Zere áje

Alash kósemderiniń biri Ahmet Baıtur­synuly 1914 jyly «Qazaq» gazetinde Abaı týraly jarııalaǵan «Qazaqtyń bas aqyny» atty maqalasynda: «Qazaqtyń bas aqyny – Abaı (shyn aty Ibrahım) Qunanbaev. Onan asqan buryn-sońǵy za­manda qazaq balasynda biz biletin aqyn bolǵan joq» deı kelip: «О́z ákesi Qunan­baı jurt aýzyna qaraǵan qazaqtyń bas adamdarynyń biri bolǵan. Qazaqty tóre­ler bılep, sultandar tórelerden qoıy­lyp turǵan zamanda solarmen talasyp, qaradan sultan bolǵan adam eken» dep onyń zańǵar tulǵasyna joǵary baǵa beredi.

Polıaktyń 25 jyl aıdaý jazasyna kesilgen demokrat-revolıýsıoneri, hal­qynyń bostandyǵyn arman etken aıaýly perzenti Adolf Iаnýshkevıch «Qazaq dalasyna jasalǵan saıahat týraly jazbalar» atty saparnamalyq kúndeliginde Qunanbaımen kezdesken sáttegi onyń qaı­ratkerlik tulǵasy týraly: «Dala ataq­tylarynyń biri Qunanbaı bıdiń jasy Baraqtan shamaly ǵana úlken. Qara­paıym qazaqtyń balasy. Tabıǵat oǵan kesek aqyl, ǵajaıyp es, júırik til bergen. Isker, óz atalastarynyń ıgiligi týral­y qam jeıdi. Dala zańdary men Quran qaǵıdalarynyń baıandy bilgiri, qazaqtarǵa qatysty Reseı zańdaryn jat­qa biledi, qara qyldy qaq jarǵan bı jáne ónegeli musylman. Qarapaıym Qunanbaı áýlıeniń dańqyna bólengen. Odan aqyl suraýǵa jas ta, kári de, kedeı de, baı da ár qıyrdaǵy aýyldardan kelip jatady... Al barlyq baılar Qunanbaıdyń kebisin de kıgizýge jaramaıdy» – dep erekshe sıpattaıdy.

«Alyp anadan, tulpar bıeden týady» degen danalyqty negizge alsaq, osyndaı dala danyshpanyn ómirge ákelgen uly ana – Zere áje bolatyn. Aqyldy, meıirimdi Zere áje Qunanbaıǵa ǵana emes, óziniń sú­ıikti nemeresi Abaıǵa da úlken áser etken.

Mine, atadan alyp týǵan Qunanbaıdyń anasy, ǵulama Abaıdyń ájesi Zere apa­myzdy búkil Alash jurty maqtan tuta­dy, ultymyzdyń uly perzentterin tár­bıelegen abzal ana rýhyna taǵzym etedi.

Zere Bektemirqyzy (azan shaqyryp qoıǵan aty – Toqbala) 1785 jyly Shy­ǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Jarma aýda­nynyń tabıǵaty ásem Qalba taýy bók­terinde týǵan. Mataı rýy ishinde Baqy dep atalatyn atanyń Qoıgel taby­nan shyqqan. Sol Qoıgelden týǵan Bektemir óz keziniń ataqty baıy, eline bedeldi azamaty retinde tanylypty. Bektemirdiń Quttyqadam, Teńizbaı degen balalary bolǵan. Teńizbaıdyń qyzy osy Zere apamyz. Ákesi Teńizbaı óz sharýasyn ǵana bilgen orta dáýletti momyn adam bolsa kerek. Jastaıynan súıkimdi, zerek bolǵan Zere atasy Bektemirdiń baýyrynda óskendikten baıdyń qyzy atanǵan. Sol sebepti óz ákesiniń aty umytylyp, Bek­temirdiń qyzy retinde el esinde qalǵan.

Abaıdyń talantty aqyn shákirti, nemere inisi Shákárimniń uly Ahat Qudaı­berdıevtiń aıtýynsha, Bektemir jıeni Qunanbaıdyń aýylyna jylyna eki ret kelip, amandasyp qaıtady eken. Bektemir buıyǵy adam bolǵanmen, sóılese retin taýyp sóıleıdi eken. Birde Qarataı, Bójeı, Baısal taǵy basqa tobyqtynyń beldi adamdary Qunanbaı úıine kele qalyp, ózderi buryn kórmegen beıtanys kisiden jón suraıdy. Úndemeı ǵana syr bermeı otyrǵan Bektemirdiń qajynyń naǵashysy ekenin bilgen adýyndy, ór keýdeli Baısal: «E, páleniń bári aıǵyrda eken ǵoı» dep momaqan qonaqty mensinbeı, keketip tas­tasa kerek. Sonda Bektemir naǵashysy: «Uqtym, Qunash. Bári bir-bir rýdyń ser­kesi eken. Biraq keıbireýiniń basynyń dymy keppepti ǵoı» depti. Munyń mánisin suraǵanda, qajynyń buıyǵy naǵashysy: «El basqaratyn adam maqal-máteldi jete bilýshi edi. Atamyz qazaq: «Alyp anadan, tulpar bıeden» deýshi edi. Ana myrzanyń aýzyna aıǵyr túskenin kórmeımisiń? Sol da bilgeni me?» dep bastyrmalatyp kelip: «Shyraǵym, sóılegeli turǵan ekensiń, sóı­lep te júrgen ekensiń, biraq sózińe aıǵyr salǵan joq ekensiń» dep birjolata qaıtaryp tastapty.

Ataqty aıtys aqyny, suńǵyla sheji­reshi Qalıhan Altynbaevtyń aıtýynsha, Bektemir baı: «Ul urpaqtarymnan úmittenbeımin. Shyqsa qyz urpaǵymnan shyǵady» dep aıtady eken. Shynynda da solaı boldy. Bektemirden órbigen urpaq­tar ishinen Toqbala aqyldyǵymen, kó­semdigimen dúıim elge tanyldy. Shyń­ǵys­taýdaǵy ataqty Yrǵyzbaı bı aýylyna uzatylyp barǵanda jas kelin Toqbala murnyna altyn shyǵyrshyq áshekeı – zere taǵyp júrgendikten qaıyn jurty ony Zere atap ketken eken. Zereden Qut­tymuhamed (jastaı qaıtys bolǵan), Qunan­baı, Taıbala týǵan. О́skenbaıdyń Zereden basqa tórt áıeli bolǵan. Sonda el berekesin oılaǵan asa zeıindi, aqyldy Zere ana otbasynyń birligin saqtap, kún­destikke boı bermegen, óte baýyrmal bolǵan. Qunanbaıdyń jalǵyz ós­peýin oılap, О́skenbaıdyń Tańsholpan degen toqalynan týǵan Maıbasardy, aqsa­qalynyń atalas aǵaıyny Eralynyń balasy Bójeıdi, bozbala kezinde barymtada qaza bolǵan Bolsambekti jáne óz qyzy Taıbaladan týǵan Izquttyny baýyryna salyp ósirgen.

Qunanbaı qajy alǵan betinen qaıt­paıtyn qatal bı, bolys bolǵanymen ana­synyń aldynan ótpegen. Jurttyń aıtýyna qaraǵanda, «Qudaıdan da qoryqpaıdy» deıtin Qunanbaıdyń ımenetin jalǵyz adamy – óz anasy Zere bolǵan. Qansha qatal bolǵanymen Qunanbaıdyń sheshimin Zere ǵana buza alǵan. Sol sebepti Qunan­baıǵa isi túsken kisiler eń aldymen onyń sheshesine jolyǵady eken.

Dala danasy Qunanbaı dúnıege kelgende óte iri, tolyq, zor bolady. Ol týarda anasy tús kóredi. Sol túsinde eri О́sken­baı altyn saqany úıirip otyr eken. Anasy ol altyn saqa – Qunanbaı dep jo­rıdy. Zere ana Qunanbaıdy náreste kezinde bir kún emes, bir sátke de omyraýyn jýmaı, tazalap súrtpeı, dáretin almaı emizbegen. Zereniń ózi bertinde: «Men Qunashty bir kún dáretsiz emizip kórgem joq jáne omyraýymdy tazalap jýmaı, bismilla aıtpaı emizgen mezgilim bolǵan joq» dep aıtypty. «Olaı istemesem, sú­tim aram bolady, adal aq sút emgen balam­nyń boıy da, oıy da adal bolady» dep zerdeli oı túıgen. Sol adaldyqtyń, para­sattylyqtyń aıqyn belgisindeı Alash­tyń arda azamaty Qunanbaı týsa, odan páktik pen adaldyq negizindeı uly Abaı ómirge keldi.

Zere kisi renjitpeıtin jumsaq minezdi áıel bolǵan desedi. Ol kisi kóp jasap, qartaıǵan kezinde ómirden ozypty. Yrǵyz­baı tuqymdary, búkil Shyńǵystaý jurty Zereni qurmettep «kári áje» dep ataǵan. Kárilikten qulaǵy esitpeıtin bolady. Balalaryna duǵa oqytyp, úshkirte beredi. Sonda óz qolyndaǵy nemeresi Abaı kári ájeniń qulaǵyna óleń aıtyp kelip úshkiredi eken.

Uly aqynnyń azan shaqyryp qoıǵan esimi ‒ Ibrahım. Biraq búkil Alash jur­tyna jáne dúnıe júzine Abaı degen atpen belgili. Zertteýshiler muny ájesi Zere­niń Ibrahım degen arab só­zine tili kel­megendikten Abaı atapty-mys dep túsin­diredi. Bul dálel bola al­maı­dy. Aýyz­eki aıtýǵa Ibrahım esimi son­shalyqty qıyn emes. Qazaqy túsinikpen Ybyraıym, Ybyraı dep te ataýǵa bola­tyn edi ǵoı. Bizdiń bala kezimizde aýyl aqsaqaldary Abaı týraly sóz bola qal­sa: «Qajynyń Ybyraıy nemese Qu­nan­baıdyń Ybyraıy» desetin. Olaı bolsa Zere ájeniń Ibrahımdi basqa nemere­lerinen aıryqsha bólip Abaı deýinde ne qupııa bar?

Aqıyq aqyn ǵana emes, zerdeli zert­teýshi de bolǵan Qalıhan Altynbaev bul esimniń syryna «Orys – qaraıym» sóz­digin oqyǵan soń qanyǵypty. Sol sózdikte «Abaı, Abaıly, Abaı bala» degen sózderge: «súıkimdi, súıikti bala» dep túsinik berilipti. Sonda bul sózder Zere ómir súrgen zamanǵa deıin qazaq ortasynda da keńinen qoldanylǵan sııaqty. Keıin kele qoldanystan shyǵyp qalǵan. Anyq-qanyǵyn zerdelesek, qazirdiń ózinde elesti izderi baıqalady. Buǵan «Abaı gúlim-aı» degen halyq ániniń aty dálel bolsa kerek. Tipti elge keńinen tanymal besik jyryndaǵy:

Áldı-áldı, Abaıym

Atqa toqym jabaıyn

Shesheń, seniń kezegen

Qaıdan izdep tabaıyn, –

degen óleń joldaryn eske túsireıik. Osy eki ánde de «Abaıgúlim-aı», «Abaıym» sózderi súıikti, súıkimdi maǵynasyn be­rip tur ǵoı. Endeshe Zereniń súıikti nemeresin tili kelmegendikten emes, erekshe jaqsy kórgendikten osylaı ataýy kókeıge ábden qonymdy deı alamyz.

Meıirban áje osylaısha nemereleri ishinde Abaıdy erekshe jaqsy kórip erkeletken, ony bala kúninen óleń-jyrǵa shyńdap, aqynnyń bolashaǵyna úlken áser etken. Uly jazýshy Muhtar Áýezov «Abaı joly» roman-epopeıasynda Zere beınesin óte meıirimdi, qamqor ana retin­de shynaıy somdaǵan.

Qunanbaı qajy óz keziniń aldyńǵy qatarly, ozyq oıly adamy retinde 1853 jyldyń kúzinde Jıdebaıdyń teristik shyǵysyndaǵy Naızatas degen jerden musylmansha oqytatyn mektep ashyp, tatar Ǵabıthan moldany aldyrǵan. Mine, osy Ǵabıthannan Abaı alǵash saýatyn ashqan. Nemerelerin janyndaı jaqsy kórip, baǵyp-kútip otyrǵan sheshesi Zere­niń jasy sol kezde seksenge taıap qal­ǵandyqtan Qunanbaı anasyna sýyq tımeý jaǵyn oılastyryp, qystaýy Jıdebaıǵa jaqyn Naızatas kúzegin mektepke laıyq kórse kerek.

Nemeresi Abaıdyń molda aldyna sa­baqqa barǵanyna eń birinshi qatty qýanǵan ájesi Zere ana bolǵan. Ǵabıthan moldadan árip tanyp, saýatyn asha bastaǵan nemerelerin qadaǵalaǵan kári áje bala­larǵa ońasha kıiz úı tikkizip, onyń jy­ly bolýyn ár kez qaperinde ustaǵan. Abaı­dyń oqýǵa zerektigin baıqap, oǵan jete kóńil bólgen Ǵabıthandy qajy balasynyń úıiniń tórine otyratyn eń syıly adamynyń dárejesine jetkizgen de zerdeli Zere áje edi.

Abaımen birge oqyǵan balalardyń bárine de birdeı qaraǵan qart áje neme­resin burynǵydaı bólek tamaqtan­dy­rýdy yńǵaısyz kórip, bárine de ortaq dastarqan jaıǵyzǵan. Qara sýyq túsken kez – kúzde únemi kıiz úıde sabaq oqıtyn balalardyń tońatynyn baıqap júrgen Zere áje Qunanbaıǵa Naızatas kúzeginen jeke tam úı salyp berýdi tapsyrady.

Anasynyń aıtqanynan shyqpaıtyn qajy arada bir jyl shamasynda úsh ból­meli mektep úıin saldyrǵan. Asty-ústi taq­taılanǵan tam úıdiń eki bólmesi shákirt­terdiń sabaq oqýyna arnalsa, bir bólmesinde Zere áje turypty. Osylaısha óz nemereleri ǵana emes, kórshiles aýyl­dardyń balalary oqyǵan Ǵabıthan molda mektebiniń ashylyp, ónimdi jumys is­teýine, sóıtip Shyńǵystaýdaǵy oqý-aǵar­tý isine Zere áje de ózindik úlesin qosqan.

Izgi júrekti, úlkenge qamqor, kishi­ge pana bolǵan kári áje Zere men súıik­ti nemeresi Abaı arasyndaǵy ystyq yqy­lasty «Abaı joly» roman-epopeıasynyń «Qaıtqanda» taraýynan oqyp bilemiz.

«Zere el shabysyn áńgime etkende, sol is­terdiń bárin el basyna álek salǵan, ular­daı shýlatqan, kesel kúndeı aıtatyn. Kishkentaı kúninen ertek-áńgimeni kóp súıetin bala, osy kúnderde, osy jaz­dy tipti kóp esitip, kóp bilip alǵan sııaqty». Bul úzindiden bala Abaıdyń dana Abaıǵa aınalýyna áser etken my­sal­dyń biregeıi deýge bolady. Abaı aqyn­dyǵyna yqpalyn tıgizgen ekinshi bir úlken oqıǵa – bul osy «Qaıtqanda» taraýynda Qunanbaı aýylyna qonaq bolyp kelgen ataqty tókpe aqyn Dýlat pen jyrshy Baıkókshe edi. Suńǵyla áje Zere atalas aǵaıyny Dýlat baýyryn nemeresi onyń aqyndyq, jyrshylyq talantynan úırensin dep Aqshataýdaǵy qonysynan arnaıy aldyryp shaqyrtqan.

«Al el aıyǵyp, ońasha qalǵanda, Dýlat óz jyrlaryn ózi qurby – Shortanbaı, Shóje, Sybanbaı, Balta, Alpys aqyn aıtqan jyrlardy termelep ketedi.

Bulardyń ishinen zaman zaryn, kóp muńyn aıtatyn sózderdi, ásirese bólip aıtady. Dýlat bireýdi maqtap, bireýden surap aıtatyn aqyn emes.

Abaı men shesheleriniń keshki ýaqytta tyńdaǵan jyrlarynyń kóbi Dýlattyń ózi súıgen qulaq kúıi sııaqty termeler bolady. Mundaı kezde Dýlat Abaıǵa kúndizgi Dýlattan tipti basqa bop kórinedi. Qyzyq­ty qyzýdy, qyzdyrmany ǵana aıtatyn kúlkishi, saýyqshyl Dýlat emes. Keshki kezderde ol bir úlken ósıetshi, keıde sherli de qart sııaqtanady».

1942 jyly alǵash jaryq kórgen «Abaı» tarıhı romanynda HIH ǵasyr­daǵy qazaq ádebıetiniń iri ókili, Abaı týyp-ósken Shyńǵystaý óńirimen kórshi­les Jarma men Aıakóz aýdandary túıisken jerde ómirge kelgen epık aqyn Dýlat Babataıulynyń aty osylaı óz esimimen osy basylymda ǵana atalǵan. 1947 jyldan bastap keńestik syńarjaq saıasat Dýlatty dinshil, handyq dáýirdi, eskilikti ańsaýshy kertartpa aqyn dep teris baǵalady da, soǵan baılanysty M.Áýezov «Abaı joly» roman-epopeıasynda Dýlat esimin Barlas dep eriksiz ózgertti.

Sol «Qaıtqanda» taraýynda Dýlat aqynmen kezdesken tebirenisti sátter sýretteletin shaqtan bastap Abaıdyń poe­zııa álemine qulaı berilgeni belgili. Eń alǵashqy óleń qalin baıandaǵan jyrynda Abaı Shortanbaıdy, Dýlat, Buqar jyraýdy aýyzǵa alsa, solardyń ózin osylaısha bala kúninen estip, tanyp, jattap, tipti tamashalap óskenin sezýge bolady. Bul jaıttan Dýlattaı jyr alyby uly Abaıdyń aldyndaǵy úlgi-ónegesi boldy, oǵan jańa aqyndyq baǵyt siltedi, sóıtip rýhanı ustazy boldy dep aıtýǵa qaqymyz bar. Munyń ózi bázbireýler oılaǵandaı, Abaıdy tómendetý emes, onyń aqyndyq daralyǵyn, danalyǵyn aıqyndaǵan oı dep bilý kerek.

 Bul taǵylymy mol tárbıede Dýlat aqynnyń Baıkókshemen birge dál bir aıdaı Qunanbaı aýylynda bolyp, Abaıdy óleń, jyrmen syrqatynan qulantaza arylýyna áser etýine jaǵdaı jasaǵan zerdeli Zere áje men aqyldy Uljan ananyń óristi ónegesi bolsa kerek. Dańqty batyr, qolbasshy, jazýshy Baýyrjan Momysh­uly soǵys jyldarynda «Abaı» romanyn oqyǵanynan alǵan áserin «Zere men Uljan Abaıdyń emes, barlyq halyq anasy. Analyq sezimi mol, eldiń muńyn muńdap, jyryn jyrlaǵan analar bolyp aqıqat kórsetilgen» dep joǵary baǵalapty.

Uly Abaıdyń sanasyna sáýle túsi­rip, kóńiliniń aspanyn aqylymen araı­landyrǵan rýhanı ustazy Zere áje kóp jasap, toqsanǵa jetip qaıtys bolǵan. Jıdebaıdaǵy Abaı-Shákárim kesenesine kelip, zııarat etýshiler Qazaq eliniń qaǵbasy atanǵan osy qasıetti orynǵa barar joldaǵy uly aqynnyń ájesi Zere men anasy Uljannyń zıratyna birinshi bolyp táý etip, quran baǵyshtaıdy.

Danyshpan Abaıdyń júreginde izgi­lik­tiń shyraǵyn jaqqan, ómirdiń izgilik jolyna bastaǵan Zere ájeniń týǵan jeri – Jarma aýdanynyń ortalyǵy – Qalbataý aýylynda 2016 jyly uly anaǵa eskertkish qoıylyp, úlken qurmet kórsetildi. О́te ıgilikti, taǵylymdy shara. Osy saltanatqa «Qunanbaı» kórkem fılmindegi Zere ájeniń rólin sheber oınaǵany úshin Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atanǵan Jarma aýdanynyń týmasy,
teatr ártisi Nursıpat Salyqova qur­met­ti qonaq retinde qatysyp, óziniń qut­tyq­taý sózinde: «Zeredeı ájelerińniń arýaǵy árqashan qoldap júrsin! Pende bolǵan soń adam basyna túrli taǵdyrlar jazylatyny belgili. Qysylǵan, qınalǵan sátterińde osy Zere ananyń basyna ke­lip es jınap, zerek bolyp eseıińder, qa­raq­tarym!» degen izgi tilegin aıtqan bolatyn.

Sonymen birge Zere apamyzdyń uly esimin máńgilik este qaldyrý qamyn da oılastyrsaq. Bul rette Jarma aýdandyq máslıhatynyń sessııasy sol 2016 jyly Jańaózen dep atalǵan aýyldy Zere aýyly dep ózgertý týraly sheshim shyǵaryp, bul usynysty joǵary bılik oryndaryna jibergen bolatyn. О́te oryndy usynys dep oılaımyz.

Al Jańaózen ataýyna kelsek, bul qaıdaǵy Jańaózen? Osy aýyldyń týra ortasymen aǵatyn Janama ózeni alqa­byn, búkil Qalba óńirin ejelden qazaq­tar jaılap, qonys etken. HIH ǵasyrda osy mańǵa kóship kelgen kelimsek qara­shekpendiler bul aımaqty ózderinshe jańa jer dep oılap, Novorechenskoe dep at bergen. Eshqandaı da jańa jer emes. Zere ájemiz shyqqan Baqy mataılardyń jaz jaılaýy, qys qystaýy bolǵan ata qonystary. Sonyń aıqyn belgisindeı osy Jańaózen dep atalatyn aýyldyń teristik jaǵynda Zere apamyzdyń atalas týysy Esberdi batyrdyń zıraty bar. Bir kezde balshyǵyn qymyzǵa ılep, jún qosyp soqqan zırat qazir qulap jatyr.

Sondyqtan toǵyz joldyń torabynda halyqaralyq mańyzy bar, ońtústik-shyǵysqa qaraı sozylyp jatqan «Almaty-Maıqapshaǵaı» jáne soltústikke qaraı jalǵasqan «Almaty-Omby» kúre jolynda ornalasqan aýyl Zere aýyly dep atalsa quba-qup bolar edi. Árli-berli ótken jolaýshy «Uly Abaıdyń ájesi Zere atyn­daǵy aýyl» degen eskertkish belgini kórip, taǵzym eter edi. Biz de osy esimdi qosh kóremiz. Zere aýyly arqyly ulylar mekeni – Abaı, Shákárim, Muhtar shyqqan Shyńǵystaý óńirimen de tyǵyz baılanys ornyǵyp, Zere apamyzdan bastalǵan ónegeli tárbıe mektebi óz jalǵasyn tabady dep kámil senemiz. Bul halyq anasyna, ult ustazy Abaıdyń ájesine kórsetilgen úlken qurmet belgisi bolar edi.

Serikqazy Qorabaı,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti bóliminiń meńgerýshisi, professor