Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
– Erjan myrza, koronavırýs indetine baılanysty naýryzda jarııalanǵan karantındik shara kez kelgen salaǵa ońaı soqpaǵany belgili. Sonyń ishinde týrızm de bar. Aıtyńyzshy, osy karantın Qazaqstannyń ishki týrızmine qanshalyqty áser etti? Eldegi karantın kezinde bizdiń týrıstik aımaqtar ishki suranysty qanshalyqty qamtamasyz ete aldy?
– Dúnıejúzilik týrıstik uıymy (UNWTO) 2020 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda koronavırýs pandemııasyna baılanysty álemdegi týrıstik aǵyn 65%-ǵa tómendegenin málimdedi. Bul álemdik týrıstik sektor 460 mlrd AQSh dollary kóleminde tabysynan aıyryldy degen sóz. Uıym týrıstik aǵyn ásirese Azııa memleketterine qatty áser etkenin aıtty.
Pandemııa elimizge kelmes buryn, sarapshylar ishki týrızm qarqyndy damıdy degen boljam keltirgen. Rasymen, osy jazǵy maýsymda qazaqstandyqtardyń otandyq demalys oryndaryna demalýǵa degen suranysy joǵary bolǵany belgili. Alaıda juqpaly derttiń taralýyna baılanysty shekteý sharalary qoldanylǵandyqtan, el azamattarynyń basym bóligi ózin ózi oqshaýlaý erejelerin saqtady. Sol sebepti suranys joǵary bolǵanmen, naryqta ony qanaǵattandyratyn múmkindik bolmady.
Statıstıka komıtetiniń derekteri boıynsha, 2020 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda qonaqúıler, týrıstik bazalar, demalys úıleri, pansıonattar jáne t.b. ornalastyrý oryndary kórsetken qyzmet kólemi tek 28 mlrd teńgeni qurady. О́tken jylmen salystyrǵanda bul kórsetkish 1,8 ese az. Koronakrızıs negatıvti áserinen bólek, ishki týrızmge qosalqy múmkindikterdi de ákelýde. Týrıstik naryq ókilderiniń aıtýy boıynsha, aldymyzdaǵy qysqy maýsymda, ásirese Býrabaı, Shyǵys Qazaqstan men Almaty taý klasterlerine suranys artpaq.
– Pandemııadan keıin týrızm qaı baǵytta ózgerip, qalaı damıdy dep boljaısyz? Sondaı-aq týrızmniń qaı salasyna suranys artýy múmkin?
– Indetpen baılanysty jaǵdaı álemdik týrıstik naryqtyń jumysyna eleýli ózgerister engizip, damýdyń jańa erejelerin bekitýde. El aýmaǵynyń keńdigi, halyq tyǵyzdyǵynyń tómendigi, tabıǵı saıabaqtardyń kóptigi sııaqty kórsetkishterdi negizge alatyn bolsaq, Qazaqstan – kópshilikten shalǵaı, ońasha saıahattaýdyń taptyrmas mekeni ekenin ańǵaramyz. Sol sebepti, ekologııalyq týrızm, onyń ishinde agrotýrızm, karavanıng, tabıǵı aımaqtarda belsendi demalý túrleri joǵary suranysqa ıe bolatyny anyq.
Tabıǵattan bólek, elimiz etnotýrızm boıynsha usynystary da trendke aınalady degen senim bar. Uly dala – ejelden-aq qaısar jıhankezder umtylǵan tylsym meken. Kóne tarıhtyń máńgilik mórindeı bolǵan Qazaqstannyń ońtústigi Uly Jibek joly men kóshpeliler ómiriniń mán-jaıy jaıly syr shertedi. Asyl muramyz bolǵan kóshpeliler mádenıetiniń tuńǵıyǵyna úńiletin bolsaq, búgingi tańda bar álem bas qatyryp otyrǵan jaýapsyz saýaldardyń sheshimin tabýymyz ǵajap emes. Kóshpelilerdiń dástúrli sálemdesýiniń ózi áleýmettik qashyqtyqty saqtaı otyryp, izet bildirýdiń keremet úlgisi. Osylaısha otandyq týrızmniń pandemııadan keıingi baǵyty eko jáne etnografııalyq týrızmdi damytý arqyly jalǵasyn tabady.
– Ekotýrızm demekshi, jýyrda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń joldaýynda «El ishindegi ekologııalyq týrızm mádenıetin belsendi damytý – mańyzdy mindetimiz», degen bolatyn. Osy baǵytta qandaı jumystar atqarylýda?
– Keıingi jyldary álemdik týrızm kartasynda elimiz eko-destınasııa retinde jıi belgilenip júr. Qazaqstannyń ekotýrızm boıynsha reıtıngterde boı kórsetýi de soǵan dálel. Mysaly, jyl basynda brıtandyq bekpekerler qoǵamy belsendi eko-saıahatqa áýes týrıster úshin 2020 jyly must visit (týrısterdiń mindetti barýy kerek meken) tiziminde Qazaqstandy úzdik bestikke ornalastyrdy. Bedeldi Gulf News baspasynyń málimeti boıynsha, Úlken Almaty kóli BAÁ turǵyndary úshin «Úzdik 5 destınasııa» qataryna kiredi, al reseılik RIA aqparattyq agenttigi Qaıyńdy kólin álemniń eń úzdik taýly kólderi tizimine eńgizgen. Rasymen, Uly dala jerinde 13 ulttyq saıabaq, 10 qoryq, 6 tabıǵı rezervat, 50 qaýmal, 5 qoryqtyq aımaq, 79 tabıǵı eskertkish ornalasqan. Eldegi erekshe qorǵaýǵa alynǵan tabıǵı aımaqtardyń jalpy aýdany respýblıka jeriniń 9%-yn alyp jatyr. Salystyrmaly túrde aıtatyn bolsaq, bul jerge tolyqtaı birqatar Eýropa elderi syıyp ketedi.
Ekotýrızmdi damytý maqsatynda bul salada kóshbasshy sanalatyn AQSh modelin qoldaný josparlanýda. Mysaly, AQSh-taǵy ulttyq parkterde týrısterge barýǵa arnalǵan jalpy aýmaqtyń 5% paıdalaný tájirıbesi bar. Eldegi ulttyq parkterdi sıfrlandyrý boıynsha da jumys júrgizilýde. Turaqty baılanyspen jáne ınternet jelisimen qamtamasyz etý bóliginde Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi jáne «Qazaqtelekom» AQ-men birlesken is-sharalar uıymdastyrýdamyz.
– Jalpy Qazaqstanda týrıster eń kóp keletin TOP-10 mekendi aıta alasyz ba?
– Qazaqstan Respýblıkasynyń týrıstik salasyn damytýdyń 2019-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda elimizdiń týrıstik álýeti joǵary sanalatyn TOP-10 aımaǵy bekitilgen. Olar: Alakól jáne Balqash kólderi, Shýche – Býrabaı, Baıanaýyl, Imantaý – Shalqar kýrorttyq aımaqtary, Almaty óńiriniń taý klasteri, Nur-Sultan qalasyndaǵy MISE týrızmi, Mańǵystaýdyń jaǵajaı týrızmi, Túrkistannyń tarıhı-mádenı týrızmi, «Baıqonyr» týrıstik aımaǵy.
– Osy aımaqtarǵa ınvestısııa tartý jaǵdaıy qalaı? Investorlar úshin jalpy Qazaqstan qanshalyqty qyzyqty?
– Aldymen, ınvestorlardy tartý úshin, olarǵa úkimet tarapynan qajetti ınfraqurylymdy jaǵdaılar jasaý mańyzdy. Atalǵan salalyq memlekettik baǵdarlama boıynsha týrıstik aımaqtardy qajetti ınjenerlik, kommýnıkasııalyq jáne kóliktik ınfraqurylymmen qamtamasyz etý basty baǵyt bolyp sanalady. Bul sala boıynsha oblys ákimdikterimen birlesip, úkimettiń qoldaýymen respýblıkalyq bıýdjetten 2019 jyldan bastap 51,5 mlrd teńgege 44 joba qarjylandyryldy. Keıingi jyldary jeke týrıstik aýdandardyń ınfraqurylymy, Býrabaı kýrortty aımaǵyn qospaǵanda, mundaı basymdyq deńgeıinde qarjylandyrylmaǵan.
Infraqurylymnyń sapaly bolýy týrıstik obektilerdi salý úshin ınvestorlardy tartýǵa múmkindik beredi. Mysal retinde Mańǵystaý oblysyn 17,8 mlrd teńgege jol, sý, gaz jáne elektrmen jabdyqtaý arqyly Ortalyq Azııadaǵy eń úlken kýrorttyq tıptegi qonaqúı kesheni ashylǵany belgili. Bul jerde ınvestısııa kólemi – 60 mlrd teńgeni qurady. Bul tek bastamasy. Kez kelgen ınvestor týrıstik keshenderin salýǵa daıyn ýchaskelerde áreket jasaýǵa qatysa alady.
– Al elimizge qaı elderden týrıster kóp keledi?
– Statıstıkalyq málimetterge saı, elimizge kelýshiler sany jyldan jylǵa orta eseppen 7,5%-ǵa artyp keledi. 2016 jyly elimizge 6,5 mln adam kelse, 2019 jyly 8,5 mln adam kelgeni belgili. Bul Statıstıka komıtetinen kelip túsken aqparat. Álemdik tájirıbege sáıkes kelýshiler sanynyń basym bóligin kórshi elder quraıdy. 2019 jyly Qazaqstanǵa О́zbekstannan 3,5 mln, Reseıden 1,8 mln, Qyrǵyzstannan 1,4 mln adam keldi. Al TMD-dan tys elder tizimine keletin bolsaq, eń joǵary aǵym Túrkııa (121 myń), Germanııa (101 myń), Qytaı (77 myń), Ońtústik Koreıa (40 myń), AQSh (32 myń), Úndistan (32 myń), Ulybrıtanııa (23 myń), Polsha (16 myń), Fransııa (13 myń), Italııa (12 myń) elderinen baıqalady. Orta eseppen bul elderden keletin týrıster aǵymy ótken jylmen salystyrǵanda 10,7%-ǵa artty. Sheteldik týrısterdi eń kóp qabyldaıtyn aımaqtar bul – Almaty, Almaty oblysy, Nur-Sultan jáne Býrabaı kýrorty.
– Týrızm álem ekonomıkasynyń negizgi qozǵaýshy kúshi sanalady. Qazaqstandaǵy týrızm salasy elimizdiń ishki jalpy ónimindegi úlesin qanshalyqty arttyrýǵa múmkindik bar?
– Salalyq baǵdarlamanyń eń basty maqsaty – 2025 jylǵa qaraı Qazaqstan Respýblıkasynyń IJО́ týrızmniń keminde 8% úlesin qamtamasyz etý. Bul kórsetkishke qol jetkizý úshin elimizdegi týrıstik resýrstardy damytý qajet. Onyń ishinde týrıstik destınasııalar men obektilerdiń kóliktik qoljetimdiligin qamtamasyz etý, týrıstik ónimderdiń jáne kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy men qoljetimdiligin arttyrý, qolaıly týrıstik ahýal qurý, ishki jáne halyqaralyq naryqtarda eldiń týrıstik áleýetin ilgeriletýdiń tıimdi júıesin qalyptastyrý mańyzdy. WTTC (Dúnıejúzilik týrızm jáne saıahat keńesi) esebi boıynsha, qazirgi tańda týrızm salasy Qazaqstan Respýblıkasynyń IJО́-i 5,9%-yn qurap otyr.
– Derekterge súıensek, 10 mıllıonnan asa qazaqstandyq shetelde saıahattap, demalǵandy jón kóredi eken. Qazaqstandyqtar óz elimizde emes, nege shetelge qydyrǵandy jón kóredi dep esepteısiz?
– Osy jerdi kishkene naqtylaý kerek. Statıstıkaǵa súıenetin bolsaq, qazaqstandyqtar taza týrızm boıynsha, ıaǵnı sheteldik kýrorttyq aımaqtarǵa (Túrkııa, BAÁ, Egıpet) demalýǵa baratyndar sany jalpy shetelge shyqqan qazaqstandyqtardyń nebári 5%-yn quraıdy eken. Kóbisi kórshiles elderge iskerlik nemese jeke maqsatta, VFR týrızm (týma-týys, dostarǵa barý) boıynsha saparǵa shyǵady. Sol sebepti, 10 mln-nyń barlyǵy shetelderdiń jaǵajaılarynda baryp demalady dep aıta almaımyz. Oǵan qosa, pandemııa ishki týrızmge qyzyǵýshylyqty arttyrýda. Keıingi aılarda elimizdiń túkpir-túkpirinde jumys saparymen bolyp, jergilikti turǵyndarmen kóp sóılestim. Baıqaǵanym, kóbisi óz aımaǵynyń týrıstik nysandarynyń jartysyn da kórmegen. UNWTO halyqaralyq týrızm tek 2-4 jyl ishinde óz qalpyna keledi dep sanaıdy. Endigi kezde bul ishki týrızmge úlken múmkindikter ashady.
– Qazaqstandaǵy týrızm salasyn damytý maqsatynda sizderdiń Kazakh Tourism kompanııasy qandaı ister atqarýda? Elimizge kóptep týrıst tartý maqsatynda alda taǵy qandaı jobalardy júzege asyrmaqsyzdar?
– Osy jylǵy basty máselesi – búginge deıin sheshimin tappaǵan nemese nazardan tys qalǵan máselelerdi qarap, olardyń sheshimine tıisti usynystar qalyptastyrý kózdelip otyr. Atap aıtar bolsaq, bul servıstik sapa, shıpajaı-kýrort demalysy, ekologııalyq, etnografııalyq, balalar men jasóspirimder, agrarlyq karavanıng týrızm jáne qolóner máseleleri. Dál qazirgi tańda bıznes ókilderi jáne salalyq assosıasııalarmen birlese birqatar zertteý jumysy júrgizilýde. Jyl sońynda jınaqtalaǵan aqparatty jarııalap, naryqqa tıisti usynystarymyzdy tabys etemiz.
Marketıng boıynsha da jumys jalǵasýda, ásirese sıfrly quraldardy qoldaný arqyly. О́ıtkeni elimiz kóp elder úshin áli jabyq bolsa da, ilgeriletý jumystary toqtamaý qajet, árdaıym áleýeti joǵary týrıster nazarynda bolýymyz kerek. Odan bólek, týrızm salasyndaǵy bıznesti yntalandyrý úshin Úkimetke birqatar joba usynylǵan, onyń ishinde: týrıstik obektilerdi salý, rekonstrýksııalaý jáne jaraqtandyrý kezinde jeke kásipkerlik shyǵyndaryn ınvestısııa kóleminen 10% deıin óteý jáne salyqtyq preferensııalardy usyný, jol boıyndaǵy servıs nysandaryn salý shyǵyndarynyń, taý shańǵysy tehnıkasyn satyp alý qunynyń jáne týroperatorlar men týragenttikterdiń týrıstik sanattaǵy kólik quraldaryn satyp alý shyǵyndarynyń 25%-yn óteý. Sonymen qatar áýekompanııalarǵa balalarǵa ishki reısterde ushý 100% aqysyn tóleý syndy is-sharalar júzege asyrý josparlanýda. Osy júıeli sharalardy júzege asyrý nátıjesinde josparlanǵan kórsetkishterge qol jetkizetinimizge senimdimiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Álı BITО́RE,
«Egemen Qazaqstan»
