Sál sheginis jasaıyq. 2018 jyldyń 27 naýryzynda sol kezde Bilim jáne ǵylym mınıstriniń orynbasary bolyp júrgen Ashat Aımaǵambetov 2019 jyldan bastap «Bıznes jáne kásipkerliktiń negizderi» pánin jalpy bilim beretin mektepterdiń 10-11-synyp oqýshylaryna tańdaý páni esebinde oqytý josparlanyp otyrǵanyn habarlaǵan-dy. Oǵan jylyna 68 saǵat bólinip, aptasyna eki ret oqytylatyny, negizinen iskerlik oıyn jáne bıznes-tapsyrma túrinde ótkiziletini, qyzyǵýshylyqty arttyrý úshin tájirıbeli bıznesmenderdi oqytýǵa tartý josparda bar ekeni aıtylǵan edi. Sóıtip byltyrdan bastap bul jeke pán retinde endi. Sarapshylar muny jaqsylyqqa balap otyr.
Qazaq bıznesiniń 1990-jyldardyń bas kezindegi men qazirgi deńgeıiniń arasy jer men kókteı ekeni belgili. Bıznes táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy Qytaıdyń ala qapshyǵynan shyǵyp, qazir álemdik bıznespen ıntegrasııalanyp ketti. Demek, biz balalardyń bıznes tilin meńgersem degen arman-tilegin jalań da qurǵaq teorııamen qanaǵattandyra almaımyz.
Olar bul taqyrypty ǵalamtordan-aq taýyp alady. Eń senimdi tásil – bıznes-ındýstrııa ókilderine onlaın dáris berýge múmkindik jasaý. Eger Eýropada jáne Amerıkada bıznesti urpaqtan urpaqqa qaldyrý dástúrge aınalsa, Reseıde bul tájirıbe endi qolǵa alyna bastady. Balany erte bastan kásipkerlikke baýlýdyń qajettigi bizde de memlekettik deńgeıde moıyndalyp, qolǵa alyndy.
Kásip pen násip
Shetten kelgen kásipkerler elimizge bir túıir nan alyp kelse, óz elderine qaıtar tusta sol nannyń ústine maı men ýyldyryq jaǵyp áketip jatqany ár jerde baıqalyp qalady.
Munaı óńdeý zaýyttarynyń aýlasynda kúkirti taý-taý bolyp úıilip jatsa da, polımer untaǵyna táýeldi ekenimizdi osyǵan deıin de aıtqanbyz. Qazaqstan jahandyq ekonomıkada ulttyq brend qalyptastyrýdy maqsat tutyp otyrǵan el. Kásipkerlerge qoldaý kórsetip, dem berýdi jón sanaıdy. Al bul rette qazaq kásipkerleriniń talpynysy kóńil kónshite me? Sharýaqor azamattardan bıznes klassıkteri nemese osy salanyń akademıkteri qashan shyǵady? Mine, biz búgin osy jaǵyn saralap kórmekpiz.
Jalpy, keńestik dáýirde kommýnıstik tárbıeniń ýyzyn iship, maksımalıstik kózqaraspen eseıgen aǵa býyn «qazaqtyń saýda jasaýǵa, bıznespen aınalysýǵa qyry joq» degen túsinikpen kún keshti. «Saýda-sattyq – óz-aǵam, ózbekterdiń tirligi» dep biletin qazaq balasyna ol kezde saýdamen aınalysyp, sharýasyn dóńgeletý qıyn is sanalatyn. Al qazirginiń qazaǵy birtindep naryq zańdylyǵyna beıimdelip, onyń qaǵıdattaryn júıeli túsinýge tyrysýda. Áıtse de bir tıyndy eki etip uqsata bilýge kóbimizdiń ebimiz joqtyǵynan úlesimiz kemshin túsip jatyr.
Resmı derekterge júginsek, Qazaqstan halqynyń 15 paıyzyn baqýatty, qaltaly azamattar, 55 paıyzyn ortasha turmysy barlar, 30 paıyzyn jarly-jaqybaılar quraıdy. Halyqtyń 30 paıyzy kedeı. Bul rette mamandar halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartyp, orta tapty kóbeıtý úshin bızneske beıimin jáne belsendiligin arttyrý qajet degen pikirde.
Kásipker Uzaqbaı Aıtjanov bıznes álippesi degen múlde joq ekenin, qazaq bıznesi qatelikteri men jetistikterinen sabaq alyp, stıhııaly túrde damyp, alǵa jyljyǵanyn aıtady. Máselen, sheteldik joǵary oqý oryndarynda salanyń júıe-júıesin bólip, tereń baıyptap oqytatyn arnaıy sabaqtar bar. Damyǵan elderde balalarǵa jastaıynan bıznesmen bolýdyń qyr-syryn úıretedi. Al Qazaqstanda mundaı júıe ornyqpaǵan.
– Bizdiń naryqtaǵy otandyq bedelimizdiń aqsap jatýy da osy ispettes dúnıe. Alǵash jekeshelendirý tusynda ne istedik? Aýylǵa «óz kúnińdi óziń kór» dedik te, taratyp jiberdik. Aqyry nemen tyndy? Aýyl sharýashylyǵy turalady, mal basy azaıdy. Ol da tájirıbesiz ketpenshiniń qylyǵy ispettes nárse boldy. Shala nadandyq pen shalaǵaılyqtyń túbi ońdyrmaıtynyn ata-babalarymyz nyqtap turyp aıtyp ketken. Afrıka elderi jeriniń asty toly qazyna. Biraq áleýmettik jaǵdaıy óte tómen elderdiń sapynda tur. Qudaı osydan saqtasyn. Qansha jerden ulanǵaıyr dalamyz, baılyqqa malynǵan jerimiz bolǵanymen, ony uqsatýdyń utymdy jolyn meńgerýimiz kerek, – deıdi U.Aıtjanov.
Qaı salada da biliksiz adamnan sharýany shyrq úıirer talpynys shyqpasy anyq. Demek, bıznesti damytý úshin teorııalyq bilim kerektigi dáleldeýdi qajetsinbeıtin aqıqat.
Sonymen qazaqtyń bızneske degen yqylasyn qalaı arttyramyz? О́rkenıetti elderdiń basym bóligi – bıznes salasynda ózindik ornyn oıyp turyp alý úshin belgili bir júıege súıenedi. Máselen, álem naryǵynda elektrondy quraldarymen aty shyqqan japondar balasyna jeti jasynan bastap «Bıznes álippesin» úıretetin kórinedi. Naq osy turǵyda japondarda mektep baǵdarlamasyna engizilgen arnaıy júıeli josparlar bar. Al evreıler bes jasynan bastap balasyna qolyndaǵy aqshasyn qalaı uqsatýdyń jón-jobasyn túsindirýden jalyqpaıdy. Irgemizdegi Qytaıdyń ózi mektep qabyrǵasynan-aq balany únemshil, qanaǵatshyl bolýǵa, bardy uqsata bilýge tárbıeleıdi. Al ózbek balasy kózin asha salysymen tym bolmaǵanda bir tandyrǵa ıe bolýdy armandaıdy eken. Tandyry bolsa ózegi talmaıtynyn áke-sheshesiniń tájirıbesinen biledi.
AQSh-taǵy avtokólikterdi jalǵa beretin «Rent-A-Car» kompanııasynyń negizin qalaǵan Teılor Baıron Trot AQSh tarıhynda aýqatty otbasylardyń balalarynyń býhgalterııasyn úılestirýdi ǵylymı negizdep berdi. Keıin ol muny kásipke aınaldyryp, birneshe shtattan enshiles kompanııalaryn ashyp, balalardyń qalta shyǵyny týraly kitap jazǵan. Trot ata-analardyń basty kemshiligi retinde balalarymen tabysy jaıly ashyq áńgimelespeıtinin aıtady. Onyń paıymdaýynsha, «Balaǵa aqsha sanaýdy ómirdiń ózi úıretedi» degen pikir durys emes. Ol óziniń klıentterine balalardyń aqsha sanaýdy erte bastan úırenýi qajettigin únemi aıtady eken. 2014 jyly Máskeýde jaryq kórgen «Klassıkalyq bıznestiń álippesi» atty kitabynda 32 jastaǵy balasyna bıznesin tapsyryp, sodan keıingi tirlikke aralaspaǵanyn aıtqan. «Rent-A-Car» kompanııasynyń jyldyq tabysy 19 mlrd dollardan asady, ózi Amerıkadaǵy eń dáýletti 30 adamnyń ishinde 18-orynda tur.
«51 jasta nege úlken bıznesten kettińiz?» degen saýalǵa «Ulym 7 jasynan qasymda júrdi. 21 jasynda kompanııanyń strategııalyq josparlaryn daıyndady. Men ulyma 100 paıyz senemin» dep jaýap bergen eken.
Máskeýde turatyn qazaq ǵalymy Ǵalym Ábilseıitov qazaq otbasynyń qarjymen qarym-qatynasy memlekettiń qarjy saıasatyna kóbirek uqsaıtynyn aıtady.
– 1990 jyldary munaı baǵasy dáýirlegen kezde aǵyl-tegil qarjyny el ıgiligine jarata almadyq. Aqsha qalaı kelse, solaı ketti. Memlekettiń qarjy saıasatyna jergilikti ulttyń mentalıteti áser etedi. Oǵan qoǵam bolyp kinálimiz. Memlekettik baǵdarlamalar nátıje bermeı, oǵan bólingen qarjy dalaǵa shashylǵanyna ózimiz kinálimiz. Sebebi tárbıemiz solaı. Besikte jatqanda aqshany tanyǵan, es bilgen kúnnen bastap ony únemdeýge jáne kóbeıtýge úırengen menedjerler Úkimet basyna kelgen kezde ekonomıkalyq baǵyttyń betalysy ózgeredi, – deıdi ol.
Bıznes jáne bilik
Al qazaq kásipkerleri bıznestegi biliktilik bolashaqqa jasalǵan kapıtal ekenin jete túsine me? Bul turǵyda qarjyger Erlan Ibragım bylaı dep oı órbitti:
– Menińshe, qazaq bıznesiniń kósegesin kógertý úshin bilim jáne bilik qajet. Bizdiń elde alǵash bıznesti bastap jeke sharýashylyq ashý, aksıonerlik qoǵam qurý ońaı nárse. Al ári qaraı onyń jumysyn jandandyrý óte qıyn. Bul jerde kásipkerlerdiń qajyr-qaıraty, bilik-bilimi syr berip jatatyny jasyryn emes. Kerek deseńiz bizde zań bilmeıtin, elimizdiń zańyna moıynsuna bermeıtin kásipkerler de jetip-artylady. О́z basym bıznesin jandandyrý úshin kásipker aldymen sol eldiń zańyn jetik meńgeretin bilimdi bolýy kerek dep oılaımyn.
Qazaqtyń bızneske degen jaýapkershiliginiń artýyn, qazaq balasynyń bızneste bilimdi bolǵanyn qalasaq, mektep jasynan bastap balaǵa japondar tárizdi bıznes álippesin oqytýdy 9-11-synyptan emes, neǵurlym erte jastan bastaý kerektigin sarapshylar talaıdan beri aıtyp júr. Sebebi naryq zamany balaǵa álippedegi áripterden buryn teńgeniń qunyn úıretýge májbúrledi. Qolyna qarjy ustatsań, «buǵan ne keledi?» dep ózińe qarsy suraq qoıatyn bala kez kelgen úıden tabylady.
Búginde qazaq balasy qolynan is keletinin, eńbekqor ekenin tanytyp úlgerdi. Qazaqstannyń birqatar iri kompanııalary men korporasııalary álemdik naryqta tanyla bastady. Desek te, «jahandyq ekonomıkada qazaqtyń ulttyq bederin aıshyqtap kórsetetin brend qalyptastyrdyq» dep aıtýǵa áli erterek. Biraq bizde soǵan umtylys bar.
– Qazaq kásipkerleriniń izgi armandarynyń bir parasy – dúnıe júzindegi alpaýyt kompanııalarmen ıyq tirestirý. Meniń oıymsha, otandyq kásipkerlerdiń álemdik naryqta keń kósilýge erik-jigeri jetedi. Osy maqsatta túrli jobalar jasalyp, baǵdarlamalar qabyldanyp, birshama ońtaıly ister tyndyrylýda. Sondyqtan osy isterdiń ornymen júzege asyp, oń nátıje beretinine úmit artý kerek, – deıdi E.Ibragım.
Ras, biz búgingi ǵasyrdy «Tehnologııalyq damý ǵasyry» dep aıshyqtaımyz. Bir áttegen-aıy, ázirshe sol tehnologııanyń tilin meńgerý bizge muń bolyp-aq tur. Sheteldik ınvestorlar Qazaqstannyń baılyǵy arqyly mıllıardtardy aınalymǵa salyp júr. Bıylǵy pandemııanyń alǵashqy aılarynda betperdeniń tapshylyǵy qarapaıym zattar ekonomıkasyndaǵy kemshin tustarymyzdy anyqtap berdi. Qazir de qarapaıym tutynýshy retinde sheteldik ónimge táýeldimiz. Bul rette qazaqstandyq kásipkerlerge bar kúshti jumsap bıznes salasynyń klassıgi bolýǵa umtylatyn kez jetti. Bizde qarym bar, qabilet bar eken. Onda óz baılyǵymyzdy ózimiz uqsatýǵa nege talpynbasqa?!
Bıznes qoǵamdyq motıvasııaǵa aınala bastady
...Qazaq kásipkerleriniń áleýmettik jeli arqyly halyqpen tikeleı baılanysqa shyǵýy onyń qoǵamdyq sanamen ıntegrasııalanýyn jedeldetip jiberdi. Búgingi tańda «Q3 Worldwide» holdınginiń negizin salýshy Qaırat Qudaıbergenov, «BI Group» basshysy Aıdyn Rahymbaev, «Medıamagnat», «Megapolıs», «Bıznes ı Vlast», «Forbes Kazakhstan» basylymdarynyń negizin qalaýshy, «United Media Group» kompanııasynyń jetekshisi Armanjan Baıtasov syndy kásipkerler áleýmettik jeli arqyly qazaqstandyqtarmen suhbat quryp júr. Bul bıznestiń jáne bıznes ókilderiniń qarapaıym halyqqa birtaban jaqyndaǵanynyń belgisi. Endigi másele solardy jınaqtap, teorııalyq jaǵynan negizdeýge baılanysty.
«Young Presidents Organization» (YPO) dep atalatyn kásipkerlerdiń halyqaralyq klýbynyń músheleri jyl saıyn qazaq jastarymen kezdesý ótkizip, bıznes-keısteriniń tarıhy jaıly tájirıbesimen bólisip turady. Mysaly, belgili kásipker Aıdyn Rahymbaev bizben áńgimesinde óziniń bıznesiniń negizin vagonnan kómir túsirip tapqan 500 AQSh dollarymen bastaǵanyn aıtyp berdi.
Aıdyn Rahymbaevtyń aıtýynsha, bıznestegi eń basty motıvasııa – der kezinde jáne qajet kezinde sheshim qabyldaýdan qoryqpaýdyń ózi tabystyń formýlasyna aınalady. Kásipker óziniń barlyq salada tepe-teńdikti saqtaýǵa múmkindigi bolmaǵanyn da aıtyp ótti.
– 30 jasqa deıin demalmadym. Alǵashqy eńbek demalysymdy 33 jasymda aldym. Bul jaqsy nemese jaman degen suraqqa jaýap berýden aýlaqpyn. Meniń bıznesim – armandarymdy júzege asyrýǵa múmkindik bergen faktor. Eń qymbaty aqsha da emes, ýaqyt ekenin endi sezip júrmin. Ony tıimdi paıdalansań, qalǵany ret-retimen sheshiledi, – deıdi ol.
Sarapshylardyń túsindirýinshe, bıznes negizderin mektep baǵdarlamasyna engizýdi kezeń-kezeńimen jetildirip otyrmasaq, bastamanyń nátıjesi mardymsyz bolady. Ázirge, aýyl-aımaqtarda osy pán júktelgen ustazdar eki aptalyq kýrspen ǵana shektelip, jumysqa kirisip ketti. Jumys osy baǵytta alǵa júre berse, munyń ózi esep berý úshin ǵana qolǵa alynǵan shara bolyp qalary sózsiz.
– Onlaın júıesi bilim ındýstrııasynyń múmkindigin ártaraptandyrdy: Ár kásipkerdiń bıznes formýlasy týraly beınekórinisterdi pán sabaǵyna engizýge bolady. Álemdik deńgeıdegi bıznes klassıkterdiń tájirıbesi, sóz joq kerek. Biraq teorııa emes, tájirıbege basymdyq beretin qazirgi býynǵa daǵdarystyń ózin múmkindikterge aınaldyrǵan óz kásipkerlerimizdiń tájirıbesi mańyzdy, – deıdi E.Ibragım. Onyń paıymyna salsaq, aqshany jumsaýdyń ózi máńgilik fılosofııa. Bıznesti bala jastan boıyna sińirip óspegen baladan bıznes klassıgi shyǵýy qıyn.
ALMATY
