtattyń aıtýynsha, osyǵan uqsas jaǵdaı, О́zbekstan jáne Reseı shekarasynyń mańynda da kezdesedi.

«Bıyl ulttyq táýelsizdigimizge tabandaı 29 jyl tolady. Sonda 30 jyldaı táýelsizdiktiń bary­syn­da aqparattyq, baılanys júıe­­mizdiń táýelsizdigin qamta­masyz ete almaǵanymyz ba? Hal­qymyz­dyń, onyń ishinde ásirese jas ur­paqtyń otanshyldyq, pat­rıot­tyq sana-seziminiń, ulttyq ar-namy­symyzdyń, ulttyq qaýipsiz­di­gimiz­diń tamyryna balta shabatyn mun­daı qubylysqa Ulttyq qaýip­sizdik komıteti, Bas prokýratý­ra jáne basqa da tıesili memlekettik me­ke­meler nege nazar aýdarmaıdy, ne­ge tıesili ári tabandy is-shara qa­byl­damaıdy», dedi B.Dúısen­bınov.

Májilis depýtaty Azat Perýa­shev Premer-Mınıstr atyna jol­­daǵan saýalynda «Jeke tulǵa­­lar­dyń bankrottyǵy týraly» zańdy qabyldaý qajet dep esepteıtinin jetkizdi.

«Sońǵy kezde qoǵam men Máji­listegi bizdiń áriptester tarapynan nesıe raqymshylyǵyn júrgizý máselesi kóterilip keledi. Bul bastamaǵa pandemııa kezinde halyq tabysynyń tómendeýi men turalap qalǵan shaǵyn jáne orta bıznesti eskere otyryp, nazar aýdarý kerek. Nesıe raqymshylyǵyna qatysty ta­bys­syz qalǵan adamdardyń tala­by oryndy. Degenmen bul talap­tar azamattardyń únemi qaryz tuzaǵyna túsýiniń negizgi sebep­terin sheshpeıdi. Osy sebepti sheshpeı, raqymshylyq týraly másele jyl saıyn qaıtalana beredi», dedi A.Perýashev.

Osy oraıda ol ótken jyly tabysy tómen adamdardyń bank qaryzdary 106 mlrd teńgege jabylǵanyn eske saldy. Alaıda qazirgi kezde problema ýshyǵa túsken, óıtkeni onyń sebepteri joıylmaǵan. Munyń máni mynada. Birinshiden, bankterdiń paıyzdyq talaptary negizsiz joǵary bolyp tur. Ekinshiden, jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zańnamany qabyldaý máselesi sheshilmegen. Bul qujat tólem qabileti tómen otba­sylarǵa nesıeden qorǵalýǵa, bas­panasy men áleýmettik kepil­dikti saqtaýǵa múmkindik beredi.

Budan bólek, otyrys sońynda birqatar Májilis depýtaty mem­lekettik organdar basshylaryna depýtattyq saýaldar joldady. Olar: N.Jumadildaeva, Q.Erjan, K.Absatırov, T.Syzdyqov, A.Ja­ma­lov, M. Pishembaev, Sh. Nýrýmov, E.Nıkıtınskaıa, D.Myńbaı, A.Nur­kına, N.Áshimbetov.