Habarsyz ketken bozdaqtyń maıdan joly ınternet arqyly málim boldy

Ájemizdiń ertegisin tyńdap, baýyrynda ósken soń ol kisiniń aıtqan áńgime­leri qulaǵymda qal­dy. Moldanyń aldyn kór­gen, turmysqa shyqqanǵa deıin aýylda ótken talaı aqyn­­dar aıtysyna qatysyp, esh­ýa­qyt­ta jeńilmegen ájemiz «Seı­fúl­málik-Bádıǵuljamal», «Zy­lı­ha-Júsip», «Muńlyq-Zar­lyq», «Shákim-Shákirt» sekildi shyǵystyń qıs­sa-das­tandaryn jatqa aıtatyn. Soǵys­tan oral­maǵan, habarsyz ketken uly Zeı­nollany jıi esine alyp, kelip qa­lar ma eken dep ómir boıy kú­týmen ótti. Biraq Zeınolladan esh habar bolmady. Ájemniń kózi tiri kezinde áke-sheshemiz izdestirdi. Bertin maıdangerlerge arnalǵan «Zerde» kitaby jaryq kórip, maıdanda belgisiz jaǵ­daıda qaza tapqan jaýyngerler ómi­rinen jańa derekter paıda bolǵan soń biz de izdestire bastadyq, bi­raq solardyń esh­qaısysynan aǵa­myz Zeınolla jaıynda habar ala almadyq. Keıbir málimet kóz­derinde jastaı maıdanǵa alynyp, otbasyn quryp úlgermegen, sońynan iz qalmaǵan bozdaqtyń esimi eskerýsiz qal­masyn degen nıetpen áke-sheshemizdiń Zeı­nolla týraly ózderiniń bergen derekteri ǵana tirkelgen eken. Al jańa derekter múldem bolǵan joq.

Keıingi jyldarǵy ınternet arqyly izdestirýlerimiz de sátsiz bolyp júrdi. Degenmen sońǵy jyldary TMD elderinde, sonyń ishinde Ýkraına, Belorýssııa se­kil­di soǵys órti sharpyǵan elderde izdes­tirýshiler qyzmetiniń jandanýyna oraı bizdiń kóńili­miz­degi úmit oty óshpedi. Qaıta ol jyldan-jylǵa jalyndaı tús­ti. Jyl saıyn Jeńis merekesi qar­sańynda ózi­miz de kórmegen aǵa­myzdy ınternet­ten bir izdep kórý Álipbaı atamyzdan taraıtyn urpaqtardyń saltyna aınal­ǵan edi. Keıde bizdiń aramyzda: «Zeı­nolla aǵamyzǵa sáıkes keletin bir jaýyngerdiń de­regi paıda bolypty, sol emes pe eken?» degendeı áńgime burq ete qalady. Tekserip kórsek, aty-jóni uqsas bol­ǵanymen, ás­kerge alynǵan jeri basqa bolyp shyǵady.

Osy ádet boıynsha osydan birshama ýaqyt buryn ulymyz Erasyl «myna saıt boıynsha izdestirip kórińizshi» dep «Pamıat naroda» atalatyn Reseı Qor­ǵanys mınıstrliginiń elektrondy arhı­viniń ınternettegi mekenjaıyn usyn­dy. Mundaı saıttyń baryn buryn da biletinbiz. Odan ákemiz Faızolla Álipbaıulynyń deregin tapqan da edik. On­da ákemizdiń soǵys jyldarynda «Qyzyl Jul­dyz» ordenimen, «Germanııany jeń­geni úshin», «Japonııany jeńgeni úshin» medaldarymen marapattalǵany jáne ol qujattardyń QMOA (Reseı Qor­ǵanys mınıstrliginiń ortalyq arhıvi) 3-shkafynyń 8-jáshiginde jatqandyǵy týraly jazylǵan. Ákemiz soǵystan aman-esen oralyp, anamyz Mástýramen otbasyn quryp, bizdi ómirge ákelip, 1992 jyly 72 jasynda baqılyq bolǵan. Ákemizdiń alǵan orden, medaldary áli kúnge deıin úıimizde saqtaýly tur. Ony maq­tanysh qylamyz. Al ákemizdiń inisi Zeınolla aǵa týraly eshbir derek joq, mar­qumnyń sońynda ur­paq ta qalmady. Son­dyqtan ol kisini biz izdemegende kim iz­deı­di?!

Degenmen soǵysta belgisiz jaǵdaıda qaza tapqan, habarsyz ketken bozdaqtar týraly arhıv derekteri jyldan-jyl­­ǵa tolyqtyrylyp jatyr emes pe? Osyndaı úmitpen jańa­ǵy saıttyń izdeý júıesine «Alıp­baev Zeınolla» dep jazyp edik, o toba! Bul joly ózimiz de kórme­gen asyl aǵamyz týraly derekter jarq etip aldymyzdan shyqty. Sha­masy, saıttyń izdeý júıesi burynǵydan da jańartylǵan sekildi. «Alıpbaev Zeınollaǵa» aty-jóni uqsaıtyn birneshe ja­ýyn­gerdiń derekteri berilipti. Biz­diń aǵamyzdyń aty-jóni arhıv boıynsha «Alıpaev Zeınýlla» dep sál ózgeristermen berilgen eken, ıaǵnı «b» áripi túsip qa­lypty. Biraq bizdiń izdegen aǵa­myz dál osy kisi ekendigin aı­ǵaq­tap, odan ári: «Data rojdenııa ...1924. Mesto rojdenııa Kazahskaıa SSR, Vostochno-Kazah­stanskaıa obl., Zaısan­skıı r-n, Mar­sýıskıı s/s (durysy – Jar­sýskıı s/s S.Á), k/z Kalının. Mesto prı­zyva Zaısanskıı RVK, Kazahskaıa SSR, Vostochno-Kazahstanskaıa obl., Zaısanskıı r-n. Voınskoe zvanıe krasnoarmees. Voınskaıa chast 261 gv. sp 87 gv. sd.» dep taıǵa tańba bas­qan­daı jazylyp tur.

Sonymen bizdiń aǵamyzdyń 87-gvar­dııa­lyq atqyshtar dıvı­zııasynyń 261­-­­gvar­­­dııalyq at­qyshtar polkiniń qu­ra­­­­myn­­da soǵysqa qatysqany belgili bolyp, maı­­dan joly týraly alǵashqy derek qolǵa tıdi.

Munan ári aǵamyzdyń óz týǵan jerinen áskerge alynǵanynan bastap, toqtaǵan sońǵy mekenine deıingi joryq jolynyń syzbasy kartaǵa túsirilip kórsetilipti. Qandaı keremet! Osy boıynsha alsaq, aǵamyz jolaı kezdesken qasyndaǵy saparlas dostarymen poıyzǵa otyrǵyzylyp, ol poıyz Qaraǵandy, Aqtóbe qalalaryn ba­syp ótip Dondaǵy Rostov qala­syna ke­ledi. Mine, osy jerde Zeı­nolla aǵa jaýynger retinde 261-atqyshtar polkiniń qu­ra­myna qabyldanyp, alǵashqy áskerı daıarlyq jumystaryn bas­taıdy. Kóp uzamaı osy polk qu­ramynda maıdan dalasyna qa­raı bet túzeıdi. Alǵashqy so­ǵysqa túsken jerin anyqtaı al­madym. Degenmen budan ári qa­tar­daǵy qyzyl ásker Zeınolla Álip­baıulynyń joryq joly Be­lorýssııa, Ýkraına jerinde jal­ǵasady. Mınsk, Kıev qalalaryn jaýdan bosatý operasııalaryna qatysady. Odan ári Lıtva aýma­ǵyna kirip, Vılnıýs qala­syn taıaý mańnan orap ótedi. Kóp­te­gen shaǵyn eldi mekenderdi ba­syp ótip, oń­tústik-batysqa qaraı buryla tartyp Bal­tyq teńiziniń jaǵa­laýlaryn betke alady. Árıne osy jerlerdiń barly­ǵyn­­­da urys qımyldarynyń bol­ǵa­ny anyq.

Budan ári aǵamyzdyń gvar­­dııalyq atqyshtar polki Ger­manııa quramyndaǵy Shyǵys Prýssııanyń Kenıgsberg  (qazirgi ataýy Kalınıngrad) qalasyna taıap keledi. Alaıda oǵan jete almaı Lıtvanyń shekaralyq Taýrag ýeziniń Natkıshkıaı staros­ta­lyǵynyń tusyna kelgen kezde aǵamyzdyń bul ómirdegi qaıran sa­pary jáne joryq joly úziledi. Qa­za tapty dep aıtýǵa til barmaıdy. Biraq aǵamyzdyń Zaısandaǵy Kalının kolhozynyń orta­lyǵy Keńótkel aýylynan bastalyp, bú­kil joryq jolyn kórsetip kele jatqan kar­tadaǵy qyzyl syzyq osy Taýrag ýezi­niń Pagegıaı kenti men Natkıshkıaı aýy­lynyń ortasynda  toqtaıdy. Demek aǵa­myzdyń súıegi bizdiń boljamymyz boıynsha osy Pagegıaı kenti men Natkıshkıaı aýylyndaǵy ke­ńes jaýyngerleriniń baýyrlastar zı­ratynyń birinde jerlengen sekildi. Munda jerlengenderdiń kó­biniń aty-jóni málim emes. Iаǵnı soǵystyń belgisiz soldattary. Aǵamyzdyń sońynan qa­ra qaǵaz kelmeýiniń bir syry osynda bolsa kerek.

Sonymen Lıtvanyń qazirgi Reseıdiń Kalınıngrad oblysy­men shektesetin dál osy ma­ńyn­daǵy áskerı is-qımyl­dar­dy keńes áskeriniń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Ke­nıgs­berg úshin bol­ǵan dańqty shaı­qasynyń ta­bal­dyryǵy boldy dep ata­saq, qatelese qoımaıtyn sekil­dimiz. So­nyń belgisindeı mun­daǵy baýyrlastar zıratynyń ár­qaısysynda myńdaǵan keńes jaýyn­geriniń súıegi jerlengen. Olardyń kópshiliginiń aty- jóni áli kúnge deıin anyqtala qoıǵan joq. Demek qatardaǵy jaýynger Zeınolla Álip­baı­ulynyń bar bolǵany jıyrma jasynda qyrshynynan qıy­lyp, Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵysynyń bel­gisiz qurbandarynyń bi­ri­ne aınalýy onyń týystary, biz­derdi osynda ótken qandy qa­sap qyrǵynnyń jumbaq syrlaryn bilýge jeteleıtindigi anyq. Aǵamyz naqty qaı jerde jatyr eken? Qaı kúni, qaı sátte demi úzildi? Ony naqty aıqyndaý qıyn bolǵanymen endi shamalap bolsyn bilýge múmkindigimiz bar. О́ıtkeni Zeınolla aǵa qatarynda bolǵan 261-gvardııalyq atqyshtar polkiniń ko­man­dıri maıor Gon­charýktiń, basqa da ofı­ser­ler polk­tiń joryq joldarynan, urys qımyldarynan naqty da aı­qyn habar beretin birqatar raporty men habarlamasy atalǵan arhıvte saqtalǵan jáne olardyń qupııalylyǵy alynǵan eken. Sol qujattyń birin kóshirip saq­tap qoıýdyń sáti tústi. Onda 261-atqyshtar polkiniń Neman óze­niniń sol jaǵalaýynda jaý áskerlerimen 1944 jyldyń 21-22 qazan kúnderi bolǵan urys qı­myldarynyń qorytyndylary, eki jaqtan bolǵan adamdar men qarý-jaraq shyǵyny týraly baıandalady. Aǵamyzdyń osy shaıqastarǵa qatysqany anyq. О́ıtkeni bul kezde onyń joryq joly áli aıaqtalmaǵan edi.   

Biraq Uly Jeńis qarsańynda arhıvtiń izdestirý júıesine tú­setin júktemeniń shekten­ tys kóbeıýine baılanys­ty 261-at­qyshtar polki koman­dırleri­niń jo­ǵarǵy jaqqa jol­daǵan basqa da raport­tary men jaýyngerlerge bergen buıryqtaryn ashýǵa múmkindik bolmady. Eger biz ol qujattardy qolǵa tıgizsek, jet­pis bes jyl boıy esh deregin bildirmeı maıdan dalasynda habarsyz ketken bozdaqtyń jo­ryq joldarynyń jalpy kartına­syn jasaý múmkindigine ıe bolar edik. Bálkim onyń jeke basyna qa­tysty qosymsha derek­ter de paı­da bolyp qalar. Tipti jatqan jerin anyqtap, basyna baryp qaı­týdyń da sáti túser. Qazirgi aq­parattyq teh­nologııalardyń jedel damýy, derekter bazasynyń jyldan-jylǵa nyǵaıýy bizdi osyndaı úmitke qaraı jeteleı túsedi.