Mıgrasııalyq saıasat megapolısterdiń mańaıyn damytýǵa septesedi

Pandemııa ıntegrasııalanǵan saıa­sat­tyń adymyn keri buryp, álemdik kóshi-qon saıasatyn qosh kórmeıtinin baıqatty. Alpaýyt elder de esik-terezesin qymtap, oqshaýlanýǵa kóshti. Máselen, AQSh prezıdenti Donald Tramp 2021 jyly elge qabyldanatyn mıgrant sanyn 15 myń­ǵa deıin shekteýdi usyn­dy. Atalǵan el­diń Syrtqy ister mınıstr­liginiń málimdemesinde bul COVID-19 epıdemııasy jalǵasqan kezeń­de ame­rı­kalyqtardyń qaýipsizdigi men ál-aýqatyn birinshi kezekke qoıa­ty­nynyń kórsetkishi ekeni, bosqyn sany­nyń tómendeýi shetelge jiberile­tin gýmanıtarlyq járdem men qaqty­ǵys­tardyń aldyn alýmen teńdestiriletini basa aıtyldy. Tramp usynǵan shekteý sany AQSh tarıhynda qabyldanǵan eń tómengi kórsetkish. Bı-Bı-Sı Kóshi-qon saıasaty ınstıtýtynyń zertteýine silteme jasaı otyryp, ımmıgranttar qazirgi kezde AQSh-taǵy jumys oryndarynyń
17%-yn ıemdenetinin jazdy.

Atap aıtqanda, dárigerlerdiń 29%-y, úıde kútim jasaıtyn áleý­mettik qyz­­met­kerlerdiń 38%-y, qo­ǵamdyq kólik júrgi­­zýshileriniń 34%-y jáne azyq-túlik dú­kenderi satý­shylarynyń 16%-y syrt­tan kóship kelgender. Tramp prezı­dent­tikke kelgen alǵashqy jyly 45 myńdy quraǵan bosqyndar sany keıingi jyldarda satyly túrde 18 myńǵa deıin azaıdy.

Fransııanyń eńbek mıgranttaryn retteýge baǵyttalǵan zańnama qatańdaý. Eńbek kúshin tartý barysyn­da jumys berýshi sheteldikke usynylatyn jumys ornynyń fransýz azamattaryn qyzyqtyrmaǵanyn dáleldeýi kerek. Sonymen qosa, keı mamandyqqa jeńil­detilgen vızalyq rejim usynylady. Bul sanatqa mádenıet pen óner ókilde­ri kiredi. Atalǵan elde eńbek resýrs­tary­nyń esebin júrgizetin naqty júıe qa­lyptasqan. Bul boıynsha Fransııaǵa el ekonomıkasyna qajet mamandar ǵana keledi. Iаǵnı quzyrly mamandyqtarǵa sura­nys aldyn ala zerttelgen mıgra­sııa­lyq kartalar bo­ıynsha ǵana resimdeledi.

Qabyldaýshy eldiń tilin bilý qajet

Álemde mıgranttardy qabyldaý baǵ­dar­lamasy bolmasa da, memleket­ter halyqaralyq zań sheńberinen shyq­paýǵa tyrysady. Reseıde 2012 jyl­dan bastap sheteldik bilim berý mekemelerinde 160-tan astam orta­lyq jumys istedi. Olar shetel azamat­taryna shet tili retinde orys tilinde memlekettik testileýdi ótkizý quqyǵyn aldy. Ekonomıst Alek­sandr Grebenıýk kóktemde Reseıdegi mıgrasııalyq úderisterdi talqylaǵan halyqaralyq konferensııada  bul máseleni túpkilikti sheshýdiń tóte joly – orys tilin Reseıge kelgen kún­nen bastap emes, elderinde, mektepten bastap úıretý qajettigin aıtty. Iаǵnı mıgranttar Reseıge kelip, orys tilin úırenedi degen sóz – ýtopııa. Adamdar orys tilin úırený úshin emes, jumys istep, nápaqa tabý úshin keledi.

– Reseı ekonomıkasyna, bıznesine maman kerek. Biz endigi jerde mıgrant­tardyń orys tilin meńgerýin taǵy bir satyǵa kóterýimiz kerek. Bizge orys­shasy nan surap alýǵa ǵana jete­tin emes, orys tilinde zań aldynda qor­ǵana alatyn mıgranttar kerek, – dep túsindirdi Grebenıýk kóshi-qon sala­syn­daǵy sybaılas jemqorlyqpen kúres­­ke arnalǵan konferensııada. Reseı eko­nomıkalyq-qarjy jaǵy­nan da óz­derine jel tımeıtin múmkin­dik­tiń bárin qarastyryp jatyr. Budan bylaı jumys kúshine eńbek patent­teri Reseı mıgrasııa qyzmetiniń aýmaq­tyq bólimsheleri arqyly 1 myń rýbl tólegeni týraly túbirtek kórset­kende ǵana beriledi. Bul 1 aıdan 3 aıǵa deıin jaramdy, sosyn 1 jyl­ǵa uzartý­ǵa taǵy tólem jasaıdy. Bul júıe Qazaq­stanǵa da tıimdi. Eń­bek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstr­liginiń habarlaýynsha, elimizde 16 myńnan astam sheteldik azamat jumys isteıdi. Iаǵnı elimizde 2020 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı bo­ıynsha 16 myń sheteldik jumys kúshi júr. 641 ruqsat birinshi sanat boıynsha (basshylar jáne olardyń orynbasarlary), 3 449 – ekinshi sanat bo­ıynsha (qurylymdyq bólimshelerdiń basshylary) berildi. Sheteldik jumys kúshin tartýǵa berilgen ruqsattardyń negizgi bóligi úshinshi (mamandar) jáne tórtinshi (bilikti jumysshylar) sanattar boıynsha – tıisinshe 7 461 jáne 1 125 adam. Sondaı-aq maýsymdyq jumystarǵa – 1 735, korporatıvtik aýys­tyrý sheńberinde 1 694 adam tartyldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda shet­eldik jumys kúshin paıdalanatyn 1 785 jumys berýshi bar. Onda

455 816-ǵa jýyq Qazaqstan azamaty jumys isteıdi, bul jalpy ju­mys­shylar sa­nyn­yń 96%-yn quraıdy. Eń­bek mıg­ranttary shyǵatyn negizgi el­der: Ýk­raına – 3 511 adam, Taıland – 1 723, Túrkııa – 1 669, О́zbekstan – 1 186, Serbııa – 1 065. Eske sala kete­ıik, ish­ki eńbek naryǵyn qorǵaý maq­sa­­­tyn­da Eńbek jáne halyqty áleý­met­­tik qor­ǵaý mınıstrligi jyl sa­ıyn eli­­mizge sheteldik mamandard­y tartýǵa kvo­ta belgileıdi. Bıyl shetel­dik ju­mys kúshin tartýǵa respýbl­ıka­nyń ekono­mıkalyq belsendi turǵyn­dary­nyń 0,32%-y mólsherinde (shamamen 29,3 myń adam) kvota belgilendi.

Ulttyq múddege qaýip tónip turǵan joq

Áleýmettanýshy Ázimbaı Ǵalı elimizdiń mıgrasııa barysynan shet qalmaıtynyn aıtady. Demek jan-jaǵymyzǵa qarap, zańdarymyzdy halyqaralyq baǵytqa qaraı beıim­deıtin kez keldi. Ǵalymnyń túsindi­rýinshe, álemdik jáne EAEO sheń­berindegi mıgrasııalyq prosesterdiń qazaqstandyq segmentine qatysty tustaryn uzaqmerzimdi ekonomıkalyq strategııa turǵysynan  zerttep, syrt­qy jəne ishki ólshemin zerdelep, kez kelgen qarsylasty paıymmen, sanmen, sapamen alyp jyǵýǵa daıyn deń­geıge kóteretin kez keldi. Sebebi damy­ǵan elder úshin mıgrasııalyq ınte­­grasııadan genofondyna, etno­demografııalyq balansyna jáne ulttyq múddege qaýip tónip turǵan joq. Bári zańmen qorǵalǵan.

EAEO qabyrǵasynda osy máseleni zańdastyrýǵa talpynys jyl saıyn máseleniń ekonomıkalyq sıpatyn qalyńdatyp keledi. Sondyqtan sarapshylar EAEO aýmaǵynda qoldanysta júrgen zańdar men naqty tájirı­bede aıyrmashylyqtar kóp ekenine alańdaıdy. Sebebi mıgranttar sany boıynsha resmı statıstıka kórsetken málimet pen naqty kórsetkish bir-birimen úılespeıdi. EAEO-ǵa múshe elderdiń barlyǵynda, qurylys salasynda mıgranttardyń úlesi shekten tys joǵary. Sondaı-aq jumys kúshi jetpeı jatqan jumys oryndary odaqqa múshe elderdiń bárinde bar.

Eýrazııalyq damý bankiniń 2017 jyly daıyndaǵan qujatynda mundaı ortaq eńbek naryǵy álemde ázirge ekeý ekeni aıtyldy. Biri – Eýropalyq odaq bolsa, ekinshisi – EAEO. Par­sy shyǵanaǵyndaǵy elderdegi, Aýstra­lııa, Jańa Zelandııadaǵy ortaq eńbek naryqtarynda shekteýler jeterlik. Al EAEO aýmaǵynda qoldanysta júr­gen zańdar men naqty tájirıbede aıyr­mashylyqtar kóp. Sondyqtan saıasat­tanýshy Á.Ǵalı mıgranttardy jumys kúshi jetpeı jatqan tus­tarǵa baǵyttaýdy maqsatty, órke­nıet­ti túrde júrgizgender utyl­maı­tynyn aıtady. Osy baǵyt boıynsha Qazaqstanda maýsymdyq jumysqa tartylatyn mıgranttar máselesin de sheshýge bolady eken. Al Qazaqstanǵa keler bolsaq, EAEO mıgrasııasyn TMD elderi mıgrasııasynan bólip qaraýdyń múmkin emes ekenin otandyq sarapshylar da aıtyp júr.

Stıhııaly mıgrasııa qataryna jatqyzdy

Olar mıgrasııalyq kartadaǵy «Qandaı maqsatpen keldiń?» degen saýalǵa «saıahat» nemese «jeke sha­rýammen» dep jaýap beredi eken. «Bul bizge tıimdi me?» degen suraqqa áli tolyq­qandy jaýap joq. Qazaqstanǵa qan­daı jumysshylardyń kelip, qan­daı jumys tabatynyn esepke al­ǵanda, qoldanystaǵy kvota naqty qa­jettilikke saı kelmeıdi. Zań­syz eńbek mıgranttarynyń legin azaıtý úshin olardyń zańdy túrde jumys isteýine anaǵurlym ońtaıly jaǵdaı jasaǵan durys. Bul mıgrasııa salasyndaǵy sybaılas jemqorlyqty azaıtýǵa septigin tıgizýi de ábden múmkin.

Saıasattanýshy sóz arasynda ret­tel­megen mıgrasııa etnostyq qura­my­myzǵa qaýip tóndirip turǵanyn, etnode­mo­grafııalyq balanstyń tepe-teńdigi – ulttyq qaýipsizdik kategorııasy ekenin aıtady. Muny ashyq júrgizý kerek. Etnodemografııalyq balans­tyń tepe-teńdigi – ulttyq qaýip­sizdik kategorııasy ekeni ashyq aıtyl­ǵanda ǵana. Qazaqstan azamaty bolǵysy kelgen azamat qazaqqa sińetin, qazaqqa beıim etnosqa aınalatyny aqıqat.

Saıasattanýshy sóz arasynda álem­dik saıasat, ásirese ımperııalyq elder til máselesinde «jumsaq, ıkemdi saıa­sat­ty» jıi paıdalanatynyn aıtyp ótti. Mysaly, Qytaıda nemese Reseı­de til máselesinen týyndap jatqan problema joq. Sebebi soń­ǵy júz jyldyqtardaǵy tilge qatys­ty «jumsaq saıasat» bir til, bir ult­tyń tóńireginde toptasqan halyqqa qarsy­lyq­ty ıkemdilik pen jergilikti ulttyń men­talıtetimen sanasatyn beıimdi­likke aınaldyrdy.

Ortaq eńbek naryǵy máselesi kóterile bastady

 Ortaq eńbek naryǵy til máselesin qosa kóterýi tıis edi. Mıgranttarǵa qatysty til máselesin rettep, kóńi­lin jaılandyryp alǵan Reseı bul taqyrypty EEK qabyrǵasynda kóterýge múddeli emes. Halyqaralyq zań boıynsha mıgranttardyń Qazaq­standa týǵan perzenti Qazaqstan aza­maty bolyp tabylady. Olardyń quqyǵy bárimizben birdeı.

– Reseı mıgranttardan orys tilin bilýdi mindetteıtin zańdy EO-ǵa múshe elderdiń tájirıbesinen aldy. Demek, elge syrttan kelgen jumys kúshine memlekettik tildi meń­gerýdi mindettesek, eshkimniń quqy­na qol suqpaımyz. Bul halyqara­lyq tá­ji­rıbede bar úrdis. Bizge de bastaýy Eýro­padan kelip, Reseıde zań­das­ty­­ry­l­ǵan tájirıbeni qoldanys­qa engizetin kez keldi, – deıdi Á.Ǵalı.

Saıasattanýshy osy rette kórshi el tilge qatysty jumsaq saıasattyń múm­kindiginen taǵy da úmittenip otyr­ǵanyn, bul máseleni keıinge saqtap otyrýy ábden múmkin ekenin aıtyp ótti. Sebebi búginge deıin EAEO jumys tili – orys tili.  О́zge múshe elderdiń  jumys tili barlyq múshe memleketterdiń tilinde qatar  júr­gizilsin dep talap qoıǵan kezi este joq. EO-niń bizge múshe bolyp otyr­ǵan odaqtan aıyrmashylyǵy mú­she bolyp engen 23 memlekettiń resmı tili­­niń quqy birdeı. «Demokratııa Eýro­­palyq odaq pen Parlament úshin óte ma­ńyzdy. Parlament – bar­lyq eýro­palyq azamattardyń ókili. Demo­kra­tııa­nyń tabysqa jetýi úshin árkimniń Eýro­palyq odaqta óz tilinde bıznes ja­saı alýy mańyzdy. Kóptildilik – Eýro­palyq parlamenttiń mańyzdy erekshe­likteriniń biri» ekendigi EO saıtynyń basty paraq­shasynda  aıtylǵan.

– EAEO qabyrǵasynda ıntegrasııa máselesi jıi kóteriledi. Al ortaq eńbek naryǵy máselesin 2015 jyldan bastap aıtyp keledi. Ortaq eńbek naryǵy aıtylǵan jerde ortaq til máselesi de sóz bolýy kerek. Biraq bul máselege birde-bir memleket nazar aýdarǵan emes, – degen Á.Ǵalı til máselesin kóteretin kezdiń sáti týyp turǵanyn jetkizdi. Bul úshin Reseı tárizdi bizdiń el de «Qazaq­standa jumys istegisi kelgen EAEO múshe elder azamattarynyń qazaq tilin meńgerýi óziniń quqyn qorǵaı­tyn deńgeıde bolýy kerek», degen máseleni aldymen EEK qabyrǵasynda kóterip, maquldatyp, sodan soń óz elimizde zańdastyrý kerek. Ortaq eńbek naryǵy kúshine engen kezde mıgranttar sany kóbeıedi. Bul faktor etnodemografııalyq balansymyzǵa keri áserin tıgizýi, memlekettik tili­miz­diń qoldanys aıasyn tipten taryltyp jiberýi múmkin.

Á.Ǵalı ana tilimizge tóngen kez kelgen qaýipti qazaq ultynyń úles salmaǵymen eńsere alatynymyzdy aıtyp ótti. Sońǵy kezde basymdyq qazaqqa oıysa bastaǵany sezile bas­tady. Bul úkimettik deńgeıde mo­ıyndalmasa da, halyqtyq-ulttyq deńgeıde baıqala bastalǵan resmı emes ustanym eken. Munyń bárine qazaq­tyń úles salmaǵynyń basym bolýy jáne halyqtyq dıplo­matııa­ yqpal etip otyr. TMD, Ortalyq Azııa elderinen kelgen azamattar qazaqtarmen memlekettik tilde sóılesýge yńǵaı tanytyp júr. Bul qubylys Almaty men Nur-Sul­tan­da da baıqaldy.

– Qazaqstanda syrttan kelip, keli­sim­­shartpen jumys isteıtinder mıg­rant­tardyń 10 paıyzyna da jetpeıdi. Syrt­tan kelgen jumys kúshi qazaq ti­lin meńgerýi kerek degen resmı talap ke­rek. Qalǵan 90 paıyz qurylysta, bazar­da júrgen jumys kúshterin «resmı emes dıplomatııanyń» kúshimen-aq qa­zaq­­sha sóılete alamyz. Demek osy má­­seleni memlekettik deńgeıde zańdas­tyr­­­saq, qazaq jerinde jumys isteýge kel­gen árbir sheteldik azamat qazaq tilin úı­renýge nazar aýdarady, – deıdi Á.Ǵalı.

Úkimettiń yqylasy – úlken qalalarda

Saıasattanýshy eńbek naryǵyna syrttan jumys kúshi qajet degenge senbeıtinin aıtty. Bizde jumys kúshin kerek etetin sala – qurylys, qo­ǵam­dyq qyzmet kórsetetin oryndar, bazar, maýsymdyq jumystar. Bul másele elimizde EAEO-nyń ortaq eń­bek naryǵynsyz, ózbek, tájik, qyr­ǵyz aǵaıyndardyń aralasýymen álde­qashan sheshilgen. Qazaqstanda ishki jáne syrtqy mıgrasııa, kóshi-qon máse­le­sinde kóp másele rettelgen joq. Bar­lyq salmaq Almaty men Nur-Sul­tan qalalaryna túsip jatyr. Úshin­shi jáne tórtinshi megapolıs bolady dep úmittengen Shymkent pen Túrki­stan qalasy da mıgranttarǵa áli tartym­dy emes. Sol sebepti Qazaq­stanǵa baǵyt­tal­ǵan ishki jáne syrtqy mıgrasııalyq sal­maqtyń júgi qos qalaǵa baǵyttalyp tur.

Saıasattanýshy úkimettiń yqylasy tek úlken qalalardy damytýǵa aýyp ket­kenin, mıllıoner qala ataný úshin ja­sy­ryn kúres júrip jatqa­nyn jet­kizdi. Sebebi mıllıoner qala­lar­dyń bıýdjeti de qomaqty, keıbi­reý­ler úshin altyn balyqpen birdeı. Onyń pa­ıym­daýynsha, el boıynsha demo­grafııa­lyq ósimniń ala-qula bolýyna dál osy saıasat zııanyn tıgizip otyr. Mıllıoner qala ataný qazir trend bolýdan qalyp barady. Parıj, Lon­don­nyń ózi mıgrasııalyq júgin aınala­syn­daǵy shaǵyn eldi mekendermen bólisýge tyrysyp jatyr. Bul faktor Reseıde 2000 jyldardyń bas kezinde tal­qy­lanyp, maquldanbaı qalǵan sátsiz joba kóshirmesiniń jańǵyryǵy. Qazir Re­seı­de Máskeý, Sankt-Peterbýrg táriz­­di turǵyndary 30-40 mln-nan asyp ket­­ken qalalarǵa jaqyn ornalasqan aýyl­­darǵa qala úl­gi­sindegi eldi meken már­­te­besin be­rip, eki qaladaǵy kásip­oryn­­dardy sol jaqqa qaraı kóshirip jatyr.

– 2019 jyldyń qorytyndysy bo­ıyn­sha Máskeý men Sankt-Peter­býrg­te tirkeýge turǵysy keletin re­seı­­lik­terdiń sany ótken jyldarmen salys­­tyrǵanda 7,2%-ǵa azaıypty. Reseı bıligi osy sheshimi arqyly eki qala­nyń buzyla bastaǵan ekologııa­syn saýyq­tyrýǵa qadam jasady. Elsiz, bosap qal­ǵan eldi me­ken­derge el qondyrdy. De­mek syrtqy jáne ishki kóshi-qon máse­lelerinde bir-birimen baılanysyp jat­atyn, bir-birin tolyqtyryp tura­tyn máselelerdi til saıasatyna qarap be­ıim­deıtin ýaqyt keldi, – deıdi Á.Ǵalı.

ALMATY