Jáne bıyl jazda karantın talaptary bosańsyǵan kezde Parıjdegi «Dıor» sán úıinde «Alla – Dıordyń shyǵys marjany» derekti fılmi kórsetildi. Biz bul týraly «Alla Dıordyń mýzasy» jobasyn tynymsyz júrgizip, derek jınap júrgen Fransııadaǵy qazaqtar qaýymdastyǵynyń prezıdenti (AKF) Berlın Irıshev arqyly bilip otyrmyz.
Jıyrma jyl boıy áıgili Krıstıan Dıordyń tabys tumary bolǵan Alla Elshin jaıly derekti fılm kórsetilimine Dıor úıiniń sarapshylary qatysyp, pikir aıtyp, kózqarasyn bildirgen. Aınalyp kelgende jankeshtilikpen eńbek etken Berlın Irıshevtiń túsirý toby Alla Elshinniń taǵdyryna qatysty tolyq tarıhı ádilettilik ornatty dese de bolady. Fransýzdar Alla Qýantqanqyzynyń qazaq ekenin moıyndady, qytaı halqy talasqan joq, orystar jıenimiz dep otyr.
«Biraz ýaqytqa deıin batys baspasóziniń bizdiń Allaǵa qatysty kózqarasy birjaqty bolmady. Ártúrli áńgimeler aıtyldy. Allanyń shyn bolmysyn ashýǵa 70 jyl ketti. Biraq ýaqyt ótip, urpaq aýysqan saıyn tarıh ta kómeskilenip, umytyla bastaıdy eken. Bizdiń Allanyń da tarıh qaltarystarynda umytylýy ábden múmkin edi», deıdi Berlın Irıshev.
О́mirde kezdeısoqtyq degen bolmaıdy. Allanyń ekinshi ómirindegi shyndyq Fransııada turatyn qazaq azamaty Berlın Irıshevtiń Allanyń sýretimen kezdesken sátinde ashylýyn kútip turǵan shyǵar. Bizdiń Berlınniń Allanyń sýretin Parıjdiń bir buryshynda kezdestirýi de mıstıkalyq qubylysqa kóbirek uqsaıdy.
«Biraq bizdiń jobamyz Allanyń kózin kórgenderdi izdestirip, tapty. Olardyń esteligimen Alla jaıly derekter qaıta jańǵyrdy. Biz Alla jaıly jobany pandemııaǵa deıin qolǵa alyp, aıaqtap úlgirgenimizge qýanyshtymyz. Allany osyǵan deıin tarıhı mekeni Qazaqstanǵa aparyp, ata-babasynyń mekenimen tanystyrǵanymyzdy bilesizder», deıdi Berlın Irıshev.
«Alla Dıor úıinde alǵashqy qurylǵan jyly paıda bolǵan jáne kópshilikti moıyndatqan model retinde birden podıýmǵa kóterile aldy. Ol Krıstıan Dıordyń marketıngtik strategııasynda basty ról atqaryp, tabys ákelgeni az aıtylmaıdy. Alla jaıly aqıqat pikirdi fransııalyq Djerom Gote aıtyp, ony basqalar da qoldady. Jańadan tabylǵan derekter men qujattar boıynsha kóptegen suraqtarǵa jaýap berildi», deıdi Berlın Irıshev.
Qazaq qyzy tekti sulýlyǵy emes, sonymen qatar úzilip keterdeı áser qaldyratyn qypsha belimen de tanymal boldy. Shyǵarmashylyq mansabynyń búkil kezeńinde Allanyń beli 47-49 santımetrden aınymaı, ony ózgelerden erekshelendirip turdy. Sileýsin kóz, qıǵash qasty qoldan jasasa da, «qumyrsqa bel» Allaǵa eliktegen talaı arýǵa tek arman kúıinde qala berdi.
Sonymen Dıordyń jetekshi modelin Parıjge qaı jazmysh jetektep kelgen deseńiz, Allanyń ákesi Qýantqan 1897 jyly Vernyı qalasynda (Almaty) aýqatty otbasynda dúnıege keledi. Ákesi týraly Allanyń óz aýzynan jazyp alǵan sheteldik jýrnalıster ony bir jerde «Hýanhal», endi bir jerde «Jýanhan» dep túrtip alsa kerek. О́tken ǵasyrdyń 20-shy jyldary ınjener mamandyǵyn alǵan Qýantqan soltústik shyǵys Qytaıǵa, joǵaryda aıtyp otyrǵanymyzdaı, Harbınde 1891 jyly bastalǵan álemdegi eń uzyn temir joldyń qurylysyna attanady. Sol jerde Allanyń sheshesi Tamarany taǵdyr jolyqtyryp, ózinen 13 jas kishi, 16 jastaǵy jap-jas qyzǵa úılenedi. Dúnıege kelgen nárestege Alla degen esim beriledi. Bul at ekeýine de ortaq bolatyn.
Kóp uzamaı Manchjýrııada japon ıntervensııasynyń bastalýy olardyń ómirin múlde basqa arnaǵa buryp áketedi. 1935 jyly Qýantqan otbasyn temir jol arqyly Shanhaıǵa alyp ketýge áreket jasaıdy. Osy saparda atys bolyp, Tamaranyń ápkesi qaıtys bolady. Al Qýantqan áıeli men qyzyn Fransııaǵa ketip bara jatqan Norvegııa kemesine otyrǵyzyp úlgeredi.
О́kinishke qaraı, Qýantqannyń keıingi taǵdyry beımaǵlum. 1936-37 jyldary bolshevıkterdiń qolynan qaza tabýy múmkin nemese Qaraǵandydaǵy GÝLAG qurbany boldy-aý degen dáıeksiz boljamdar ǵana bar.
Alaıda Alla Qýantqanqyzynyń ómiri týraly faktilerdi jınaý ońaı bolǵan joq. Allanyń júzin beınelegen kartınalar ǵana emes, Alla týraly derekter qymbatqa satyldy. Soǵan qaramastan,zertteýdi toqtatpaǵan shyǵarmashylyq toptyń áreketin ónerge degen jankeshti adaldyq dep baǵalaýǵa bolady.
Osyǵan deıin Berlın Kenjetaıulymen Alla Elshinniń ákesi týraly tyń derek tabylǵany jaıly áńgimelesýdiń sáti túsken-di. Berlın Irıshev áleýmettik jelide Qýantqan Elshinniń Harbınde bolǵan kezi ózimizdiń Qasymhan Shadııarovtyń da sol óńirde bolǵan kezeńmen sáıkes kelgenin jazǵany jurtqa kóp oı salyp otyr.
Demek, Qýantqan Elshin – Muhamedjan Tynyshbaev tárizdi ınjenerııany ıgergen sanaýly qazaqtyń biri. Tarıhty indete qazsaq, Reseı nemese Qytaı murajaılarynan ol jaıly derekterdiń shyǵýy ábden múmkin. Sol sátte jýrnalısterge tán qyzyǵýshylyqpen «Qýantqan Elshin men Qasymhan Shadııarovtyń arasynda bir baılanys bolýy ábden múmkin ǵoı» dep suraǵanymyzda: «Ábden múmkin. Bul tarıh. Alla Elshinniń tarıhy qýǵyn-súrginde shetel asyp ketken qazaq azamattarynyń urpaqtarynyń taǵdyry. Olar jaıly áli talaı dúnıe jazylady. Kıno taspalanady. Alla Elshin týraly derekti fılm solardyń alǵashqysy», dep jaýap bergen.
Harbın Qytaı men KSRO arasynda býfer aımaq mindetin atqaryp turǵan 1930 jyldary Qazaqstanda Túrksib temir joly bastalǵan kezde onyń áseri Harbınde de bolǵan. Demek, dál sol kezeńde Harbınge KSRO atynan ınjener retinde attanǵan Qýantqan Elshin de qazaq tarıhynda izdeýshisi bolmaǵan aıtýly tulǵa. Demek, sátin salsa aldaǵy ýaqytta Qýantqan men onyń qyzy Alla Elshin beıneleri «Atamannyń aqyry», «Transibir ekspresi» syndy kıno-jobaǵa suranyp turǵan taqyryp.
«Biz óz tarapymyzdan DIOR úıiniń tamasha ujymyna jobany júzege asyrý barysynda tyǵyz baılanys ornatyp, keńes bergeni úshin alǵys bildirdik. Jalpy álemde Sán padıshalary týraly ańyz kóp. Biraq halyq tek derekti qujattarǵa ǵana senedi. Biz tarıhı derekterge basymdyq berdik. Sol sebepti bizdi Allanyń ómir tarıhyn zerttegen tuńǵysh top retinde tanıdy. Qýantqan men Alla Elshin jaıly tyń derekterdi izdeý aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beredi.
Biz tek jarqyn sulýlyǵymen ǵana emes, sonymen qatar parasattylyǵymen jáne tapqyrlyǵymen erekshelenetin daryndy jastarymyz úshin shymyldyq kóterdik. О́zderińizdi indetten saqtańyzdar. Biz ben sizderdi kútip turǵan áserli jańalyqtar óte kóp» deıdi Berlın Irıshev.
ALMATY
