Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Qos shalqar – Ortaqkól men Jaltyrshadan jaz boıy ákem shelek-shelek balyq alyp keletin. Biz sap-sary altyndaı jaltyraǵan balyqtardy qyzyqtap máz bolatynbyz. Kúzde úırek, qaz atyp ákeletin. Qansonarda iz kesip qoıan atatyn. Biz kóldiń syrtyndaǵy dóńnen bala kezimizde jıdek teretinbiz. Ári qaraı úzik-úzik ormandar ketedi. Qoınaýlary tolǵan búldirgen, ıisi muryn jarǵan túrli gúlder men jońyshqaly qalyń shóp ósetin. Bir qyzyǵy, árbir orman men shoq aǵashtardyń óz aty bolatyn. Olar – Amandyq qajy qystaýy, Orta-aǵash, Tólegen, Aqshalǵyn, Qoıqamalǵan, Qasqyrly, Qasqaqoı, Bojban, Itike, Jýalyshoq jáne t.b.
Aıtyp sóz jetpeıtin kórkem de, shuraıly ólkemdi únemi eske alamyn, saǵynamyn. Osy ormandardyń ornalasqan jerlerin aýyl aqsaqaldary jańylmaı, dóp basyp aıtatyn. Qazir ony biletin adamdar da qalmady.
Bizdiń Ortaqkól aýylynyń tarıhy 1932 jyldan bastaý alady. Ol Ortaqkól kolhozy bolyp qurylǵan alǵashqy ujymsharlardyń – biri. Sol jyly meniń atam Imanbaı Qarajigituly alǵashqylardyń biri bolyp kolhozǵa múshelikke ótipti. Sheshem Kámesh Baıqasqyzy otyzynshy jyldary bizdiń aýylda ne bolǵanyn aıtyp otyratyn. Ol kezde ózi óte jas bolǵanymen úlken kisilerdiń aıtqany esinde qalsa kerek. Ashtyq jyldarynda aýylda adamdardyń isip-keýip qaıtys bolǵandaryn aıtatyn. Anam sheshesinen tórt jasynda aıyrylypty. Naǵashy atam ekinshi ret 1932 jyly Qaraǵandydaǵy Jańarqadan bizdiń óńirge aýyp kelgen ájemiz Bádı Aqshalqyzyna úılenedi. Ol kisi on saýsaǵynan óner tamǵan sheber eken. Maǵan toqyǵan ádemi alashasy áli kúnge elý jyl ótse de óńin bermeı keledi. Ol alashany men mektepte júrgen kezde toqyǵan edi jaryqtyq.
Anamnyń eń úlken aǵasy Fazyl, Janymbet Myrzabaev, Muqysh Qanafın, Dalabaı Bojaqov – tórteýin 1937 jyly «kontrrevolıýsıoner, japon tyńshysy» degen jalamen sottap jibergen.
Otyzynshy jyldardyń aıaǵynda Ortaqkól kolhozynyń jas jigitteri mehanızatorlyq kýrstarda oqyp, aýylǵa alǵash qashaý dońǵalaqty traktorlar aıdap ákelgen. «Farzon», «Internasıonal», keıin «Elpýlt», «Katerplıar» degen úlken, jylanbaýyr traktorlar bolypty. Buryn bir tildi soqaǵa at, ógiz jegip mardymsyz jumys isteıtin dıqan qaýymynyń qýanyshynda shek bolmaıdy.
«Ortaqkól» kolhozynan FZÝ-ǵa («fabrıchno-zavodskoe ýchenıchestvo») 1930-1950 jyldary jas qyzdar men jigitterdi oqýǵa alyp ketken. Alty aılyq kýrstarda kásibı mamandyqqa oqytady. Onyńyz áskerge shaqyrǵanmen birdeı, mindetti túrde barý kerek Úmit Muqyjanova apamyz sol jaqta turmys quryp, Atbasar degen jerde qalypty, elge Bazaraıym, Bazaraly degen balalaryn ertip kelip júrdi. Sol oqýǵa barǵan Faızrahman Ramazanov aǵaı habar-osharsyz ketti. Anasy Bıjamal Mamaeva ájem óle-ólgenshe as-sýyn daıyndap kútý boldy. Jap-jas qyzdaryn FZÝ-ǵa jiberý ata-analarǵa ońaıǵa túspese kerek, Janymbet Myrzabaev aǵamyzdyń qyzy Úmitetkendi erteń alyp ketedi degen túni, meniń ákemniń aǵasy Bazar kókeme uzatyp jiberipti. Qyzdarynyń jat jerde qańǵyp qalǵanyn ata-anasy qalamaǵan bolýy kerek.
Presnov aýdanyndaǵy qyryq úıli Ortaqkól kolhozynan ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa otyzdan artyq adam maıdanǵa attanady, sonyń ishinde ákemniń 1922 jyly týǵan aǵasy Nazar Imanbaev, anamnyń tórt birdeı aǵalary: Jaǵypar Baıqasov, Qalınur Qoılybaev, Qudaıbergen Baıqasov, Qasymov Qamzalar boldy. Ákemniń aǵasy Nazar Imanbaev atty ásker quramynda 106-dıvızııanyń 269-polkinde qatardaǵy jaýynger bolyp qyzmet istegen. 1942 jyly jıyrma jasynda Ýkraınada «Harkov qazandyǵy» atalǵan qantógiste habar-osharsyz ketken. Nebary 20 jasta edi. Ákem kózi tirisinde qansha izdese de bir habaryn ala almady.
Qazıne degen apamyzdyń tórinde qara qobyz ilinip turatyn. Ol maıdanǵa ketken kúıeýiniki desetin. Jary Jaqypov Qasym 1906 jyly týǵan 1941 jyly 24 ııýlde maıdanǵa attanyp, sodan oralmaǵan. Bir jyl buryn Qasym aǵamnyń taǵdyry týraly elge habar jetkenmen, bir ókinishtisi ony Qazıne apam da, uly Dekash aǵam da estimeı ketti. Qasym Jaqypov 1943 jyly habarsyz ketken. Oǵan deıin Iýgoslavııada partızandar quramynda nemis fashısterine qarsy kúresip, sonda qaza taýyp, 1943 jyly Slovenııada Povır selosynda qupııa túrde jerlengen. Slovenııada ony Kasse Sebero (Soltústiktiń Qasymy) dep ataǵan eken, áskerı daıyndyqtan ótkizip, ony barlaýshy retinde Iýgoslavııaǵa jiberse kerek.
Aýyldastar arasynan soǵystan Seıdahmet О́zbekov (Bókpen), Júkitov Orazbaı, О́zbekov Eslám, Zıkırın Nurpeıis (Núken), Maqanov Omar aman keldi. О́mirzaqov Ájibaı aǵamyz maıdanǵa attanyp, soǵys bitken soń Máskeý qalasynda turdy. Orys áıeli, uldary bolǵan.Tegi, qaıtys bolǵan kúnde súıegimdi qalaı da elge jetkizińder dese kerek, toqsanynshy jyldary Vladımır degen uly elge ákelip, jerlep ketti. Meniń naǵashym Jaǵypar Baıqasov soǵystan keıin Avstrııa astanasy Vena qalasynda bir jyl áskerı komendatýrada qyzmet istep, 1946 jyly elge oralyp, basqarmalar kýrsyn bitirip ár jerde basqarma, agronom, zootehnık boldy, 46 jasynda qaıtys boldy. Bizdiń aýyldan Jáken Husaınov aǵamyz jáne Baıan aýylynan Janqaıyr Esirkepov tutqynǵa túsip, qashpaqshy bolǵanda ustalyp qalady. Uıymdastyrýshylardyń biri bolǵan Janqaıyrdy darǵa asady, sóıtip ol erlikpen qaza tapqan eken. Kameralas jigit Smaǵul Seıtenov te oǵan kýá bolypty. Jáken aǵa elge kelgennen keıin ákeme sol qaıǵyly oqıǵany áńgimelep bergen. Ákemniń «Kek» degen maqalasy bar.
Soǵys jyldarynda aýyldyń jaǵdaıy nasharlap ketti. Er-azamattar jappaı maıdanǵa attanǵan soń aýyldaǵy barlyq aýyrtpalyq áıelderdiń moıyndaryna artyldy. Malǵa da, janǵa da aýyr jyldar boldy. Qystan mal kóterem bolyp, ólgeni ólip, ólmegeni soqaǵa jegýge jaramaı, saýyp otyrǵan sıyrlardy soqaǵa jegýge týra keldi. Kolhozda ustahanada Nurmuqan Mýsın (Kúıik) atam usta bolyp, soqanyń tisin, attyń taǵasyn, jumysqa kerek qural-saımandardy óz qolymen jasaǵan. Ákemniń týǵan apasy Bıbish apataıym aldyńǵy qatardaǵy saýynshy bolǵan, kolhozda áıelder keńesin basqarǵan. Sheshem kolhozda on tórt jasynan eńbek etti, ásirese, soǵys kezinde ógiz aıdap jer jyrtqany buǵanasy qatpaǵan jasóspirim qyzǵa aýyr tıgen. Anamdy jas sábıiniń baryna qaramastan kolhozdyń jumysyn isteýge májbúrlegen. Jumysqa bir kún shyqpaı qalǵany úshin «halyq jaýynyń qaryndasy» dep Semeıge jer aýdarmaqshy da bolǵan. 1948 jyly tamyz aıynda úsh kún boıy kolhoz basqarmasy Qýanyshbaı Baısarın kolhozshylar jınalysyn ashyp, talqylap, aqyry keshirim bergen. Aýyl adamdary jylap-syqtap surap alyp qalǵan eken.
1950 jyly 23 tamyzda biriktirý arqyly kolhozdardy irilendirý sharalary qolǵa alynyp, Ortaqkóldi Baıan kolhozyna qosty.
1959 jyly bizdiń aýylǵa stýdenttermen birge kompozıtor, tatar azamaty Mádelhan Ismaǵambetov astyq jınaý naýqanyna keldi. Ol kisi 1934-41 jyldary Máskeý qalasyndaǵy Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııany bitirgen adam. Belgisiz sebeptermen alys aımaqqa shettetilip jiberilgen. Bizde mýzyka ýchılıshesiniń ustazy boldy. Ol ákem ekeýi «Baıan jastarynyń valsi» degen án de jazypty.
1961 jyly Baıan men Ortaqkóldi orys halqynyń ókilderi kóp turatyn Prııshım sovhozynyń quramyna qosty. Hrýshevtiń kezinde bıdaıdan basqa júgeri (krasavısa poleı), kúnbaǵys ta ósiretin. Aýylda bastaýysh mektepte úshinshi synypta oqyp júrgende júgerini aramshópten tazalaýǵa bizdi de jiberetin.
Alpysynshy-jetpisinshi jyldary Ortaqkólde qoı sharýashylyǵyna kóp kóńil bólindi.
1958 jyly ózim qatarly onshaqty balamen mektep tabaldyryǵyn attadym. Ortaqkól bastaýysh mektebin bitirgen soń balalar oqýyn Baıan orta mektebinde jalǵastyryp, ári qaraı joǵary jáne arnaıy orta bilim alatyn oqý oryndaryna túsetin. Úlken aǵalarymyz Amangeldi Bazarbekov, Jolan Jamyqov, Noıan Omarov alǵashqy aýyldan oqý izdep ketkenderdiń alǵashqylary boldy. Ákem Zeınel-Ǵabı Imanbaev (1924-1987) Baıan ortalaý mektebinde 1939-1941 jyldary oqyp, óte alǵyrlyǵymen, zerektigimen kózge túsken. Bir jylda 5-6 synyptardy bitirip, 7 synypqa kóshken. О́mir boıy jazýshylyqpen aınalysyp, 1960 jyldan KSRO Jazýshylar odaǵynyń músheligine qabyldandy.
Ákeme oblys ortalyǵyna nemese Almatyǵa kóshýdi usynǵanymen, ol óziniń atamekenin tastap eshqaıda ketpedi. Ol kezdegi aýyldar keremet edi ǵoı. Qazir sondaı aýyldardyń quryp bara jatqanyna ishiń ashıdy. Eger jol tartylyp, sý jetkizilip, qamqorlyq jasalsa, aýyldar kishireıgenimen áli de saqtalar edi dep oılaımyn.
Maral ZEINELǴABIQYZY,
aqyn, jýrnalıst,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, dáriger
Soltústik Qazaqstan oblysy
