MADRID. AQSh-taǵy prezıdenttik saılaý óziniń shyrqaý shegine jaqyndaǵan saıyn, onyń dúbiri men daqpyrty, odan keıingi jaǵdaı Amerıka qurlyǵynan ári tarap, búkil álemniń nazaryn aýdaryp otyr. Halyqaralyq qatynas máselesin boljaıtyndardyń keıbiri ahýaldyń ýshyǵyp ketetinin aıtsa, endi biri zor úmitpen qaraıdy. Biraq eń keregi – aldaǵy jaǵdaı naqtylyqqa negizdelýi tıis.
Naqtylyq týraly sóz qozǵaǵanda, egemen eldiń rólin jalǵyz qaıratkerdiń múddesimen teńestiretin «naqty» halyqaralyq qatynas týraly aıtyp jatqanym joq. Keıbireýler muny qup kóredi. Olardyń paıymdaýynsha, AQSh prezıdenti Donald Tramp jibergen kemshilikterine qaramastan, jańa ǵasyr bastalǵaly beri quldyraǵan amerıkalyq múddeni qaıta qalpyna keltirip, syrtqy saıasatty júrgizetinderdiń qateligin túzedi dep esepteıdi.
О́zderin realıst sanaıtyn basqalary Tramptyń syrtqy saıasatta kemshilik jibergenin moıyndaıdy, biraq bul qatelik qajet edi degen pikirdi ustanady. Olar da ustamdy strategııany qoldaıdy. Iаǵnı AQSh kez kelgen jerge tumsyǵyn tyǵa bermeýi tıis. Máselen, «offshor balansy» saıasaty AQSh-tyń seriktesterin kúsheıtip, óz múddelerin damytýǵa, óńirdegi qaýipti oıynshylardan qorǵaýyna múmkindik beretin edi (bir jaǵynan, Qytaı da osy baǵytty ustanýǵa kóshti).
Mundaı jańa syrtqy saıasat kópjaqty ınstıtýttar emes, AQSh pen birqatar óńirlik áriptes arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynasqa súıenetin edi. Realısterdiń paıymdaýynsha, mundaı uıymdar Amerıkanyń yqpalyna kedergi keltirip otyr. Logıkaǵa súıensek, alpaýyt kúshke umtylý qaıta bastalǵanda, aımaqtyq áriptes te AQSh-qa arqa súıep, onyń kúshi men qabiletine senim artpaq. Osyǵan baılanysty amerıkalyq kóshbasshylar óńirlik nemese jahandyq qurylymdar arqyly ózara tıimdi, jaqyn qarym-qatynas ornatýǵa ýaqyt joǵaltpaıdy.
Polıarlaný arqyly múmkindigi shektelgen, saıası teketiresten sharshaǵan, uzaqqa sozylǵan syrtqy saıasatta básekege túsip jalyqqan memleketti mundaı usynys qyzyqtyratyny sózsiz. Osyndaı qadam AQSh-tyń múddesin odan ári tıimdi júrgizýge bolady degen saǵym elestetedi. Osylaısha, AQSh kóp ter tókpeı-aq, shyǵyn shyǵarmaı-aq úlken jetistikke jetedi dep esepteıdi.
Degenmen bul jospardyń bir kináraty bar. Jospar iske aspaıdy.
Birinshiden, Amerıkanyń qushaǵyna asyǵa jyǵylǵan eldiń bári sátti quqyqtyq mártebe ıelene me? Olar aıaǵyna nyq turyp, emin-erkin áreket etip, resýrsy jetse, óz múddesi men qundylyǵyn saqtap, damytýǵa senimi bolsa, AQSh múddesin qorǵaýǵa zor úles qosady emes pe?
Ortaq qundylyqtar týraly túsinikti «realıstik» emes, «ıdealıstik» dep mazaqtaýymyzǵa bolady. Biraq negizinde olar alǵa jeteleýshi ári baǵyt silteýshi úlken kúsh. Marshal jospary men Atlant jarǵysy qabyldanǵanda, osyndaı logıka bolǵan edi. Jeńil túsinikpen ony joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Oǵan qosa, jańa qyrǵı-qabaq soǵys týraly talqylaýlarǵa qaramastan, qazirgi zaman osydan 30 jyl burynǵy álemnen múldem bólek. Árıne, alpaýyt derjava atanýǵa talas qaıta oraldy. Alaıda jahandanýdy eńserý, ony boldyrmaı tastaý múmkin emes. COVID-19 pandemııasy álem áli kúnge ortaq qundylyqtarǵa ıe ekenin, jeke múddemen ony jeńý múmkin emesin anyq ańǵartty.
Olardy sheshýge kómektesetin – úılestirýdi damytatyn jáne jeńildetetin qurylymdar. Shyndyǵynda, qazirgi quraldar men mekemeler qate jáne eskirgen. Kóp jaǵdaıda, olar saıasat júrgizýden góri, yqpal etý úshin kóbirek qoldanylatyn uıymǵa aınaldy. Biraq olardan bas tartýdyń ornyna olardy reformalaýymyz kerek.
Bul odan da mańyzdy máseleni alǵy shepke shyǵarýdy qajet etedi. Ol – shynaıy kóshbasshylyq pen kózqaras. Ony qamtamasyz etetin AQSh bolýy kerek. Budan bylaı AQSh endi álemdegi jalǵyz gegemon bolmasa da, bılikti úılestiretin jalǵyz akter bolyp qala beredi. Dástúrli realıst dál aıtqandaı, mundaı jaǵdaıda basshylyq bılikten kelýge tıis.
Aldaǵy jyldary biz Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qurylǵan halyqaralyq júıeniń qaıta jańǵyrtylýyn, tipti Birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin paıda bolǵan ınstıtýsıonaldy uıymdardy qaıta qurýdy kúte almaımyz. Sondaı-aq biz ótkenniń ornyqty lıberaldy halyqaralyq tártibine oralýdy boljaı almaımyz.
Biraq jappaı kópjaqtylyqtan bas tartýǵa jol bermeıtinimizden shynaıy túrde úmittenemiz. Alda-jalda oǵan jol bersek, onyń saldary orasan bolar edi. Biz belgili bir baǵytqa uıymshyldyqpen qadam jasaýdy kúte alamyz. Máselen, áýeli ozyq oıly elderdiń tarapynan. Bálkim, keıinnen basqalar da qosylyp qalar.
Basty másele, AQSh-ty taǵy da kóshbasshylyq mantııasyna qalaı kóndiremiz? 2021 jyly qańtarda prezıdent Djo Baıdenge ınaýgýrasııa jasalǵanda ma, álde tórt jyldan keıin, Tramptyń ekinshi merzimi aıaqtalǵannan keıin be? Jaýap basqa oıynshylarǵa da qatysty. Bul Eýropalyq odaqtan bastap olar ózderiniń áskerı, dıplomatııalyq jáne basqa da strategııalyq múmkindikterin kúsheıtý arqyly qıynshylyqty birge kóterý qabileti men oǵan daıyn ekenin kórsetýden bastalady.
Eń bastysy, Eýropalyq odaq pen basqa da áriptester negizgi qundylyqtarǵa AQSh-tyń kózin jetkizýi tıis. О́ıtkeni keıingi jyldary olar kómeskilenip, umytylyp nemese bas tartyldy. Osylaısha, mańyzdy qundylyqtardy qaıta qalpyna keltirý arqyly ǵana baılanysty jandandyryp, keleshekte qurylýy múmkin kez kelgen ınstıtýttyń irgetasy berik ekenine, AQSh buıryq beretin oıynshy emes, baǵyt beretin áriptes atanatyn kúnge jete alamyz.
Alda kele jatqan AQSh-taǵy saılaý týraly daqpyrtqa qaramastan, qazirgi talqylanyp jatqan máseleden keıin álem úlken nemese revolıýsııalyq ózgeris kútetini anyq. Soǵan qaramastan, báriniń shýy basylǵannan keıin halyqaralyq qatynastar burynǵy negizine oralady degen úmit basym.
Ana PALASIO,
Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri, World Bank Group-tyń burynǵy vıse-prezıdenti jáne bas konsýly. Ol Djordjtaýn ýnıversıtetinde leksııa oqıdy
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
