Úleskerlik qurylysqa qatysýǵa bolady
Osydan týra eki jyl buryn Qazaqstannyń turǵyn úı naryǵynda «Baspana hıt» atty jańa baǵdarlama paıda boldy. Ol ekinshi deńgeıli segiz bank arqyly qaıtalama naryqtan páter alýǵa múmkindik beredi. 2020 jylǵy 26 qazandaǵy derek boıynsha, «Baspana hıt» aıasynda barlyǵy 306,8 mlrd teńgege 35 769 zaım rásimdelgen. Demek, baǵdarlama myńdaǵan adamnyń baspanaly bolýyna jol ashty.
Eki jyl ishinde baǵdarlamaǵa qatysty azamattar men bankter, qurylysshylar men qoǵamdyq birlestikter tarapynan túrli syn-eskertpeler, usynys-pikirler aıtyldy. Solardy negizge ala otyryp, Ulttyq bank tıisti túzetýlerdi engizdi. Ondaǵy maqsat – baspanaǵa degen qoljetimdilikti, bastapqy turǵyn úıge degen suranysty arttyrý.
Sonymen jańartylǵan baǵdarlamaǵa sáıkes, Nur-Sultan, Almaty, Shymkent jáne Qaraǵandy qalalarynan satyp alynatyn úıdiń shekti quny ulǵaıtyldy. Máselen, buǵan deıin «Baspana hıt» arqyly Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynan satyp alynatyn úıdiń quny 25 mln teńgeden aspaýy kerek-tin. Endi 35 mln teńgege deıingi úılerdiń ıesi atanýǵa múmkindik bar. Sol sekildi Shymkentten úı alýdyń shekti quny 25 mln teńgege deıin, al Qaraǵandyda 20 mln teńgege deıin ósti.
Úleskerlik qurylys sheńberinde baspana satyp alý «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańǵa sáıkes júzege asyrylady. Baǵdarlamada lımıtti arttyrý tetigi qazirdiń ózinde qarastyrylǵan. Jańa baǵytty iske qosý úshin baǵdarlama operatory seriktes banktermen birlesip daıyndyq jumystaryn júrgizýde. Onyń bastalǵany týraly aqparat qosymsha habarlanbaq.
BJZQ da – bir múmkindik
Aldaǵy ýaqytta 700 myńnan astam qazaqstandyqtyń Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy jınaǵyn bilim alýǵa, emdelýge jáne turǵyn úı jaǵdaıyn retteýge paıdalana alatyny belgili. Sarapshylardyń pikirinshe, kópshilik salymyn bilim men densaýlyqqa jumsamaıdy. Demek, olar memleket usynǵan múmkindikti paıdalana otyryp, baspana máselesin retteýge tyrysady. Alaıda bul ózgeris turǵyn úı naryǵyndaǵy baǵanyń ósýine jol ashýy yqtımal.
Buǵan deıin jazǵanymyzdaı, 700 myńnan astam qazaqstandyqtyń shekti somadan asqan qarjysy 1 trln 400 mlrd teńgeni qurap otyr. Onyń negizgi bóligi turǵyn úı alýǵa baǵyttalsa, bul naryqqa ájeptáýir serpilis ákelmek.
«Mundaı múmkindikke ıe adamdar – osy kúnge deıin turaqty jumys istegen, zeınetaqy salymyn úzdiksiz aýdarǵan orta taptaǵy jandar. Qısynǵa salsaq, mundaı adamdardyń basynda baspanasy bar. Iаǵnı muqtaj emes. Demek, olar ózderine berilgen múmkindikti paıdalanyp komfort-klastan, bıznes-klastan jaıly páter alýǵa tyrysady. Osy jaǵdaıdy eskersek, Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalaryndaǵy komfort-klastaǵy, bıznes-klastaǵy úılerdiń baǵasy qymbattaıdy», degen edi bul jaıynda ekonomıst Rahym Oshaqbaev.
Osy oraıda, qazaqstandyqtar BJZQ-daǵy shekti somadan asqan qarjyny bastapqy jáne qaıtalama naryqtan baspana alýǵa, jer ýchaskelerin satyp alýǵa, qurylys júrgizýge jáne úıdi jóndeýge jumsaýǵa quqyly. Sondaı-aq qoldanystaǵy ıpotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrýǵa nemese olardy óteýge paıdalaný múmkindigi qarastyrylǵan.
– Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy somany paıdalaný turǵyn úı naryǵyndaǵy suranysty arttyrady degenge kelispeımin. Birinshiden, qazir ekinshi deńgeıli bankter qaryz alýshyǵa qoıylatyn talaptardy qatańdatty. Ipotekalyq zaım alý úshin bastapqy jarnany ǵana tóleý jetkiliksiz. Ádettegideı nesıe tarıhy tekseriledi. Al Qazaqstandaǵy árbir úshinshi turǵynnyń nesıe tarıhy buzylǵan. Ekinshiden, pandemııa bızneske de, jeke tulǵalarǵa da aýyr soqqy bolyp tıdi. Olardyń «qaýipsizdik jastyǵy» retinde saqtap kelgen qarjysynyń túbi kórindi. Demek, turǵyn úı naryǵyndaǵy suranys anaý aıtqandaı joǵary bolmaıdy, – deıdi jyljymaıtyn múlik agenttiginiń dırektory Aıqyn Tájimbetova.
Ipotekalyq qaryz alýshylar qoldaýǵa ıe
Aıtpaqshy, jýyrda Ipotekalyq turǵyn úı qaryzdaryn qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyna ózgerister engizilgen bolatyn. Bul baǵdarlama 2015 jyly iske qosylǵan edi. Maqsat – ıpotekalyq qaryz alýshylardy qoldaý. Dálirek aıtqanda, baǵdarlama qaryz alýshynyń jalǵyz turǵyn úıin saqtaýǵa, boryshtyq júktemeni tómendetýge jáne valıýtalyq táýekeldi boldyrmaýǵa baǵyttalǵan.
Baǵdarlamanyń birinshi bóligi aıasynda, ıaǵnı 2004-2009 jyldar aralyǵynda berilgen jáne jalǵyz turǵyn úımen qamtamasyz etilgen 50 mln teńgeden aspaıtyn ıpotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrý kózdelgen. Osy oraıda Ulttyq bank baǵdarlamanyń birinshi bóligin iske asyrýǵa 130 mlrd teńge bóldi.
2020 jyldyń 1 qyrkúıegindegi jaǵdaı boıynsha baǵdarlama sheńberinde 28,3 myń qaryz alýshyǵa 176,7 mlrd teńge kóleminde kómek kórsetilgen. Olardyń 123,3 mlrd teńge kólemindegi syıaqy, aıyppul (ósimpul), komıssııalar boıynsha jınaqtalǵan bereshegi keshirildi.
Baǵdarlamanyń ekinshi bóligi valıýtamen ıpotekalyq qaryz alǵan adamdardyń boryshtyq júktemesin tómendetýge jáne valıýtalyq baǵamdardyń qubylmalylyǵyna degen táýeldilikti boldyrmaýǵa baǵyttalǵan. Osylaısha, 2018 jylǵy naýryzda jeke tulǵalardyń 2016 jylǵy 1 qańtarǵa deıin berilgen valıýtalyq ıpotekalyq qaryzdaryn Ulttyq banktiń 2015 jylǵy 18 tamyzdaǵy baǵamy (1 AQSh dollary – 188,35 teńge) boıynsha teńgemen qaıta qarjylandyrý bastaldy.
Baǵamdaǵy aıyrmany óteý úshin bankterge 111,4 mlrd teńge bólindi. 2020 jylǵy 1 qyr-
kúıektegi jaǵdaı boıynsha bankter valıýtalyq ıpotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrýǵa 9,2 myń ótinimdi (83 mlrd teńge) maquldady. Onyń ishinde 70,1 mlrd teńgege 7,9 myń qaryz qaıta qarjylandyryldy. Valıýtalyq ıpotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrý merzimi 2020 jyldyń 31 jeltoqsanynda aıaqtalady.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, 2019 jylǵy jeltoqsanda baǵdarlamanyń úshinshi bóligi iske qosyldy. Ol banktiń balansynda turǵan qaryz alýshynyń jalǵyz baspanasyn menshigine qaıtarý maqsatynda qarjy ınstıtýttaryna qaryz alýshyny jyldyq 3 paıyzdyq syıaqy mólsherlemesi boıynsha qarjylandyrýdy nemese oǵan turǵyn úıdi keıinnen satyp alý múmkindigimen jalǵa berýdi jáne basqa da jeńildikterdi qarastyrdy. Alaıda baǵdarlamany iske asyrý kezinde muqtaj azamattar memlekettiń qoldaýyn ala almaǵan. Sondyqtan ótken aıda bas bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi baǵdarlamanyń talaptaryn jaqsartatyn jáne jańa múmkindikterdi usynatyn túzetýlerdi bekitti.
Iаǵnı eńbekke jaramsyzdyqqa ákep soǵatyn jáne ıpotekalyq kredıtti óteıtin kiristerden aıyratyn áleýmettik mańyzy bar aýrýlardyń jekelegen túrlerimen aýyratyn azamattardyń qaryzdaryn qaıta qarjylandyrý qarastyryldy. Oǵan aýrýdyń 5 túri engen. Sondaı-aq «Turǵyn úı qatynastary týraly» Zańnyń 68-babynda aıqyndalǵan HÁOT-qa jatatyn (halyqtyń áleýmettik osal toby) qaryz alýshylardy memlekettik baj salyǵyn tóleýden bosata otyryp, notarıýstyń atqarýshylyq jazbasy arqyly banktiń paıdasyna bereshegi óndirip alynǵan qaryzdardy baǵdarlama boıynsha qaıta qarjylandyrýǵa jol ashyldy. Budan bólek, qaryz alýshylarǵa «Astana banki» AQ jáne «BTA bank» AQ balansyna ótken jalǵyz baspanasyn, sondaı-aq bankter kúmándi aktıvterdi basqarý uıymdaryna bergen baspanany menshigine qaıtarý múmkindigi qarastyrylǵan.
Jańa túzetýler baǵdarlama aıasynda qosymsha shamamen 5 myń qaryz alýshyny qamtýǵa jol ashpaq.
