Demek, Ulttyq bank pen Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń boljamdary bul joly da sáıkes kelmedi. Sarapshylar Ulttyq bank, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi jáne Statıstıka komıteti málimetteri arasynda sáıkessizdikter paıda bola bastaǵanyn aıta bastady. Mamandar bul qubylys naqty jaǵdaıdy anyqtaýǵa múmkindik bermeıtinin, aımaqtardyń damý deńgeıiniń bir-birinen alshaqtap ketýine jol ashatynyn aıtady. Inflıasııa deńgeıinde aımaqtyq aıyrmashylyqtar bar ekeni qazir de baıqalady. Keıbir aımaqtarda bul maqsatty deńgeıden edáýir joǵary, al keıbirinde aıtarlyqtaı tómen. Deflıasııalyq prosester ekonomıkanyń jaǵdaıyna óte jaǵymsyz áser etedi. Bul faktor Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen qurylǵan Ulttyq statıstıka bıýrosy mindetiniń aýqymdy ekenin kórsetedi.
Sarapshylar Ulttyq banktiń ınflıasııany tejep, yryqtap otyratyn múmkindiginiń shektelip kele jatqanyn birazdan beri aıtyp kele jatqan bolatyn. Iаǵnı ınflıasııany tejeýdiń zamanǵa saı tásilderin meńgermesek, keler jyly ınflıasııa deńgeıi 10 paıyzǵa deıin artyp, qymbatshylyq eselene beretin kórinedi.
Resmı organdardyń dármensizdigi usaq saýdadaǵy kásipkerlerge erkindik berdi. Bul erkindik qarapaıym halyqtyń qaltasyn qaǵyp, eldegi kedeıshilik statıstıkasyn arttyrdy. Shıkizat naryǵyna baılanǵan ulttyq valıýta Ulttyq banktiń qoldaýynsyz syrtqy faktorlarǵa tótep bere alatyn deńgeıde emes. Ulttyq bank jyldyq ınflıasııany jyl basynda bekitip, jyl sońyna deıin sheńberden shyqpaýǵa tyrysqanymen, geosaıasat pen halyqaralyq saýdadaǵy oqys jaǵdaılar ınflıasııa men teńgeni qatty terbetip jiberetini jıi baıqalady.
О́ndiriske berilgen arzan nesıe joǵary deńgeıde ónim shyǵarýǵa, óndiristiń qabiletin arttyrýdyń ornyna aınalymdaǵy aqsha massasyn kóbeıtip, qunsyzdanýǵa sebep boldy. Sondyqtan sarapshylardyń paıymdaýynsha, ınflıasııa kólemi naqty boljanýy kerek. Al bizde naqtylyq joq. Beıresmı derekter ınflıasııanyń deńgeıi 10 paıyzdan asyp ketti dese, Ulttyq bank pen Ulttyq ekonomıka mınıstrligi eki túrli derekti aıtady. Sarapshylar osyǵan deıin baǵa rettelmeı, ınflıasııa tejelmeıdi degen sózdi naryqtyń álemdik standarttaryna qarap aıtqan bolatyn. Sondyqtan ınflıasııa syrtqy jahandyq faktorlardan, ne bolmasa ulttyq valıýtanyń álsizdiginen emes, birinshi kezekte ekonomıkada shaǵyn jáne orta bıznes úlesiniń tómendiginen bolyp otyrǵany Úkimet tarapynan ishinara moıyndalyp otyr. Eldegi qymbatshylyq deńgeıi shekten shyǵyp barady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken aptada Ulttyq bank tóraǵasymen kezdesken kezde qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etýdi tapsyrdy, Premer-Mınıstr de baǵany orynsyz qymbattatýshylarǵa shara qoldaný keregin birneshe márte aıtty. Biraq ázirge nátıje az.
Statıstıkalyq ıllıýzııa ekonomıkaǵa qaýipti
Ekonomıst Shyńǵys Ergóbek ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etetin draıverlerdiń azdyǵy, tipti joqtyǵy, dástúrli ekonomıkalyq modeldiń daǵdarysy, ishki básekeniń bolmaýy, ıkemsiz bıýrokratııalyq apparattyń tıimsiz memlekettik baǵdarlamalary tıisinshe ekonomıkanyń ınnovasııalyq komponentiniń tómendeýine alyp kelgenin aıtady.
Qazaqstan keıingi jyldary ekonomıkalyq stagnasııada ómir súrip keledi. Stagnasııanyń negizgi kórinisi ekonomıkanyń ósýiniń toqtaýynda ǵana emes, onyń tómendeýinde bolyp otyr. Osydan shamamen bes jyl buryn álemdik naryqtaǵy munaı qunynyń quldyraýy ishki jalpy ónimniń tómendeýine aıtarlyqtaı áserin tıgizdi. Sarapshynyń paıymynsha, nazar aýdaratyn kezekti másele – ortalyq atqarýshy organdardan shyqqan aqparat shynaıylyqqa ıe bolýy kerek. Búginde qoǵam kóp nárseni óz betinshe boljaı alady. Reseı ekonomıkasynyń kezekti sanksııalardan bas kótere almaýyn, otandyq óndiristiń básekege qabiletiniń tómendeýin, eksporttaýshy kásiporyndardyń memlekettik qoldaýǵa májbúrligin, shetel valıýtasyna suranystyń turaqty túrde artýyn halyq bilip otyr. Al kórip otyryp qam jasamaý – jaýapsyzdyqtyń kórinisi.
– Biraq negizgi faktor – senimsizdik. Ekonomıkalyq ósimniń kórsetkishi, úkimettiń ekonomıkalyq saıasatyna senimniń kórsetkishi – ınflıasııa. Álem daǵdaryspen kúresip, bas kótere almaı jatqan kúnniń ózinde Qazaqstan tabysty ıllıýzııasyn saqtaýǵa tyrysqan elderdiń biri boldy. Statıstıkalyq ıllıýzııamen ómir súrý ekonomıka úshin qaýipti, – deıdi Sh.Ergóbek.
Azyq-túlik baǵasynyń ósýi ınflıasııanyń resmı sıfrlaryn shań qaptyrdy. Statıstıka komıtetiniń málimetterine sáıkes, 2020 jylǵy 9 aıda azyq-túlik baǵasy 7,4 paıyzǵa qymbattaǵan. Tek tamyz, qyrkúıekte baǵanyń ósýi jumyrtqaǵa – 4,4%, qumshekerge – 1,5%, makaron ónimderine – 1%, unǵa, sıyr etine, shaıǵa, muzdatylǵan balyqqa – 0,9%-dan, jylqy etine – 0,8%, shujyq ónimderine – 0,7%, qoı etine, sary maıǵa, máıekti irimshikke, – 0,6%-dan, nanǵa, kúrishke 0,4%-dan belgilengen. Statıstıka jónindegi komıtettiń málimetteri boıynsha halyq tabysynyń ósýi baǵanyń ekpinine ilese almaı qaldy.
Qazan aıy qyryn qarap tur
Qyrkúıektiń qabaǵy oń bolmady. Jıyn-terin aıaqtalyp, ónim qambaǵa tússe de qymbatshylyqtyń qabaǵy áli qatý. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Beısenbek Zııabekov ınflıasııa deńgeıin básekelestik ortany jaqsartýǵa jaǵdaı jasaý arqyly tómendetýge bolatynyn, bul naryq zańy ekenin aıtady. Ekonomıstiń paıymynsha, bizdegi jaǵdaı naryq zańyna kereǵar bolyp tur. Demek endigi betalys «bizdegi ınflıasııanyń ereksheligi nede?» degen saýalǵa jaýap izdeý.
Sarapshylar bizdiń jaǵdaıdyń ózge elderden aıyrmashylyǵy ınflıasııa syrtqy saýda kólemine qaraı esepteletinin, al bazardaǵy baǵa ishki suranysqa qaraı retteletinin aıtady. Sondyqtan bul rette naryq nemese baǵa suranysqa baılanysty bolyp turmaǵany belgili. Eger baǵa suranysqa táýeldi bolsa, órkenıetti elderdegideı, tańerteńgi baǵa keshke qaraı tómendep, ertesine tipti sóreden alynyp tastalar edi. Biraq mundaı tájirıbe elimizde joq. Qoldanýǵa bolatyn merzimi ótip ketken azyq-túlik túrleri qara bazarlarda ǵana emes, iri saýda jelilerinde de kóptep kezdesetinin kóremiz.
Halyqtyń tabysyna qalaı áser etpek?
Sarapshylar Úkimettiń baqylaýy kerek ekenin aıtady. Biraq bul máselege eki tarap ta tıisinshe nazar aýdarmaı otyr. Ekonomıster 5 paıyzdyq jyldyq ınflıasııanyń ózi 10 jyldan keıin halyqtyń tabysynyń 40 paıyzyn qunsyzdandyryp jiberetinin, monetarlyq saıasattyń basty kórsetkishi ınflıasııa bolýy tıis ekenin aıtady. Halyqtyń qanshalyqty baıyǵany nemese kedeılengeni ınflıasııa deńgeıine qarap anyqtalady.
B.Zııabekov Ulttyq banktiń bar maqsaty – ınflıasııany aýyzdyqtaýmen shektelip otyrǵanyn jetkizdi. Ekonomıkalyq ósimdi júıelendirý – Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń quzyreti. Halyqtyń tabysyna áser etetin faktor – ınflıasııa qarsańynda jalaqy men zeınetaqyǵa qosylatyn tıyn-teben emes, naqty ekonomıkalyq ósim. Sondyqtan sarapshylar sońǵy kezde Ulttyq bank pen Úkimettiń ekonomıkalyq blogy, Ulttyq statıstıka bıýrosyna tize qosyp qımyldaıtyn kez kelgenin, naryqtyń álsirep qalmaýyna ekeýi de jaýapty ekenin kóbirek aıtady.
– Keı kezde Úkimettiń ustanymy statıstıkalyq ekonomıkaǵa kóbirek uqsaıdy. Úkimet pen Ulttyq bank ekonomıkalyq ósim men halyqtyń ál-aýqatyn statıstıkanyń derekterine, halyq dastarqanyna qarap baǵalaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Qymbatshylyq, devalvasııa qaýpi tóne bastasa, zeınetaqy, shákirtaqyny kóterý máselesi kún tártibine shyǵady. Bul faktordy sarapshylar dene qyzýy kóterilip, alqyna bastaǵan ekonomıkany aspırınmen emdeýge teńep júr. Úkimet salalyq vedomstvolardyń jumysyn kompıýterlik tomografııadan ótkizýdi qolǵa alý kerek. Sol kezde ǵana qaı baǵyttyń dertke kóbirek shaldyqqany, qaı baǵyttyń tek «dem salýmen» ǵana qatarǵa qosylatyny anyqtalyp, qazaqstandyq ınflıasııanyń álemdik standarttan ereksheligi aıqyndalady, – deıdi B.Zııabekov.
Sarapshylar syrtqy saýda balansyndaǵy qymbat munaı men qunsyzdanǵan teńge arasyndaǵy aıyrmashylyqtyń ózi jumys oryndaryn saqtap qalýǵa, ShOB arqyly ishki naryqty ınvestısııalaýǵa múmkindik beretinin aıtyp otyr. Osy rette B.Zııabekov bıýdjet pen tólem balansy tapshylyǵynyń qatar kelýi qaýip tóndirýi múmkin ekenin aıtady. Biraq ony kóp kúsh salmaı jáne tereń taldaýsyz sheshe salýǵa tyrysatyny sarapshylardy alańdatady. Buryn teńgeniń kenetten qunsyzdanýyna Ulttyq banktiń ıntervensııasy jáne Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń ınflıasııalyq qaterdiń yqpalyn álsiretýge baǵyttalǵan áreketteri jol bermeı kelgen bolatyn. Baǵaǵa monopolııa zańy yqpal etedi, Úkimet ınflıasııamen kúresýdi monopolııa zańyn shekteýmen bastaý kerektigine nazar aýdara bastady.
Qazaqstannyń ózge aımaqtaryndaǵy baǵa Nur-Sultan men Almaty qalasyndaǵy baǵaǵa qarap bet túzeıdi. Eki qaladaǵy baǵany jel shaıqap ótse, ózge óńirlerde baǵa aspanǵa ushyp ketetinin eskertken sarapshylar eldegi ınflıasııa eki faktordyń qysymynda tunshyǵyp otyrǵanyn talaıdan beri aıtyp júr. Áýeli saýda jelileri, qara bazarlar monopolııalandyrylǵan. Naryq ekonomıkasynda ınflıasııany birinshi kezekte ósiretin monopolıster. Al elimizde baǵany rettep otyrǵan tórt-bes kompanııa olıgopolııalyq saıasat arqyly baǵany ózara kelisip, tikeleı qadaǵalaý jasaıtyny jasyryn emes. Baǵaǵa áser etip otyrǵan taǵy bir másele – deldaldardyń kóptigi. Taýar óndirýshiden alýshyǵa deıin tórt-bes qoldan ótip keledi.
– Taýar baǵasynyń qymbattaýyna tikeleı yqpal etip otyrǵan deldaldarǵa baqylaý az. Sýpermarketterge, iri saýda dúkenderine ónimdi tikeleı zaýyttan óz baǵasyna alatyndaı jaǵdaı jasalýy kerek. Sondyqtan bızneske de baqylaý qoıyp, kerek kezinde demep otyrǵannyń artyǵy bolmaıdy. Bul qarapaıym halyq úshin qajet, – deıdi B.Zııabekov.
Azyq-túliktik emes taýarlardyń baǵasyna áser etip, qymbatshylyqtyń kórigin qyzdyryp jiberetin kelesi faktor – ımportqa táýeldilik.
Qazaq dastarqanyndaǵy azyq-túliktiń basym bóligi – ımport
Pandemııa álemdik ekonomıkanyń álsiz tustaryn jalańashtap berdi. Nobeldiń beıbitshilik syılyǵy bıyl BUU dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasyna buıyrdy. Bul ashtyqqa qarsy kúrestegi kúsh-jigeri men qaqtyǵys aımaqtarynda beıbitshilikke qol jetkizýge qosqan úlesi úshin berildi. Halyqaralyq ekonomısterdiń keıbiri kedeı elder men usaq sharýashylyq ıeleri kóp paıda tabýy úshin azyq-túlikke qoıylǵan kedergilerdi alyp tastaý keregin kóldeneń tartady. Biraq bul taýarlardyń 80 paıyzy syrttan tasymaldanatyn qazaqstandyq naryqqa tıimsiz ekeni daýsyz. Mınıstrler kabınetiniń bıyldan bastap túrli járdemaqy, jalaqy, ótemaqy men zeınetaqyǵa qosqan bolmashy tıyn-tebeni ınflıasııanyń jumyryna juq bolmady. Byltyr kúzdegi qymbatshylyqtyń alǵashqy kúnderi-aq halyqtyń kúndelikti tutynatyn taýarlarynyń baǵasy qymbattap, Úkimet sheshiminiń aldyn orap ketti.
– Azyq-túliktik ónim óndiretin otandyq úlesti ósirip, ulttyq valıýta baǵamynyń turaqty bolýyn qamtamasyz etýimiz qajet. Tek qana dollarǵa qatysty emes, saýdalyq seriktes elder valıýtasyna shaqqanda da bizdiń teńgemizdiń turaqty baǵamy bolýy tıis. Úshinshiden, tabıǵı monopolıster tarıfiniń ósýin shekteý kerek, – deıdi B.Zııabekov.
Baǵa dınamıkasyna áser etedi
Sarapshylar syrtqy faktorlardyń áserine tózimdi bolý úshin ishki suranysty jaqsartý jáne eksportty ártaraptandyrý, ishki naryqty yntalandyrý esebinen ımport kólemin qysqartý kerektigin aıtady. Sebebi ınflıasııanyń deńgeıi baǵa dınamıkasyna áser etedi. Iаǵnı Qazaqstandaǵy aqsha-nesıe saıasatyna serpilis kerek ekenin zerdeleý úshin maman bolýdyń qajeti joq. «Ulttyq bank makroekonomıkalyq jaǵdaılarǵa baǵdar jasaýdy tereń ıgerýi tıis. Makroekonomıkalyq tepe-teńdikti zerttep, «О́ndiristiń qýattylyǵy qandaı? Bergen qarjyny uqsata ala ma, túsimi qanshalyqty senimdi?» degen máselege nazar aýdarýy qajet. Álem naryǵynda ózgelermen birge qaınaımyz. Bizden ózge elder de qymbatshylyqtyń kermek dámin seze bastady. Biraq shıkizattyń arzandaǵany nemese qymbattaǵany bizdiń jaǵdaıymyzǵa nege áser etpeıdi? Jaýaby joq saýaldar kóp.
Qysqasy, «Bizdiń ınflıasııanyń ereksheligi nede?» degen saýalǵa Úkimettiń ekonomıkalyq blogy da, sarapshylar da jaýap beredi dep oılaımyz. Sol kezde ǵana statıstıka ınflıasııanyń daýylynan qorǵap qalatyn ımmýnıtetke aınala alady.
ALMATY
