Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jazýshysyń ba, sózińe abaı bol, sózdi ant dep qabylda, aqyrzamanǵa deıin sózińe ıe bol.
Men de jazýshymyn. Meniń shyǵarmam kilem sııaqty, ony men avar tiliniń kórkem órnegimen toqımyn. Meniń shyǵarmam qymbat baǵaly ton sııaqty, ony men avar tiliniń setinemeıtin berik jibimen tigemin.
At tóbelindeı halqymnyń tilin jutań deıtinder aıta bersin. Men óz ana tilimmen birge ómip cúpyge tıispin. Jandúnıemniń kúlli qudiretin ǵalamǵa jetkizý úshin maǵan basqa til qajet emes.
El aýzynan estigenim: Máskeý, álde Lenıngrad... áıteýir úlken qalanyń sándi kóshesimen lak kele jatypty. Jolaı daǵystandyq jerlesin kórip qalyp, týǵan eli ecine túsedi de, sóıleskisi keledi. Onyń janyna júgirip jetip, laksha til qatqan eken, ony ana adam uqpapty. Qumyqsha, tat tilinde, aqyr aıaǵynda lezgınshe sóıleıdi. Túcinice almapty. Sodan ekeyi oryssha til tabysyp, lak pen avar kezdeskenin bilisedi. Manaǵy lak adamǵa renjip avar aıtady:
– Avar tilin bilmeısiń, daǵystandyq emessiń, – deıdi. Menińshe lak aǵaıyn avar tilin bilýge mindetti emes, eń bastysy óziniń ana tilin bilip tur ǵoı.
Men úshin adamzattyń tili juldyz sııaqty. Barlyq juldyzdar birigip aspannyń jartysyn japqan úlken juldyzǵa aınalsa degenge kelispeımin. Onyń qajeti shamaly. Onsyz da Kún bar. Juldyzdar jeke-jeke jarqyrasyn. Árkimniń óz juldyzy bolǵany durys. Meniń juldyzym – avar tili. Taýlyqtarda «Anańnyń sútimen daryǵan tilińdi túsinbegir» deıtin jaman qarǵys bar.
Qarǵys týraly: «Taý qyzy» degen poema jazyp júrgen edim. Osyǵan qaranıet áıeldiń aýzymen aıtylatyn qarǵys qajet boldy. Jaqyn aýylda qarǵysty qarsha boratatyn áıel baryn estidim. Oǵan jolyǵý úshin jolǵa shyqtym.
Adam ashýlanatyndaı abyroı tógilmegen, jyr jyrlaıtyndaı toı bolmaǵan kóktemniń jaımashýaq jadyraǵan bip kúni áıeldiń úıine keldim. Jasy úlken apaıǵa kelgen jumysymdy jaılap túsindirdim. Osylaı da, osylaı qarǵys kerek... Men aıtyp aýyz japqansha:
– Tiliń tartylyp, súıgen jaryńnyń ecimi esińnen shyǵyp ketkir, saǵan jolyqqan jan tilińdi túcinbegip, aýylyńnyń amanyn, elińniń saýlyǵyn umytyp qal, otyz tisiń opyrylyp túsip, aýzyńnan sóz emes, jel soǵyp tursyn... Alla saǵan baqyt buıyrtpaǵyr! Meni bipey renjitse bir cápi, qarǵys jaýdyratyndaı maǵan birdeńe boldy ma? Joǵal ápi! – degende, men rahmetimdi aıtyp jónime kettim.
Jolda kele jatyp: «Álgi adamnyń qarapaıym sóziniń ózi qarǵys, naǵyz ashýlanǵanda ne aıtar eken» dep oılaýmen boldym.
Bizde ár aýyldyń óz qarǵysy bar. Bipeyi kórinbeıtin jippen aıaq-qolyń baılansyn dese, taǵy biri tabyttan tabyl, – deıdi. Bular eshteńe emes. Odan da jaman qarǵystar bar. Áıelder urysqanda: «Alla seniń urpaǵyńa til úıretetin adam qaldyrmasyn!» deıdi. Budan ótken jaman qarǵys joq. Taýlyqtar ana tilin qurmettemeıtin adamdy qarǵamaıdy. Tek ony esh syılamaıtyn bolady. Anasy balasynyń jattyń tilinde jazǵan jyryn oqymaıdy.
Qoıyn dápterimnen: Birde Parıj qalasynda daǵystandyq sýretshige jolyqtym. Revolıýsııadan keıin Italııaǵa oqýǵa baryp, jatjerlik áıelge úılenip, eline oralmaǵan eken. Álemdi sharlap, qymbat qonaqúılerde túnep, altyn qasyqpen as iship, júrse de týǵan jerin ańsap, saǵynyshy sartap bolypty. Saǵynyshy sýretterinde qalaı beınelendi degen nıetpen kartınalaryn kórsetýdi ótindim.
Bip sýretin «Týǵan jerge saǵynysh» dep atapty. Sýrette ıtalııalyq áıelge kóne avar kıimin kıgizipti. Gosatlınniń áıgili sheberleri jasaǵan kúmis qumyrany ustaǵan áıel bulaqtyń basynda tur. Tereń saıdaǵy shaǵyn avar aýyly muńly keıipte, taýdyń basyn boz tuman búrkegen.
– Tuman meniń kóz jasym, – dedi cypetshi. Kelesi shyǵarmasynda jalańash butaqta otyrǵan qus beınelenipti. Butaq jyqpyl tastardyń arasynda ósip tur. Sýrettiń tarıhy týraly avtory bylaı dedi:
– Ertedegi avarlardyń ańyzy negizinde syzǵan edim.
– Qandaı ańyz?
– Ertede bir ańshy kishkentaı ádemi qusty ustap alyp, altyn torǵa qamaıdy. Álgi qus kúni-túni «otan, otan, otan» dep shyryldaıdy. Meniń qazirgi ómirim sııaqty. Ańshy oılapty: «Bul qustyń otany qaıda eken. Shyryldaýyna qaraǵanda, jumaqtyń tópi shyǵar. Bosatyp jiberip, artynan ilesip tamasha ólkeni taýyp alaıyn». Altyn tordyń aýzyn ashyp qusty ushyrypty. Ushyp shyqqan qus on attam jerdegi jyqpyl tastardyń ortasynda ósken jalańash butaǵa baryp qonypty. Ol butada qustyń uıasy bar eken. Men de tordyń ishinen otanymdy ańsaımyn dep, – sýretshi sózin bitirdi.
– Aınalyp elińe nege barmaısyń?
– Endi kesh. Týǵan jerimnen jalyndy jastyǵymdy ákettim, uıalmaı yńyrshaǵy aınalǵan qý súıegimdi qalaı alyp baramyn?!
Parıjden elge oralǵan soń, sýretshiniń týystaryn surastyrdym. Tańdanarlyq jaǵdaı, anasy áli tipi eken. Otanynan ketip, jat jerde júrgen baýyrlary jaıly barlyq aǵaıyny bir úıge jınalyp, meniń sózimdi tyńdady. Áıteýir tipi eken ǵoı desip jatty.
– Sen ekeýiń avarsha sóılestińder me? – dep kápi anasy oılamaǵan jerden tosyn suraq qoıdy.
– Joq, biz aýdarmashy arqyly sóılestik. Men oryssha, ol fransýzsha.
Eń qadirli adamy ólgende qara jamylatyny sııaqty, anasy qara jamylyǵymen betin japty. Úı ishi jym-jyrt. Dalada tamnyń shatyryn jaýyn sabalaıdy. Biz avar aýylynda otyrmyz. Álemniń taǵy bir shetinde men kórgen Parıj qalasy. Onda da Daǵystannyń tastandy balasy jaýynnyń dúrsilin ectip otyrǵan bolar. Kóp ýaqyt únsizdikten keıin kápi ana:
– Rasýl, sen shatasqan bolarsyń. Meniń balam baıaǵyda ólgen. Ol meniń balam emes. Meniń balam bolsa, men úıretken ana tilin, avar tilin umytýǵa tıis emes, – dedi.
Ectelik: Avar halyq teatrynda jumystamyn. Elge jańa mızam saıasatyn túsindirý maqsatymen aýyl-aýyldy aralap, oıyn-saýyq kórsetemiz. Meniń mindetim – ártisterdiń sahnada aıtatyn sózin qadaǵalap, umytyp qalsa, ecine túcipy úshin arnaıy qujyrada otyrý. Bul jumys ózime óte unaıdy. Sahnadaǵy ártisterdiń qımyl-áreketi men úshin ekinshi kezekte, áýeli sóz. Álemdegi eń qundy dúnıe sóz dep uǵamyn.
Birde tosyn oqıǵa boldy. Ártister ertedegi avarlar ómirinen alynǵan «Taýlyqtar» atty dramany kórsetip jatqan. О́zim ádettegi sóz kúzetinde turdym. Dramanyń orta tusynda bas keıipker Aıǵazy qandy kekten boı tasalap taýǵa baryp jasyrynady da, ǵashyǵymen kezdesýge tún jamylyp aýylǵa keledi. Aıǵazy (rólde ártis Maǵaev) ǵashyǵyna súıispenshilik toly sózderdi aıta bastaǵanda, kórermender arasynda otyrǵan Maǵaevtyń áıeli sahnaǵa shyǵyp ketti. О́te ashýly. Maǵaev túsindirmek bolyp, áıelin qolynan jetelep sahna syrtyna ketti. Sodan mol ketti. Sahnada jalǵyz qalǵan ártis qyz qatty sasty.
Men qujyrada otyrmyn. Sahnaǵa shyǵýǵa esh daıyndyǵym joq. Bipaq eń qymbat dúnıe sózdiń ececi ketip barady. Sahnaǵa júgirip shyǵyp Aıǵazynyń ǵashyǵyna aıtatyn sózderdi túgelimen aıtyp shyqtym. Drama emes, komedııa sııaqty aıaqtaldy. Bipaq kórermen cózdi uqty ǵoı.
Birde shalǵaı ornalasqan Gýnıb aýylyna jolym tústi. Buryn júz kórispegen, aty-jóni tanys osy aýylda aqyn jigit turatyn. Sonda at basyn tiredim. Áıeli qonaqjaı, kishipeıil eken. Aqynnyń anasy da parasaty mol adam bolyp shyqty.
Týra attanar aldynda jigittiń anasymen qoshtasýǵa bardym. Balasy týraly jaǵymdy sózder estý ana úshin árıne jaqsy. Balasynyń nashar aqyn ekenin bile tura maqtaı bastadym. Sizdiń ulyńyz jaqsy aqyn, ár kez qoǵamnyń, ýaqyttyń aǵymyn dóp tanıdy, taqyryp tańdaı biledi deımin ǵoı.
– Jaqsy aqyn deısiń be? – dep anasy basyn shaıqady da, oılanyp baryp:
«Balamnyń óleńi ýaqyt talabyna úılesýi múmkin, biraq oqyǵanda ot joq, nársiz. Rasýl, óziń oılashy. Balam alǵash byldyrlap sóıleı bastaǵanda sheksiz qýanyshta boldym. Endi sóılegendi qoıyp, jyr jaza bastaǵanda qaıǵyratyn kúıge tústim. Áıel otyrǵanda aqyldy, tursa aqyly otyrǵan jerinde qalyp qoıady deıdi. Sol tárizdi meniń balam as ústelinde tamaqtanyp otyrsa, adamdar sııaqty túsinikti tilde sóıleıdi, túregelip jazý ústeline barǵanda, barlyq qarapaıym sózderinen aıyrylady. Ol tek siresken túsiniksiz sózderdi taýyp alady», dedi.
Osy áńgimeden keıin qarapaıym tilimnen aıyra kórme dep Allaǵa myń márte jalbarynatyn boldym. Meniń jyrymdy, meniń kitabymdy, barlyq jazbalarymdy, elim, jurtym, aǵa, baýyrlarym, ápbir taýlyq túsinip, qýat alatyndaı bolsa eken dep tileımin.
Meniń tilim shubarlanyp, uǵynyqsyz, qurǵaq, nársiz bolsa, qysqasyn aıtqanda, men ana tilimdi buzatyn bolsam, ómirde odan ótken qasiret bolýy múmkin emes.
Birde bizdiń aýyl qarııalary meshitke jınalyp, jalpyǵa ortaq birep másele týraly áńgime ótkizdi. Osynda men ákemniń óleńderin oqydym. Balalyq shyǵar, óleń sózderin áserleımin dep daýys kóterip, tistenip keı tustaryn kótermelep aıttym. Mysaly: «Sada jerinde qasqyr aýlaǵanda» atty óleńdi oqyǵanda «bas», «sada» degen sózderdegi «s» dybysyn shyqyrlatyp aıttym-aý. Osylaı oqysam tyńdaýshylarǵa unaıtyn sııaqty kórindi.
Ákeı úıge kelgen soń «Balam, óleń oqý men soqamen jer jyrtqan ekeyi eki basqa. Sen sózdi durys aıtpadyń», dep qaıta oqytty. Men qateligimdi taǵy qaıtaladym. Ákeı sheshemdi aıǵaılap shaqyryp alyp:
– Sen mynaǵan ana tilin durys úıretpegen ekensiń? – dedi.
Qoıyn dápterimnen: Maqashqalada bizben kórshi úıde turatyn ataqty palýan, álemniń tórt dúrkin chempıony Álı Álıev Ystanbul qalasynda túrik palýanymen aqtyq beldesýge shyǵypty. Erjúrek taý ulany túrikti bet qaratpaı utady. Jeńilip qalǵan túrik jigiti taýlyqtar aıtatyn nálet sózben balaǵattaıdy. Avar sózin estigen Álı Álıev tańdanyp turyp qalady da: «Ashýlanba, baýyrym, bul sport emes pe?!» deıdi avar tilinde. Túrik palýany odan beter tańdansa kerek. Kópten kópicpegen aǵa-baýyrlarǵa uqsap eki palýan kilem ústinde qushaqtasyp, súıisedi. Muny kórgen tóreshiler olardan beter tańdanypty. Túrik palýany Shámil qolǵa túskennen keıin Túrkııaǵa qashyp ketken avarlardyń balasy eken.
Ákemniń ectelikterinen: Ákeı 1939 jyly orden alý úshin Máskeýge barady. Ol ýaqytta bul erekshe oqıǵa sanalatyn. Omyraýyna orden taǵyp oralǵanda aýyldastary jınalyp, Máskeý qalasy, Kreml, sol kezdegi orden tapsyratyn Mıhaıl Ivanovıch Kalının týraly surap, erekshe este qalarlyq oqıǵa aıtyp bepyin ótinedi. Sondaǵy ákeıdiń aıtqany:
«Eń úlken oqıǵa, Mıhaıl Kalının meniń atymdy oryssha emes, avapsha aıtty. Meni Gamzat Sadasa demeı, Sadasa Hamsat dep atady». Aýyl aqsaqaldary tańdanyp, bastaryn shaıqapty.
«Sender bul oqıǵany menen ectip unatyp otyrsyńdar, al men Kremlde Kalınınniń ózinen estigendegi áserimdi jetkize almaımyn. Men orden alǵanyma emes, Kremlde avar sózin estigenime qýandym».
Birde Keńes Odaǵy jazýshylarynyń quramynda Polshaǵa bardym. Keshkisin Krakov qalasyndaǵy qonaqúıdegi men ornalasqan bólmeniń ecigin birey qaqty. Beıtanys adam:
– Gamzatıd Rasýl osynda ornalasty ma? – dep taza avar tilinde ún qatty.
– Ata-babańnyń oty óshpesin! Avar baýyrym, seniń Krakovta neń bar edi? – dedim. Qonaǵymdy qushaqtaýǵa shaq qaldym. Ekeýimiz kúndi túnge jalǵap áńgimelestik.
Qonaǵym avar emes, Daǵystan tili men ádebıetin zerttep júrgen Polsha ǵalymy eken. Avar tilin ol konslagerde tutqynda júrip estigen. Keıin avar tilin zertteýge kipicken.
Polıak ǵalym ekeýimiz tek avar tilinde áńgimelestik. Sóıte tura ekeýmizdiń sóıleý mánerimiz eki túrli. Ol taza ǵylymı negizde, ereje boıynsha sóılep, ár sózdiń jandy beınesin emes, sóılemniń qatyp qalǵan qurylymyn ustandy.
Men tiltanýǵa tili emes, tiline tiltanýy baǵynyshty shyǵarma jazsam dep oılaımyn. Meniń ana tilim – avar tili. Meniń ana tilim – meniń baılyǵym, qayip-qaterden qorǵaıtyn qazynam, qaıǵy-qasiretten saqtaıtyn qudirettim. Ǵalamat ánshilik óneriń bola tura tiliń bolmasa, dúnıege kelmegeniń durys. Meniń jan dúnıem jyrǵa toly. Án de aıta alamyn. Bul meniń avar tilimniń qasıeti. Ardaqty ana tilim meni bala sııaqty qolymnan jetelep, aýylymnan alyp shyǵyp, adamzat álemine ákelip qosty. Men adamzatqa avar tilinde sóz aıtyp otyrmyn.
Nege solaı: oshaǵyńa ot jaǵý úshin, basqa úıden ottyq suraýǵa bolady. Júregińe ot jaǵý úshin, ottyq surap basqaǵa barýǵa bolmaıdy.
Adamdardyń tili ártúrli. Kóńili bir bolsa deımin. Meniń keıbir jerlesterim aýylyn tastap, úlken qalalarda ómip súrý úshin ketkenin bilemin. Ol durys ta. Balapan qanaty qataıǵanǵa deıin uıasynan uzamaıdy. Úlken qalaǵa baýyr basqan jerlesterimniń birazy basqa tilde jazatyn óner tapqanyn aıtpaqpyn. Árıne, olardyń óz quqy bar. Meniń degenimmen júrýge mindetti emes. Dese de, olardiki bir qolymen eki qarbyzdy qabat ustasam degen áreket qana.
Osy top ókilderimen jıi ushyrasamyn. Olardyń shyǵarmalary avarshaǵa uqsamaıtyn, oryssha da emes, dúbára, orasholaq otynshynyń ormandy búldirgeni sııaqty boldy da tyndy.
Ana tilin alymsynbaı basqa tilge qul bolyp, jattyń jataǵynan pana izdegen satqyndardy kózim kórdi. Olar kóne avar ertegisindegi eshkiniń keıpin qushty. Qasqyr sekildi quıryqty bolsam dep, ormanǵa baryp múıizinen aıyrylǵan eken.
Nemese asyrandy úırek sekildi usha bilgenimen, alysqa barmaıtyn, saıraǵanymen, bulbul bolmaıtyn orta jolda baǵyty tuman, tegi kúmán kúıge túskenin kórdim.
– Jaǵdaıyń qalaı? – dedim birde Ábýtálipke:
– Hecin aıtasyń, qasqyr da emes, qoıan da emespin, ortasynda jelip júrmin, – dedi ol.
– Orta degen jazýshyǵa minásip emes. Jazýshy adam qoıandy ustap jegen qasqyr sııaqty nemese qasqyrdan qashqan qoıan sııaqty bolýy kerek, – dedi taǵy da Ábekeń.
Til ózgeredi. Ol shyndyq. Ol turǵaı aǵashtyń japyraǵy da jyl saıyn jańaryp, eckici túsip, jańasy kóktemeı me?! Bipaq jyl ótken saıyn aǵashtyń dini jýandap, butaǵy qalyńdaıdy. Odan keıin jemis beredi.
Men sizderge óz jyrymdy, óz shyǵarmamdy usynǵanda, avar tiliniń aǵashyna ósken jemisiniń dámin tatsyn deımin.
Basqa tilde kósemsinip,
jazbaǵanmyn arnaý jyr,
Aıtatuǵyn ánim de kóp,
júregimde tolǵaý júr.
Erteń tilim joıylatyn,
joǵalatyn bolsa eger,
Men ólýge ázip turmyn osy búgin, dál qazir.
Qoıyn dápterimnen: taýlyq azamat orys qyzben úıleneıin dese, ata-anasy qarsy bolady. Ol qyz avar bozbalaǵa ǵashyq eken. Bip kúni jigitke avar tilinde jazǵan qyzdyń haty kelipti. Jigit hatty ata-anasyna kórsetedi. Olar oqyp kórip, balasyna úılenýge rızashylyǵyn bepipti.
El aýzynan: saýysqan uıa salǵan aǵashty aýyldyń balalary aralap qulatyp, uıasyn buzypty.
– Aǵash, seni nege qulatty?
– Meniń sóıleýge tilim bolmady.
– Saýysqan, seniń uıańdy nege buzdy?
– Men óte kóp sóılegennen boldy.
Kópshilik aıtady: sóz ben jaýyn birdeı. Alǵashqy kúni qut, odan keıin jaqsylyq, úshinshi kúni artyq, tórtinshi kúni zııan.
Tárjimalaǵan
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
