Maorıler o basta bul jerge polınezııalyq kóp araldyń birinen kelip qonystanǵan deıdi. О́zderi Uzyn aq bultty jer dep atap ketken qutty mekende olar ózara sharpysyp, keıde tatý, keıde qatý bolyp myń jyldaı tirlik keshipti. Al bul mamyrajaı ómir eýropalyqtardyń kelýimen ózgere bastady. Tasmandy da, Kýkty da araldyqtar qabyldaǵysy kelmedi, aralarynda qaqtyǵys ta bolady.
Maorılerde kelgen qonaqty jaýyngerlik rýhtaǵy bımen qarsy alý dástúri bar-tyn. Meıman sonda gúldi alsa, beıbit qonaq bolǵany, al jerden qarýdy kóterse, jaýlyq pıǵylyn kórsetkeni. Muny ańǵaryp úlgerdi me eken, eýropalyqtar gúldi alady da, jergilikti halyq olardy tóbesine kóterip, jatyp jastyq, jaıylyp tósek bolady. Al ishine enip alǵan soń meımandar menmendikpen jergilikti jurtty ózderinen tómen, jabaıy sanap, mundaı ór halyqtyń sanasyn jaýlamasa, moıynsunbasyn túsinedi. Sóıtip olar aldymen maorı tilin úırenedi. Úırenip alǵan soń aǵylshyn tilinde mektepter ashady. Munymen toqtamaı, maorıler arasyndaǵy yqpaldy, bedeldi kisilerge de til úıretedi. Arada shamaly ýaqyt ótkende aǵylshyn tili men ıdeologııasy basymdyqqa ıe bolyp, bir tildi halyq aıyr tildi jurtqa aınalyp shyǵa keledi. Bara-bara til umytyla bastaıdy. Osylaısha ótken ǵasyrda maorı tili joǵalyp ketetin tilderdiń qataryna endi.
Maorıler belsendileri osy sátte qımyldaı bastaıdy. Bul 1970 jyldar edi. Olar aldymen óz ishindegi bedeldi, kópshilikke tanymal kisilerdi ana tilinde sóıletýge janyn salady. Bul kádimgideı sátti qadam bolady. Sodan keıin balabaqsha jasyndaǵy balalarǵa arnalǵan «Ata-ájeden – nemerelerge» degen baǵdarlamany qolǵa alady. Sol kezeńde ata jolynan aınyǵan jurt hrıstıan bolyp ketken edi. Endi shirkeýler janynda ata-ájelerden nemerelerge jappaı til úıretý jumysy júredi. Bul kýrs ta jemisin beredi. Endi mektepke deıin maorı tilinde sóıleýdi úırengender úshin mektepter ashýdy oılastyrady. Aldymen tek bastaýysh synyptar ashylyp, birte-birte orta mektep deńgeıine jetkiziledi. Belsendiler bul jolda óz qarajattaryn salyp, jan-tánimen berilip, ana tilin saqtap qalý jolynda aıanyp qalmaıdy. Al orta mektepterdiń sany ulǵaıa bastaǵanda bılik onymen sanasý keregin uǵyp, endi memleket tarapynan qarjy bólinedi. Sóıtip 1997 jyly 3 700 oqýshy maorı mektepterinde oqıdy.
Maorılerdiń til úshin kúrestegi erligin zerttegen Spolskıı atty ǵalym aral turǵyndarynyń oıaný qubylysynyń túpkilikti jeńiske jetýi úshin orta mektepter azdyq etedi, ol úshin joǵary oqý oryndarynda maorı tilinde daıarlanǵan barlyq salanyń mamandary qajet degen oı aıtady. О́ıtkeni maorı tili turmysta ǵana qoldanbaı, ǵylym tili bolǵanda ǵumyrly bolmaq.
Budan keıin Albıýrı atty taǵy bir ǵalym maorı tiliniń tirilýine zer salyp, arnaıy saýaldamalar júrgizedi. Sonda araldyqtardyń óz tiliniń damýyna óte peıildi ekenin baǵamdaıdy. Alaıda aǵylshyn tiliniń keńistigi zor, al maorı tili ǵylym-ilimniń tili bolýy úshin áli de materıaldyq baza, myqty mamandar kerek. Tilin aman saqtap qalý úshin jantalasyp kúresken maorıler áli de úlken eńbektiń ústinde.
Ana tiliniń órisin keńeıtemiz degen maorıler basyndaǵy muńyn ysyryp, tiliniń qadirin uǵynýymen qatar eýropalyqtarǵa ózderiniń tól mádenıetiniń joǵary deńgeıin de dáleldedi. Buǵan týrıster men zertteýshilerdiń moıyndaýlary aıǵaq bola alady. Maorıler aǵylshyndar eseptegendeı jabaıy emes, bıik mádenıeti, týystyq qatynastary, jaýyngerlik rýhy bolǵan, óte tálimdi el eken. Endeshe, mundaı mádenıettiń joıylýyna jol joq ekenine kóz jetip, Te-Vahıpoýnamý atty maorıler kıe tutatyn kóne meken, mádenıet oshaǵy IýNESKO qorǵaýyna alynǵan.
Shaǵyn araldyń shaǵyn halqynyń úlken erligi osyndaı.
