Joǵarydaǵy zeınetker ustaz Aqshataı Sádýaqasqyzynyń aıtýyna qaraǵanda, Tastyózekke taıaý alty-jeti shaqyrym jerde Qyzyl kordon atty aýyl bar. Kezinde bul jerde aq patshanyń atty jasaǵy oryn tepken kórinedi. Bertinde aýyl orman qorǵaýshylardyń ortalyǵy boldy. Balýan Sholaq atamyzdyń ot-oshaǵy dál osy jerde eken.
Balýan atamyzdyń aýylyn bylaıǵy jurt kezinde «Kereı eliniń úısin aýyly» dep ataǵan. Atamyzdyń arǵy atasy Esentaı degen adam 1850 jyldar shamasynda Shý boıynan kereı ishine kóship kelgen. Esentaıdan – Qazanǵap týady, Qazanǵaptan – Jaryqshaq, odan Baımyrza atamyz týǵan eken. Al Baımyrzadan – Balýan Sholaq. Sholaq atamyzdyń anasy Qalampyr apamyz Jetpis degen kisiniń qyzy.
Qalampyr apamyz kóp qursaq kótergenimen, sodan aman-esen adam bolǵany Tóleýbaı, Táýekel jáne kenjesi Nurmaǵambet (Balýan Sholaq) úsheýi ǵana.
Al balýan atamyzdyń ómirden qalaı ótkeni jaıly ártúrli áńgime bar. Bireýler «oq tıip óldi» dese, ekinshi bireýler «soqyrishekten qaza tapty» dep jazyp júr.
Osy oraıda, Aqshataı apamyz balýannyń kózin kórgen, ómiriniń sońǵy jyldary Shortan qalasynda turǵan Sáken Maldybaev degen qarııadan ertede jazyp alǵan estelikte tómendegideı oqıǵa baıandalady.
– Barlyǵy dál búgingideı esimde, 19-shy jyldyń (1919 jyldy aıtady) qys aıynyń sońy bolatyn, talma túste bizdiń úıge Balýan Sholaq keldi. Qasynda balasy Qudaıbergen bar. Shókeń atama qarap: «Moldeke, meniń qatty qınalyp syrqattanyp kele jatqan betim, sizben baquldasaıyn dep ádeıi buryldym», dedi. Atam qazan kótertti. Shókeń jaryqtyq maıly etten bir japyraq aýzyna saldy da, «Sizdiń úıden tatqan sońǵy dámim osy shyǵar» dep, ornynan kóterildi. Shanaǵa otyrarda atama qarap: «Moldeke, meni shanaǵa myqtap baılap, tańyp tastańyz, aýrýym qozyp qınalsam, Qudaıbergen ıe bola almaı, súıegim jolda qalar», dedi. Biz qınala-qınala balýannyń aıtqanyn oryndadyq. Úsh kúnnen soń balýan dúnıeden ótti degen sýyq habar keldi...
Al tirideı shanaǵa tańylyp úıine qaraı bettegen Balýan Sholaq atamyzdyń jaıyna kelsek, úıine aman jetken kúsh ıesi báıbishesi Qanykeıge tósek saldyryp jatyp qalady. Tań atqan soń aǵasy Tóleýbaıdy shaqyrtady. Úıde úrpıisip otyrǵan eki uly – Isajar men Qudaıbergendi jáne Isajardyń áıeli Úmitjandy, tipti janyndaı jaqsy kóretin nemeresi Aqjúnisti (Isajardyń qyzy) qosyp bárin syrtqa shyǵaryp jiberip, jary Qanykeı men aǵasy Tóleýbaıǵa bylaı depti: «Aldyńǵy jyly jazǵa salym daladan qatty aýyryp kelgenim esterińde bolar. Aqbalaqtyń ný ormanynan shyǵa bergenimde qarsy aldymnan myltyq atyldy. Oq erdiń qasyna tıip, álsirep baryp kindigimniń tómengi tusyna qadaldy. Úıge keldim de ishimdi tańyp jatyp qaldym. «Balýan Sholaq qoıdyń qumalaǵyndaı qorǵasyndy kótere almaı aýyryp jatyr» degen sózden qoryqtym. Sol, mine, ajal bolyp jabysty. Senderge aıtar ósıetim: súıegime basqa adamdy túsirmeńder, ana Sabyr qajyny qasyńa alyp, Tóke, óziń atqar. Meniń ólgenimdi bilse, qara shekpendiler de qarap qalmas. Bul naısaptar óligimdi qorlaýdan taıynbaıdy. Zırattyń bir jaǵyna qupııa úńgir jasap, bólek jerleńder de, basqa jerge jalǵan zırat turǵyzyńdar», depti.
Jaryqtyq jany qınalyp, ólim alqymyna tirelip tursa da, baıaý únimen qońyrlatyp myna bir shýmaqtardy aıtqan eken:
Atandym Balýan Sholaq bala kúnnen,
Tý ustap, erlik etip, tulpar mingen,
Eshkimge opasy joq jalǵan dúnıe,
О́ttiń ǵoı talaı-talaı kemeńgerden.
О́limnen qutylý joq batyr bolyp,
Sózge sheshen, ánge júırik, aqyn bolyp,
Baramyn alys sapar qaıtyp kelmes,
Qalyńdar, elim-jurtym, baqul bolyp.
Kóp sálem jaqsylarǵa bolǵan syrlas,
Dáýreni jigittiktiń qolda turmas,
Kóz kórip, zamanymda birge júrgen,
Júrińder duǵa qylyp, qurby-qurdas.
– Men bul áńgimeni 1959 jyly naǵashy atam Ǵabbastan estip jazyp aldym, – deıdi Aqshataı apa. – Naǵashy atam balýannyń jary Qanykeıdiń týǵan inisi edi. Jaryqtyq dúnıeden óter aldynda, ıaǵnı 1934 jyly bul oqıǵany inisine aıtyp ketken eken. Sondaı-aq bul áńgimeni dál osy mátinde Tóleýbaı atamyz óler shaǵynda ortanshy uly Esenjolǵa da aıtyp ketken eken. Esenjol óziniń uly Talǵatqa ákesinen estigenin jetkizipti.
Biraq «el qulaǵy elý» degendeı, eldiń adamdary balýanǵa oq atqan kimder ekenin artynan surastyryp júrip bilgen. Olar qazaq kórse qany qaraıatyn Evtýshenko, Belıakov degender eken. Bular Shókeńniń ólgenin jyl asqan soń bir-aq bilgen. Zıratyn tappaı alasurǵan kórinedi. Az ǵana úısin aýylynyń ústine at oınatyp, balýannyń uly Isajardy atyp óltiredi.
Sóıtip, Shókeńniń jany jaı tapqan jer bertinge deıin belgisiz bolyp keldi. Onyń sebebi joǵarydaǵydaı. Shókeńdi jerlegende birge bolǵan Seken Ospanov degen adam 1943 jyly Alashtyń ardaqty ulynyń naqty jambasy tıgen jerdi (Qyzyl kordon aýyly) kórsetip beredi. 1999 jyly osy jerge balýannyń nemeresi Shaıdolda Sholaqov atasyna baǵyshtap as berip, azamattarmen birge basyn qaraıtypty.
