Qazaqqa qandaı qasıetter qajet?

Dúnıeni ózimizshe tanyp, oı toq­tat­qansha jaryqtyq Abaı óleń­de­ri men qara sózderinde óz zamany qazaqtarynyń minezi men nıetin, qylyǵy men qýlyǵyn, ǵadeti men ádebin, bilmestigi men bilimsizdigin, nadandyǵy men aramdyǵyn, biriniń birine qasqúnem bolmaqtyǵynyń, biriniń tileýin biri tilespeıtindigin, ras sóziniń az bolatyndyǵy sııaqty ózge de bir óte jaǵymsyz qylyqtaryna kúıinip, sol jaıynda keıde ashynyp, yzamen de jazǵan bolar dep oıladyq.Tipti Abaı hakim óziniń toǵyzynshy sózinde «Osy men ózim – qazaqpyn. Qazaqty jaqsy kórem be, jek kórem be?», – dep nesine toryǵyp, nesine tosylyp, nesine taýsyldy eken dep te oılaǵynymyz ótirik emes-ti. О́ıtkeni bizdiń sanamyzda jıyrmasynshy ǵasyrdyń 1917 jylǵy qazan tóńkerisinen keıingi ornyqqan sosıalıstik qoǵam halqymyzǵa jappaı bilim berip, Abaı zamanynyń nadandyǵynan qutqardy dep oılaýshy edik.

Solaıy solaı boldy desek te, sol qazaqtyń boıyndaǵy taǵy da Abaı aıtqanyndaı, «ras sózi az bolatuǵynynyń, qyzmetke talasqysh bolatuǵynynyń, ózderiniń jalqaý bolatuǵynynyń sebebi ne?» degen saýaldy oı osy kúnderi, qazir de sana túpkirinde qylań berip otyratyny da bar. Sóıtemiz de, «qazaqtyń jaqsy da kóretin, jek te kóretin minezi qaısy osy kúni?» degenge boı usynyp, tolǵata beremiz. Qazaqtyń boıy men sanasyndaǵy kemshin tustar, tipti soraqylyqtar el táýelsizdigi jyldary tipti de anyq tanyla bastaǵandaı

О́sek, ótirik, maqtanshaq,

Erinshek, beker mal shashpaq

– Bes dushpanyń, bilseńiz!, – dep Abaı kezinde osyny aıtty, adamdyqtan ketirer bes dushpandy dóp basyp aıtty. Jáne de sol Abaı: «jany aıaýly jaqsyǵa qosamyn dep, árkim bir ıt saqtap júr yryldatyp» dep te ashyna da, ashyla da sóılep ketti. Biz túgelge jýyq osy bes dush­pan­nyń arbaýy men jalmaýynan qazir de aryla aldyq pa?Jaqsynyń jaǵa­synan ala túser keselden de aryl­dyq pa? Osy bir áleýmettik-psı­hologııalyq keseldiń túp tórkini qaıda ekenine oı kózimen tereńdep bara aldyq pa? Sebebin túsindire almasaq ta, saldaryn osy qazaq bir kisi­deı kórip keledi. Biraq oılanǵan, tar­tynǵan adam shamaly.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Qazaqstan hal­qy­na arnaǵan bıylǵy Joldaýynan jalpaq jurtqa qarata qoıyp otyrǵan Abaı aıtqan «bes dushpannyń arbaýy men jalmaýynan aryla aldyq pa?» degen bir saýaldyń jaýaby aldymyzdan shyqqandaı bolady.«Ysyrapshyldyq pen dańǵazalyq qoǵamnyń da, adamnyń da abyroıyn tógedi, – deıdi Prezıdent óz Joldaýynda. – Jaýapsyzdyq, nemquraıdylyq búkil eldi qasiretke ushyratady. Al bos sózdilik pen bóspelik, maqtanshaqtyq qoǵamnyń damýyn tejeıdi. Bul týraly uly Abaı «О́ńkeı jalǵan maqtanmen, shynnyń betin boıaıdy» dep ashyq aıtqan. Bul másele búgingi kúni de ózekti bolyp otyr».

Memleket basshysy óz Jolda­ýyn­da tutas búkil eldi qasiretke uryn­dyratyn, búgingi qoǵam damýyn tejeı­tin keseldi oryndy aıtyp otyr dep sanaımyz. Azattyqty baǵalaı bilýde de aǵattyq ketip jatqandaı kórinedi. Ata-babamyzdyń ejelgi toı jasaý, sán-saltanat qurý dástúrin damytyp alyp kete aldyq ta, adal eńbekpen mal tabýǵa qabiletsiz bolyp qaldyq. Bizdiń aınalysatyn naqtyly kásibimiz joq. Sodan da bolar, ysyrapshyldyq, dańǵazalyq, jaýapsyzdyq, nemquraıdylyq, bos sózdilik, maqtanshaqtyq sııaqty qylyqtar osy kúngi qazaqtyń minez keseline aınalyp barady. Berekesiz bola túsýimizge osy qazaq elinde ótip jatqan berekesiz, dańǵaza toılar da ashy tuzdyq bolyp otyrǵandyǵy jáne de bar.

Endigi jurttyń sózi ury-qarlyq,

Sanaly jan kórmedim, sózdi uǵar­lyq.

Osy kúnde, osy elde dáneńe joq,

Meıir qanyp, máz bolyp qýa­nar­lyq,

– degen Abaı sóziniń dál qazirgi, jıyr­­ma birinshi ǵasyrdyń bel ortasyna jaqyndap qalǵan tusta aldymyzdan qaıyra shyǵyp otyrǵandyǵy janyńa ý bolyp tamady.

Jáne de Prezıdent Joldaýynyń «Ulttyń jańa bolmysy» atty bólimi osy qujattyń eń bir mańyzdy da ózektisi ekendigin aıta otyryp, Qasym-Jomart Toqaevtyń:«Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý. Adamdy jáne qoǵamdy ýaqyt talabyna saı jetildirý qajet­ti­gin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Ja­ńar­ǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń je­tistigin jahan jurtyna tanyta alady», – deýi de tegin bolmasa kerek. Bul ult bolashaǵyn tereń oılaý­dan týǵan oı dep qabyldar edik te, taǵy da Abaı hakimge júginer edik. Sol qaıran Abaıdyń: «Jurtym-aı, shalqaqtamaı sózge túsin, oılanshy, syrtyn qoıyp, sózdiń ishin», – dep kúızele, táptishteı aıtqanyn oqysaq ta, túsinbegen syrdań qalpymyzben nege aını almaı kelemiz? Qazirgi qatal ǵasyrdyń jahandanýynyń jylansha jyljyp kele jatqan qaýpi men qaterli jaǵdaıynda osy kúngi dúnıe bilimin alyp jatqan halqymyzdyń Prezıdenttiń «Ulty­myz jańa sapaǵa kóshýi úshin bizdiń kúndelikti ómirlik usta­ny­my­myz da ózgerýi kerek», – degenine tereń zer salsaq etti. Abzalynda Abaı úni de, Prezıdenttiń aıtyp otyrǵany da jalpaq jurttyń sanasynda jańǵyryp tursa etti dep oılanasyń.

Jáne de sol danyshpan Abaı: «...Bizdiń qazaq sartty kórse, kúlýshi edi... Noǵaıdy kórse, ony da boqtap kúlýshi edi... Orysqa da kúlýshi edi...», – deı kelip, sonaý 1890 jyly jazǵan óziniń ekinshi sózinde «Endi qarap tursam, sarttyń ekpegen egini joq, shyǵarmaǵan jemisi joq, saýdageriniń júrmegen jeri joq, qylmaǵan sheber­ligi joq. О́zimenen ózi áýre bolyp, birimenen biri eshbir shahary jaýlas­paıdy! Orysqa qaramaı turǵanda qazaqtyń ólisiniń ahırettigin, tirisiniń kıimin sol jetkizip turdy. Áke balaǵa qımaıtuǵyn malyńdy kirelep sol aıdap ketip turdy ǵoı. Orysqa qaraǵan soń da, orystyń ónerlerin bizden olar kóp úırenip ketti. Úlken baılar da, úlken moldalar da, eptilik, qyrmyzylyq, sypaıylyq – bári solarda. Noǵaıǵa qarasam, soldattyqqa da shydaıdy, kedeılikke de shydaıdy, qazaǵa da shydaıdy, molda, medrese saqtap, din kútýge de shydaıdy. Eńbek qylyp, mal tabýdyń da jónin solar biledi, saltanat, ásem de solarda», – dep baıaǵy qazaq kúle qaraǵan halyqtardyń qazaqtan mal tabý, saýda jasaý, ónerli bolý jaǵynan da ozyq bolyp ketkendigin súıine de, kúıine de qaǵazǵa túsiripti. О́zgeden óneri de, bilimi de kemshin túspeıtin qazaqtyń eteginen tastaı qylyp ustaǵan enjar­lyq nege ulttyq minezimizge sińisti bolýy kerek?

О́zimenen ózi áýre bolyp, birimenen biri eshbir shahary jaýlaspaıdy!» deıtin Abaı sózin 130 jyldan soń qaıyra jańǵyrtyp Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy 2020 jyldyń 25 maýsymynda, «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda («Qazaq halqynyń taǵdyry tarıh sahnasynda tur») kórshi memleket halqy jaıly: «О́zbekter qoǵamdyq qatynastardy saıasılandyrmaı, eńbek pen saýdaǵa basymdyq berip, HH ǵasyrdyń bas kezindegi az ǵana halyqtan qazir Ortalyq Azııadaǵy eń úlken ultqa aınaldy. Sondyqtan uly Abaıdyń ózbek halqyna qatysty aıtqan parasatty oı-pikiri qazirgi tehnologııa ǵasyrynda da óziniń ózektiligin joǵaltpaǵanyn baıqaımyz. О́zbekter saıasatqa qumar emes, olar eńbek etkendi quptaıdy. Bul el kóshede urandatyp sherýge shyǵyp júrgen joq. Qaıta jasampazdyqqa jeteleıtin eńbekpen aınalysyp jatyr», – deıdi.

Búgingi kúnniń bir aqıqaty osy, mine!

«Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq – ónersiz ıttiń isi. Áýeli Qudaıǵa syıynyp, ekinshi óz qaı­ratyńa súıenip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaıdy», – degen (tórtinshi sóz) Abaı hakim aıtqandy, bolmasa Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev­tyń Jol­daýyn­da aıtylǵan: «Bıik muratqa jeteleıtin eńbek degen uly uǵymdy ár azamattyń sanasyna sińirgenimiz jón», – degen qaǵıdany qalaısha iske asyramyz? Mine, bizdi osy oılandyrsa etti!

Bizdi Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýyndaǵy «Ulty­myz jańa sapaǵa kóshýi úshin bizdiń kúndelikti ómirlik usta­ny­m­da­rymyz da ózgerýi kerek. Qazaq qo­ǵa­mynda jańa qaǵıdattar jáne jańa baǵdarlar saltanat qurýǵa tıis», – degen sózi úlken oıǵa jeteleıdi.

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev aıtyp otyrǵan jańa ult bolmysyn qalyptastyrý úshin Abaıdyń otyz segizinshi sózindegi: «Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sonan qashpaq kerek: áýeli – nadandyq, ekinshisi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq dep bilersiń!», – degenin búgingi urpaq sanasyna sińirip otyrǵanymyz ábden abzal bolar edi. Abaı hakimniń bul aıtqany búgingi otbasynyń urpaq tárbıesindegi jáne árqaısymyzdyń ustanymymyz bolsa kerek-ti. Jáne de osy otyz segizinshi sózinde Abaı «Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnıede eshbir nárseni olarsyz bilip bolmaıdy. Bilimsizdik haıýandyq bolady. Erinshektik – kúlli dúnıedegi ónerdiń dushpany. Talapsyzdyq, jigersizdik, uıatsyzdyq, kedeılik – bári osydan shyǵady. Zalymdyq – adam balasynyń dushpany. Adam balasyna dushpan bolsa, adamnan bólinedi, bir jyrtqysh haıýan qısabyna qosylady», – dep adam balasyn qor qylatyn «nadandyq», «erinshektik», «zalymdyq» qandaı qasiretke uryndyratyndyǵy jaıly ǵaqlııasyn, ıaǵnı aqyl sózin otbasy tárbıesiniń taǵy bir ózegine aınaldyra bilsek, osyny óz urpaǵymyzǵa aıtýmen birge halqymyzdyń sanasyna sińire bilsek ultymyzdy jańa sapaǵa kóshirýdiń bir tetigi bolary da anyq.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Men halqymyzdyń álem úlgi tutarlyq jaqsy qasıet­te­ri­niń kóbirek bolǵanyn qalaımyn», – degen ańsarly sózin óz Joldaýynda tegin aıtqan joq dep bilemiz. Alaıda qazaqtyń álem úlgi tutarlyq jaqsy qasıetteri kóbirek bolýy úshin áli de bolsa Abaı aıtqan «Hámma ǵalamǵa belgili danyshpandar áldeqashan baıqaǵan: árbir jalqaý kisi qorqaq, qaıratsyz tartady; árbir qaıratsyz qorqaq, maqtanshaq keledi; árbir maqtanshaq qorqaq, aqylsyz, nadan keledi; árbir aqylsyz nadan, arsyz keledi; árbir arsyz jalqaýdan su­ramsaq, ózi toıymsyz, ónersiz, esh­kim­ge dostyǵy joq jandar shyǵady», degen úshinshi sóziniń qaǵı­da­laryn eskergenimiz de jón shyǵar. О́ıtkeni boıymyzda osy keselder bar bolsa, olar bizdiń jaqsy qasıetterimizdi órge bastyra da qoımas dep oılaımyz.

«Biraz sóz budan buryn kóp aıtqanmyn, túbin oılap ýaıym jep aıtqanmyn», – degen Abaı hakimniń sol ýaıym jep aıtqanyn tereń oı sanamen zerdeleı bilsek jáne de Qasym-Jomart Toqaevtyń «Biz básekege qabiletti memleket bolý úshin Abaı murasyn esten shyǵarmaýymyz kerek. Sebebi ult retindegi jańarý ıdeıasy da onyń kózqarasymen úndesip jatqany anyq», – degenin («Egemen Qazaqstan», 10 tamyz 2020 jyl) alǵa tartsaq, biz úshin Abaı murasyn esten shyǵarmaý, ony kúndelikti ómirde qoldana bilý máselesi ózekti bola túseri anyq.

Bul oraıda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń uly Abaıdy ulttyq bolmystyń úlgisi, memleket isiniń múddelesi, jańa qoǵamnyń janashyry dep tanýy jáne solaı dep qarastyra otyryp, Abaı muralaryn táýelsiz elimizdiń ulttyq ıdeologııasynyń arqaýy etýge jáne ulttyq ustanymyna aınaldyryp, ornyqtyrýǵa degen qadamy men baǵytyn joǵary baǵalaımyz.

Jabal ERǴALIEV,

jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

KО́KShETAÝ