Sol bir sátter (Estelik)

Boıy ortadan pásteý, óńi qońyrqaı, denesi jınaqy, shashy qalyń, aqshýlan. Qasy qap-qara. Qulaǵy – «kódedeı kóp­­tiń» biri. Kózi – ózimizdiki, murny maı­muryn da, qyrmuryn da emes, «ári-sári». Jalpy, bet-pishini o basta atjaqty bol­ǵan sııaqty, tek bertinde buǵaǵynyń o jaǵy men bu jaǵyna álgi bar bolǵyr maı jınalsa kerek, ıegin tórtteksheleý etip tur. Al qońyrqaı júzinde ájim joq eken, men soǵan ishteı qýandym. О́ıt­keni sol kezdegi 66 jastaǵy Ázız beıdiń aýyrtpalyq-qıynshylyqty jas­taı kóp kórgeni, bıliktiń qııapattaryn áshkerelep feleton, syqaq áńgime jaz­ǵany úshin birneshe ret sottalyp, «túr­melerdi túgendegeni» bar. Soǵan moıymaı, jasymaı, qajyr-qaıratyn saqtap, tipti eselep, qalamyn qaıraı túsip júr­geni ǵajap qoı!

Bizdiń bul tanysýymyz 1981 jyly shilde aıynyń 4-i kúni, Máskeýde, Kremldiń Úlken saraıynda, KSRO jazý­shy­larynyń jetinshi quryltaıy máji­listeriniń bir árediginde boldy. Ázız Nesınniń kelgenin estip bilsem de, alǵashqy kúni izdep taba almadym. Sodan keıin jazýshy-dramatýrg aǵamyz Qalekeńe, Qaltaı Muhamedjanovqa qıǵylyq saldym:

– Qaleke, Ázız Nesın dosyńyzben tanystyrmaq edińiz, endi qashan? – dedim.

– Ony ózim de jańa ǵana áreń taýyp aldym. Káne, júr, kezdestireıin, tanys­tyraıyn, – dep ertip, keń zaldyń orta tusynda turǵan bir shal, eki jigit jáne bir áıel tobyna alyp bardy. Jigittiń birin tanydym: áıgili ázil-syqaqshy Leonıd Lench. Qalekeń olarǵa meniń aty-jónimdi, satırık ekenimdi aıtyp, sodan keıin qońyrqaıǵa qarap: – Qurmetti Ázız beı, bul jigitimiz, – dep bastap, meni biraz sıpattap bolyp, sonsoń maǵan: – Kókeńdi kórdiń ǵoı, káýlasa ber, – dedi de Nesınge: – Men bir sharýama baraıyn, keshke jolyǵarmyz, – dep kete bardy.

Ázız beıdiń tilmáshi Vera Feonova degen orys áıel eken, túrik tiline myǵym bolsa kerek, aýdarmany bógelmeı jasap turdy.

Qońyraý soǵyldy, májiliske shaqy­ryl­­dyq.

– Qaltaı beı aıtty ǵoı, ınshalla, kesh­­ke kezdesermiz, – dep Nesın zalǵa bet­tedi.

Sol kúni keshte «Rossııa» qonaqúıiniń meıramhanasynda Ázız beı men tilmáshi, Qalekeń jáne Sherhan Murtaza beseýmiz bas qostyq. О́mir, Túrkııa, Qazaqstan, ádebıet, aýdarma degendeı, biraz taqy­ryp­ty sholǵan áńgime boldy. Ázil-qal­jyń aǵytyldy. Men, árıne tynysh tyń­daýshymyn. Nesın qazaq satırasyna, aýdar­maǵa qatysty saýal bergende ǵana «qatar­ǵa qosylamyn».

– Ǵabbas beı, meniń áńgimelerimdi orys tilindegi nusqasynan aýdaryp júr­siz be? – dedi birde.

– О́kinishke qaraı, bizdiń mektepterde túrik tili oqytylmaıdy, kitap saý­­da­myzda túrik kitaptary bolmaıdy, – dedim de, soǵan ózim kinálideı-aq yń­ǵaısyzdanyp, ústeldiń sıraǵyna sú­ıep qoıǵan portfelmdi dereý alyp, ashyp, «Kúlemiz be, qaıtemiz…» degen jınaǵymdy Nesınge usynyp: – Qur­metti Ázız beı, bul ázil-syqaq áńgime­le­rim­niń shaǵyn jınaǵy edi, munda sizdiń shyǵarmashylyǵyńyz jaıynda maqa­lam bar, «Iá, Ázız beı, siz kimsiz?» dep atalady jáne bizdiń búgingi kóshaldy ázil-syqaq­shymyz Ospanhan Áýbákirov týraly «Ázız Nesınniń Almatydaǵy inisi» degen maqalam da bar, – degenimde, kó­zi mende, qulaǵy tilmáshinde bolǵan ol jaı­darlana kúlimdep, ornynan turyp, qo­lyn usynyp:

– Myń da bir rahmat! Inshalla, ózi­miz­­degi qazaq dostarymnyń birine aýdar­typ oqytyp tyńdaımyn! Rahmat, Ǵabbas beı, júz jasańyz, kóp jazyńyz! – dedi shy­naıy rıza bolyp.

– Ǵabbas joldas, myna syıyń ǵajap boldy, – dedi Sheraǵań.

Ázız beı:

– Qaltaı beı, kelgen saıyn saǵan jańa kitabymdy syılaýshy edim, bıyl áli shyqqan joq. Sonan soń sen jalǵyz emes­siń, janyńda Sherhan beı men Ǵab­bas beı bar. Senderge ne syılasam eken? – dep, bizge jymııa qarap: – Á, úsheýińe sýret salyp bereıin, eskert­kish bolsyn, – dedi de, sholaq jeń aq kóıleginiń tós qaltasynan shaǵyn bloknot, qalam alyp, úsheýmizge úsh paraqshaǵa sýret salyp usyndy. Maǵan: «Bul – beıbitshilik balyǵy» dep bergen myna sýreti, árıne men úshin erekshe qymbat eskertkish.

Ázız beımen odan keıin eki márte áńgimelestim. Áńgime taqyrybymyz árqıly boldy. Onyń týyndylarynyń kóbi orys tiline aýdarylǵan-dy. Aýdar­ma sapasyna kóńili tola ma eken, sony bilgim kelip, Veraǵa:

– Siz Ázız beıdiń áńgimelerin túp­nus­qasynan oqıtyn shyǵarsyz, olardyń orys tiline aýdarylýy sizge unaı ma? – dedim. Ol basyn ızedi de, Nesınge birdeńe aıtty. Suraǵymdy jetkizgen syńaıly. Odan keıin: – Menińshe, aýdar­ma jaqsy, alaıda túpnusqanyń aty – túpnusqa ǵoı, Ázız beıdiń kúlkisi orysshada keıde solǵyn bolyp qalady, – dedi de, Nesınge qarady.

– Inshalla, orys oqyrmandarym­nyń qurmetine shynaıy rızamyn, ol aýdar­ma­nyń jaqsylyǵynan ǵoı. Jalpy, men jurtty kúldireıin dep ádeıi kúlkili etip jazýdy oılamaımyn. Ishki-syrt­qy saıasatymyzdaǵy, turmys-tirshi­li­gi­­miz­degi kem-ketikti ózim kórip-bilip júr­gen kúıinde aıtyp beremin. Sonym oqyr­man­darǵa unasa, ol maǵan Qudaı bergen jazýshylyq qabilet qoı. Qýana kúletin jaǵ­daı bolmaǵanda adam nalyp, ashynyp kúledi emes pe? Men kóbinese solaı kúlemin. Meniń ustazym – Anton Pavlovıch Chehov. Kúlý úshin ǵana oqı salǵanǵa onyń kúlkisi jeńil, qyzyqty sııaqty kórinedi dep oılaımyn, al qaı­ta­lap, oılana oqysań, qoǵamynyń, qor­shaǵan ortasynyń jan aýyrtqan kóleń­ke­li jaqtaryn ǵajap ashyp beredi. Sony túısinip, Chehovtyń portretine qara­ǵa­nym­da keıde jylaǵym keledi, – degen Nesın áńgime aǵysyn basqa arnaǵa bu­ra qoıyp, qazaq ázil-syqaǵynyń qa­zir­gi ahýalyn aıtyp berýimdi qalady. Men biletinimdi aıtyp:

– Jazǵandarymyz baspasózde jarııa­la­nyp, kitaptarymyz shyǵyp turady, – dep aıaqtadym.

– Ǵabbas beı, meniń áńgimelerimdi orys­shaǵa aýdarmadan oqısyz ǵoı, ­aýdar­masy qandaı der edińiz?

– Maǵan unaıdy, aýdarýyma jeńil.

– Kóp aýdardyńyz ba?

–Tórt áńgimeńizdi aýdardym. «Lıtera­týr­naıa gazetada», taǵy bir jýrnalda shyqqandaryn. Sizdiń kitaptaryńyz bizde joq, eger bolsa, bárin de aýdarar edik, qazaq oqyrmandary qoldaryna tıgen sol azdyń ózine qyzyǵyp, bizge hat jazyp, kitaptaryńyzdy qaıdan alýǵa bolatynyn suraıdy.

– Solaı deńiz. Men bul jaıtty Markov­qa, Lenchke aıtarmyn.

– Qurmetti Nesın aǵa, bizdegi birin­shi aýdarmashyńyz – sizge keshe syı­la­ǵan kitabymda aıtylǵan Ospanhan Áýbákirov, ol «Ahıretten kelgen hattar» degen hıkaıatyńyzdy aýdaryp, gazetke shyǵardy. О́te jaqsy aýdardy, ózi jazǵandaı jeńil oqylady. Ospanhan – ázil-syqaǵymyzdyń sardary!

– Rahmat, jahsy, rahmat! – dep Ázız beı erekshe rıza boldy. «Aǵa» deýimniń maǵynasyn suraǵan Veraǵa «starshıı brat» dep túsindirgenmin, álde sol sózim áser etti me, Nesın, sál qıyqshalaý qoıkózi kúlimdep:

– Ǵabbas beı, Lenchke tapsyramyn, ınshalla ol meniń kitaptarymdy sizge jibertedi, – dedi.

…Nesın quryltaıdyń aıaqtalýyna qaramaı eline attanyp ketipti. Ony Qalekeńnen estidim.

– Ázız beı aǵań saǵan sálem aıtty, – dep jymyńdady Qalekeń. – Restoranda otyrǵanymyzda «bıyl kitabym áli shyqqan joq» dep ótirik aıtýǵa májbúr bolypty. Jańa kitabynyń onshaqtysyn ala kelgen eken, osyndaǵy dostary talap alyp, áıteýir maǵan bireýin saqtapty. Sherhan ekeýińe syılary bolmaǵan soń, maǵan ońashada berdi. Sol kitaby, mine. Túrik tilinde. Muny da attanarynda saǵan ber dep tapsyrdy. «Ǵabbas beıge arnap salyp jiberermin, saǵan sonda qaıtarar, oǵan deıin túpnusqasymen tanysa bersin», dedi.

Ol kitabynyń aty – «Dúleıler bosady». Hıkaıattar jınaǵy.

Ázız beıden maǵan arnaıy kitap kelmedi. Eline oralysymen jaýapqa tartylyp, «baıtal túgil, bas qaıǵyǵa ushyraǵanyn» estidim. Onyń esesine keıinde Máskeýden orys tilindegi úsh jınaǵyn jáne túrik tilindegi «Gol kroli» kitabyn aldym. Kim jibergeni atap kórsetilmepti, «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynan ekeni ǵana aıtylǵan. Solardan qazaqshalap: «Fýtbol koroli» romanyn, «Áńgime oqı otyryńyz» degen atpen áńgimeler jınaǵyn – eki kitabyn qazaqshalap shyǵardym. Jaqynda romandy qaıta qarap, jalpy túrik álemine «sultan» sózi etene ǵoı dep oılap, «Fýtboldyń sultany» dep ózgerttim.

 * * *

Qazaq oqyrmandar Ázız Nesınniń ómirbaıanynan tolyq habardar emes. Aýdaryp shyǵarǵan eki kitabyna alǵy­sózim­de, odan burynǵy «Iá, Ázız beı, siz kimsiz?» degen maqalamda qys­qa­sha ǵana aıtyldy.

Bekzadalar araly» quramyndaǵy – Haıbelıadta turatyn jalshy túrik Ázız Mehmettiń otbasyna 1915 jylǵy jeltoqsan aıynyń 20-sy kúni ińgáláp jar sala kelgen tuńǵysh nárestege Núsret dep at qoıylypty. Ol arab sózi­niń máni «Alladan medet» eken. Birinshi dúnıejúzilik soǵys jalyny sharpyp turǵan Shanaqqaladaǵy shaı­qas­ta otandastarynyń jeńiske jetýin Jaratqan ıege jalbaryna tilep júrgen áke yrymdap qoıǵan ǵoı. Alaıda uly ol atynan erjete bere «aıyrylyp qaldy». Sebebin jazýshynyń ózi aıtsyn: «Bizde 1934 jyly nyspy jaıynda zań shyqty da, Túrik respýblıkasynyń kúlli azamattary ózderine jańasha aty-jón alýǵa mindetti boldy. Árkim kóńili qalaǵanyn kózdep ala bas­ady. Kópshilik qyzyq qoı, baz bireýler tipti óziniń jaratylysyna jaraspaıtyn sózderge jarmas­ty. Sóıtip ánsheıindegi sýjúrekter – qaharman, sarańdar – jomart, áljýaz­dar – kúshti, kedeıler – baı degen uǵym be­retin aty-jóndi shimirikpeı ıelenip shyǵa keldi. Al jaqsylyq nyshany ataýlydan árqashan maqrum bolyp júretin men baıǵusqa emen-jarqyn nyspy buıyrmady. Sodan soń, amal ne, bireýlerdiń aty-jónine janasyp, or­taqtasyp qalmaıyn, zańǵa tompaq bolyp júrer dep topshyladym da, «Nesın» bo­la salaıynshy dedim. Onyń mánisi: «Áı, Ázızdiń balasy, sen kimsiń ózi, nesiń?» degenge jaýap edi. Kúnderdiń-kúninde bireý-mireý: «E, munyń ne?» deı qalsa, ózimniń shynynda kim ekenimdi oılaı júreıin degenim ǵoı». (Ázız Nesın. «Me­niń ómirbaıanym»).

Nesın daryn bolǵanymen, joly dańǵyl boldy deýge kelmeıdi. Bılik de­gen sıqyrly dúnıeniń kem-ketigin «sýret­tegen» feletony shyqqan saıyn sotqa súırelip, túrmege toǵytyla berdi. Quryqtaryna ilikpes úshin qıturqy búrkenshik attarmen jazsa da, taýyp alady. «Ázız» dep ákesiniń atyn da paı­dalanǵany keıin belgili boldy (biraz jurt óziniń aty Ázız eken dep shatasypty).

Nesın jıyny neshe feleton jaz­ǵanyn, sol úshin túrmede neshe ret, neshe jyl otyrǵanyn sanap aıtqan emes. «Feleton bylaı turypty-aý, syqaq áńgimem úshin de taıaq jedim. Anaý áńgi­mem­niń, mynaý áńgimemniń keıipkeri ózi ekenin «dáleldegender» meni túrmede jıyny alty jyldaı ustady, onyń jarty jylyn maǵan Egıpettiń koroli Farýk «syılady», – men bir áńgimemde «onyń ar-uıatyna til tıgizip» qoıyppyn, sol úshin Ankaranyń sotynan bir-aq shyǵarǵany ǵoı», degeni ǵana bar.

Nesın ádebıetke qadamyn aqyn bolýdy armandaýmen bastapty. Áýelgi lırıkalyq óleńi 1939 jyly «Edı gıýn» gazetinde shyqqanda ataqty aqyn aǵasy Nazym Hıkmet oǵan: – О́leńniń basyn aýyrtpaı, áńgimeńdi jaza bergeniń jón bolar, – degen kórinedi. Inisi báldenbeı, ókpelemeı til alyp, ázil-syqaq jaqqa birjola kóshken. Tuńǵysh áńgimesi 1943 jyly «Mıllet» gazetinde basylypty. Sóıtip ol qalam ustaǵan 56 jyl boıynda ázil-syqaq áńgimeleriniń 34 jınaǵy, óleńderiniń 5 jınaǵy, 8 romany men 6 pesasy shyǵyp, álem ádebıetindegi iri tulǵalardyń biri boldy. Ádebı-ǵylymı ispen de shuǵyldanyp, «Respýblıka dáýirindegi túrik áziliniń tarıhy» degen eńbek jazdy (úsh tom). Jýrnalshylyq suhbat, reportaj, maqala kitaptary óz aldyna jeke álem.

1976 jyly «Nazym Hıkmet qo­ǵa­myn» ashyp, aqynnyń ádebı eńbe­gin nasıhattaýdy qolǵa aldy jáne «Beı­bit­shilikti jaqtaýshylar qoǵamyn» ashyp, termoıadrolyq soǵysqa, Túrkııaǵa amerıkan áskerlerin ornalastyrýǵa qarsy kúsh biriktirýge kiristi. Sonymen qatar 1976-1984 jyldary «Túrik jazýshylary birlestigin» uıymdastyryp, túrik qalamgerlerdiń quqyǵyn qor­ǵaý máselelerimen shuǵyldandy. Ol ıgi is­terine qarjy tabý úshin 1976 jyly «Ázız Nesın qoryn» ashyp, jyl saıyn bir myń bet shamasy kitap shyǵaryp, odan túsken qalamaqyny ortaǵa salyp otyrdy.

1968 jylǵy bir suhbatynda Nesın: «Men 53 jastamyn. 53 kitabym 23 elde 17 tilde basylyp shyqty. Pesalarym 7 eldiń sahnasynda júrip jatyr», dedi. Azııa jáne Afrıka jazýshylarynyń birlestigi ádebıettegi asa zor eńbegi, qoǵamdyq-saıası belsendi qyzmeti úshin Ázız beıge 1974 jyly «Lotos» jýrnaly syılyǵyn berdi.

…1971 jyly bolar, Nesın, áıeli – Meral, úsh uly men qyzy bar beseýi ot­basylyq áńgime-dúken qurady. Otaǵasy:

– Meral, balalarym! Men ózim kórmegen rahat turmysty senderge kór­sete aldym. Aınalaıyn balalarym, ár­qaı­sysyńa úı, saıajaı satyp áperdim. Joǵary bilim alyp, qyzmet isteýge kirise­tin, ıaǵnı óz tótelerińmen ómir sú­re­tin kúnderiń de jaqyn. Sol kúnnen bastap men qolymdaǵy artyq aqshamdy, alatyn qalamaqymdy jetim balalar úıin salýǵa jáne sol úıdi ustaýǵa jumsasam deımin. Ol úshin arnaýly Qor ashamyn. Men ólgennen keıin de maǵan tıesili qalamaqy keletin bolsa, onyń da sol Qorǵa quıylýyn zańdastyramyn, – degen kezde ortanshy uly Álı ákesin qushaqtaı alyp:

– Kóke, kóke! О́lmeshi! О́lmeshi! Ma­ǵan úı de, saıajaı da kerek emes! – dep botadaı bozdapty. Basqa balalary da qo­syla jylap, áńgime aıaqtalmaı qalypty.

Alaıda Nesın otbasylyq áńgimeni kóp uzatpaı tııanaqtap, aıtqan úıin salýǵa jer alý, qurylys jumystaryn júrgizýge qajet qujattardy jasatyp, jarǵysy men baǵdarlamasyn jazyp, iske kirisipti.

…Ystanbuldyń batys jaǵynda, alpys shaqyrym jerde, Chatalja degen shaǵyn eldi meken bar. Baý-baqshaly. Bıik úı degende kózge birden túsetini – 4 qabatty ǵımarat. Ol – «Ázız Nesın qorynyń» quzyryndaǵy ınternat. Qordyń basshysy – Nesınniń uly, fızıka-matematıka jáne fılosofııa ǵylym­da­rynyń doktory, álgi «jy­la­ýyq» Álı.

Internatqa 3-4 jastaǵy tuldyr je­tim balalar jáne turmys jaǵdaıy óte aýyr otbasynyń sol jastaǵy balalary qabyldanady da, olar jasy kámeletke tolyp, qalaǵan oqýyn bitirip, jumysqa kiriskenge deıin osynda tegin turady. Internattyń bıýdjeti – Ázız Nesınniń qalamaqysy, ıaǵnı onyń Túrkııada, shetelderde qaıtalap shyǵarylyp jatatyn kitaptarynan, qoıylyp jatatyn pesalarynan, Nesın shyǵarmasy boıynsha jasalǵan kınofılmderden túsetin tabystyń kelisimdi shart boıynsha belgi­len­gen paıyzy.

Nesın ınternattyń jarǵysy men baǵdarlamasyn jazǵanda qabyldanatyn túrik balalaryn eldiń tarıhyn, ǵylym-bilimin, halyqtyń salt-dástúrin syılaıtyn, ana tilin qurmetteıtin ınabatty, bilimge, eńbekke qushtar etip tárbıeleýdi qadap-qadap aıtqan. Menińshe, ınternat túlegin Ata­túriktiń ósıetine adal bolyp: «Men – túrikpin!» deı alatyn azamat dárejesine jetkizýdi kózdegen.

– Men jurttan eki jaıtty ǵana jasyra aldym. Biri – sharshaǵandyǵym, ekinshisi – jasym. Eger ómirge ekinshi ret kelsem, azyraq sharshaýdy oılar edim, al jasym… keıbireýler: «se­­­niń óńiń jap-jas, baıaǵyda osyndaı ediń, qartaımapsyń» desedi. E, olar me­niń qartaıýǵa ýaqytym bolmaı júr­genin qaıdan bilsin! – depti Nesın bir suhbatynda.

Álemge tanymal Ázız Nesın 1995 jyly, jasy seksenge qaraǵanda qaıtys boldy. Shyǵarmalary óziniń ǵana qa­je­ti­ne emes, halqynyń qajetine ja­ra­­ǵan jazýshy mereıli, baqytty. Ázız beıdiń týyndylary álemdik ádebı qundy­lyqtar qoryna qosyldy, ıaǵnı ol eń ba­qytty qalamgerlerdiń biri boldy.

Ázız beıdiń: «Eger men jaryq dú­nıe­ge qaıtadan kelsem, osy jolymmen taǵy júrer edim, – dep «birsózdiligin» baıqatyp: – Biraq shyǵarmalarymdy qazirgisinen neǵurlym kóp te jaqsy jazar edim. Alaıda adamzattyń tarıhynda o dúnıeden oralǵandar bolmapty, endeshe men de oralmasqa osy kúıimde kete bararmyn», degeni esimde. Ǵajap kúl­kisin qudirettendire túsýge qabileti baryn, tek ýaqyty jetpesin aıtqany-aý!

Nesın aǵamyzdy alǵash jáne aqyrǵy ret kórgenimnen beri de 39 jyl ótti. Qo­ńyr­qaı jyly júzi – kóz aldymda, qońyr úni – qulaǵymda.

Ǵabbas QABYShULY