Gaz-hımııa kesheni otandyq ekonomıkaǵa serpin berer jobaǵa aınala ma?

Kesteden keshikken keshen

Osy oraıda Memleket basshy­synyń bıylǵy Joldaýynda «Qazaqstannyń batys óńirleri munaı-hımııa keshenderin salyp, joǵary deńgeıdegi qaıta óńdeý isiniń jańa óndiristik sıkldaryn qurý úshin ınvestısııa tartatyn ortalyqqa aınalýǵa tıis. Bizde osy kúnge deıin munaı hı­mııasy men gazdy qaıta óńdeý júıe­siniń joqtyǵy – aqylǵa qonbaıtyn qısynsyz nárse» dep, endi ónimdi óńdirýshiden óńdeýshi elge aınalýdyń kezeńi jetkenin naqtylap berdi.

Shyndyǵynda, elimizde munaı-hımııa óndirisin órkende­týge tolyq múmkindik bar. О́ıt­keni osy salaǵa shıkizat kózi – etandy ózge elden tasymal­daý­dyń qajeti joq. Munaı-gaz óner­ká­sibindegi bilikti mamandardyń pikirine súıensek, bizdiń elimizde óndiriletin gaz quramynda hımııa ónerkásibine basty shıkizat bola alatyn etan qospalarynyń úlesi shamamen 13-16 paıyz aralyǵynda kezdesedi. Qazaqstannyń ken oryndaryndaǵy ilespe gaz qura­mynan etan, etılen, polıetılen ónimderin alýdyń ekonomıkalyq, sonymen birge tehnologııalyq tıimdiligi jóninde oqtyn-oqtyn aıtylyp qalady. Máselen, jańa dáýirdiń jetildirilgen ozyq tehnologııasymen bir tonna etılen alýǵa 1,25-1,3 tonna kóleminde etan jumsalatynyn mamandar joqqa shyǵarmaıdy. Budan ózge gaz quramyndaǵy qospalardan kem degende 20-ǵa jýyq ónim óndirýge múmkindik bar. Demek elimizdegi damýy kenjelep qalǵan hımııa ónerkásibin órkendetýge shıkizattyq negiz bar deýge bolady. Alaıda bizdiń elimizde buǵan deıin gaz quramyndaǵy qospalardan hımııa ónerkásibi úshin túrli ónim shyǵaratyn ozyq tehnologııamen jabdyqtalǵan keshen bolǵan emes.

Mine, sol sebepten Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń shı­ki­­zattyq elden óńdeýshi elge aınalýy qajet ekenin udaıy aıtyp keledi. Tip­ti Elbasynyń eki Joldaýynda osy jobaǵa mańyz berildi. Sonyń birinde Atyraý oblysynda ıntegrasııalanǵan gaz-hımııa keshenin qurý týraly: «Quny 6,3 mlrd dollar turatyn Atyraý gaz-hımııa kesheniniń jobalyq qýatyna shyǵýyn qamtamasyz etý qajet, ol jyl saıyn 500 myń tonna propılen men 800 myń tonna polıetılen shyǵarýdy qamtamasyz etedi. Mundaı ónimdi biz Qazaqstanda áli shyǵarǵan emespiz» degen edi.

Biraq Qazaqstandy aıtpaǵanda, TMD keńistigindegi elderdiń birde-birinde teńdesi bolmaıtyn alyp nysan qury­lysyn júrgizý merzimi bastapqy merziminen birneshe jylǵa keıinge shegerildi. Munyń sebebin sol kezdegi Munaı jáne gaz mınıstriniń orynbasary Áset Maǵaýov ınvestısııa tartýmen baılanystyryp edi. Sebebi mundaı iri jobaǵa salynatyn ınvestısııanyń kólemi óte aýqymdy edi. Sondyqtan bul jobany sheteldik ınvestorlardyń qatysýynsyz júrgizýdiń múmkin emesi joqqa shyǵarylmady. Nege?

Birinshiden, muny Qazaqstanda da, TMD elderinde de iske aspaǵanymen baılanystyrýǵa bolady. Demek eli­miz­de gaz-hımııa keshenin turǵyzý alǵash ret qolǵa alynyp otyr. Alaıda álem elderiniń ekonomıkasyna óz zar­da­byn tıgizgen qarjy daǵdyrysy atal­ǵan jo­bany iske asyrýǵa kedergi kel­tirdi. Tip­ti kesteden áldeneshe ret keshe­ýil­det­ti.

Ekinshiden, Kaspıı teńiziniń qazaq­standyq sektorynan munaı alý mer­zi­miniń keshiktirilgeni de áser etken sekildi. Degenmen Qazaqstandaǵy mu­naı-gaz sektoryn, sonymen birge hımııa ónerkásibin bıik beleske kóteredi delingen jobaǵa ınvestor tartý máse­le­si toqtaýsyz júrgizildi. Jobaǵa bas­tap­qyda ınvestısııa quıýǵa arabtar da, qytaılar men koreıler umtylys tanytty.

Al gaz-hımııa kesheni jobasynyń operatory – «Kazakhstan Petrochemical Industries Inc» (KPI) JShS jumysyn 2008 jyly bastady. Bul kompanııanyń strategııalyq maqsaty – 2021 jylǵa qaraı polıpropılen, gaz óńdeý men mu­naı hımııasynyń basqa da ónimderin tıimdi jáne joǵary rentabeldi otan­dyq óndirýshi bolý. Al gaz-hımııa keshe­­niniń jobasy el Úkimetiniń 2004 jyl­ǵy 29 qańtardaǵy №101 qaýly­symen bekitilgen «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń munaı-hımııa óner­ká­si­bin damytýdyń 2008-2013 jyl­darǵa arnalǵan baǵdarlamasy» sheń­be­rin­de keıinnen ishki jáne eksporttyq nar­yqtarda ótkizý úshin qosylǵan quny joǵary munaı-hımııa ónimderin ónd­irý kesheni úshin bastapqy shıki­zat retinde Teńiz ken ornynan gaz­dyń aýqymdy kólemin paıdalaný maq­sa­­tynda ázirlendi. Sol sebepten bul joba «Qazaqstannyń 30 kor­po­­ra­tıv­tik kóshbasshysy» baǵ­dar­­l­a­ma­sy­na, sondaı-aq Úkimet qaý­ly­symen be­ki­tilgen strategııalyq ınvestı­sııalyq jo­balar tizbesine engi­zil­di.

Úkimet tarapynan osyndaı bir­neshe sheshim qabyldanǵan soń ınteg­ra­sııalanǵan gaz-hımııa kesheniniń birin­shi kezeńin 2015 jyly, ekinshisin bir jyldan keıin iske qosý josparlanyp edi. Alaıda jobanyń alǵashqy keze­ńi áli kúnge iske qosylǵan joq. Sebebi keshenniń birinshi kezeńinde jú­ze­ge asatyn polıpropılen óndi­ri­siniń qurylysy 2017 jyldyń jeltoqsanynda ǵana bastaldy. Bul týraly Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń qatysýymen ótken «Eldi jańa ındýstrııa­landyrý: Qazaqstan bary­synyń serpini» jalpyulttyq tele­kó­pir kezin­de jarııalandy. Jylyna 500 myń tonna polıpropılen óndirý jos­par­lanǵan birinshi kezeńiniń quny 2,6 mlrd AQSh dollardy qurap otyr. Onyń qurylysyn 2021 jyly aıaqtaý kózdelipti. Al jańa tehnologııalardy iske qosý-retteý 2022 jyldyń birinshi toq­sanynda atqarylyp, jobalyq qýatyna 2023 jyly shyǵady.

«KRI» JShS basqarma tóraǵasynyń orynbasary Denıs Kozyrevtyń aıtýynsha, mundaı keshenge eń ozyq teh­no­lo­gııalyq qondyrǵylar ornatylady. Álemde polımer óndirisine lısenzııa berýde baı tájirıbesi jınaǵan amerıkalyq «Lummus Technology Inc.» kompanııasymen kelisimshartqa qol qoıylǵan. Qazir munda ornatylyp jatqan «CATOFIN» tehnologııasyna negizdelgen propandy degıdrasııalaý qondyrǵysymen (PDH) jylyna 503 myń tonna propılen shyǵarýǵa bolady. Al «Novolen» tehnologııasynyń polımerleý qondyrǵysymen (PP) jylyna 500 myń tonna polıpropılen alynady.

Eń iri keshenniń qurylysyn júr­gi­ze­tin merdigerlikke qytaılyq CNCEC (China National Chemical Engineering Co.) kompanııasy tańdalypty. Al serik­testiktiń ózinde 205 maman jumys isteıdi. Al keshen qurylysyna 477 adam tartylǵan. Onyń ishinde jergilikti 181 qyzmetker bar. Al shetelden kel­gender – 296 adam. Aıtqandaı, elimiz­de qaýipti indet tirkelgenge deıin mun­da­ǵy qurylysta 2 173 adam (1 700-i – jergilikti, 473-i – sheteldik maman) ju­mys istegen eken.

Keshenniń alańy Atyraý qalasynan sol­tús­tik-shyǵysqa qaraı 33 km, Qara­batan beketinen soltústikke qaraı 8-9 km jerde ornalasqan. Ýchaske qol­danystaǵy temir jolǵa (9,2 km), avto­mobıl jolyna (6,3 km), sý qu­by­ryna, elektr jelisine jáne tasy­mal­daýǵa arnalǵan qubyrlarǵa ja­qyn ornalasqan. Alańdardy tańdaý jáne ýchaskelerdi josparlaý kezinde jal­py keńinen tanylǵan halyqaralyq standarttar men oń ınjenerlik-tehnı­ka­lyq tájirıbege sáıkes barlyq qaýip­siz qashyqtyq eskerildi.

Tek bir óńirdiń ǵana emes, el ekonomıkasyna serpin beretini kútilgen alǵashqy jobaǵa basshylyq jasaıtyn «KPI» JShS basshylarynyń aıtýynsha, polıolefın quramyna polıetılen, polıpropılen, polıızobýtılen, etılenpropılendi kaýchýk sekildi ónimder jatady. Munyń ishinde hımııa ónerkásibi úshin polıetılen jáne polıpropılen ónimderi keńinen qoldanylady. Sol sebepten, Atyraý oblysyndaǵy gaz-hımııa keshenindegi tehnologııalarda atalǵan eki ónimdi molynan shyǵarý kózdelip otyr. Dál osy eki ónim ónerkásiptik jáne halyq sharýashylyǵy maqsatyndaǵy ónim­der­di keń aýqymda shyǵarýǵa shı­ki­zat kózi bola alady dep túsindiredi ma­mandar. Mine, osyndaı sebepter bul jobaǵa shetel ınvestorlarynyń qyzy­ǵý­shylyǵyn týdyrdy.

Aýstrııalyq ınvestordyń ańsary

Keshenniń ekinshi kezeńindegi polıetılen shyǵarý jobasyna qansha qarjy salynatyny ázirge belgisiz. Buryn oǵan 4,3 mlrd dollar jumsalatyny aıtyl­ǵan edi. Biraq gaz-hımııa kesheniniń ekinshi kezeńiniń qurylysyn bastaý máse­lesi tipten qozǵalyp otyrǵan joq. Tipti aýstrııalyq «Borealis» kom­pa­nııa­sy dál osy jobaǵa ınvestor retinde qa­tysýdan bas tartty. Bul týraly bıyl­ǵy mamyrda belgili boldy. Árıne, ko­mpanııa basshylyǵy muny kor­onavırýs ınfeksııasymen baılanys­ty­ra jaqaýratqanmen, shyn máninde másele basqada bolyp shyqty. Basqasha aıtqanda, aýstrııalyq ınvestordyń ań­sary tym asqaq ekeni belgili bolyp qaldy.

Energetıka mınıstriniń orynbasa­ry Murat Jórebekovtiń pikirinshe, «Borealis» kompanııasymen eki jylǵa jýyq kelissózder júrgizilgen. Jo­ba­ny iske asyrý úshin zaýyt­ty etan shı­ki­­zatymen qamtýda ınves­torǵa qo­laı­ly baǵa usyný, son­daı-aq Úki­mettiń qoldaýy týraly keli­sim jasaý qajet boldy. Bul qujat ınves­tısııa­lyq ke­lisimniń bir túrine jatady. Onda negi­zinen ınvestısııalardy qorǵaý shart­tary men ınvestor úshin ártúrli pre­ferensııa kórsetiledi. Bastapqyda «Borealis» kompanııasy jobanyń eko­no­mıkalyq tıimdiliginiń belgili bir deń­geıin kepildendirý boıynsha talap­tar qoıǵan.

Al mundaı talaptardy oryndaý úshin mámile konfıgýrasııasy tal­qy­la­nypty. Eger jobanyń quny beki­tilgennen joǵary bolsa, onda bar­lyq artyq shyǵyndy qazaqstandyq árip­tes retinde «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ tóleý mindetin alýy tıis eken. Buǵan qosa shyǵarylǵan ónimniń álemdik naryqtaǵy baǵasy tómendep, joba tıimdiliginiń naqty deńgeıi belgili bir mánnen tómen bolsa, onda taǵy da «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ dıvıdendterdi assımetrııalyq bólý jolymen, óz esebinen «Borealis» kompanııasy tıimdiliginiń talap etiletin deń­g­eıin qamtamasyz etýge tıis bolady.

Aýstrııalyq ınvestor óz múd­de­si úshin osyndaı teńdessiz artyq­shy­lyq­ty talap etýiniń astarynda ne bar? Máselen, Qazaqstannyń Úkimeti barlyq daýlardyń halyqaralyq ınves­tısııalyq sotta qaralýyna kelis­ýi kerek eken. Árıne, bul sot ınves­tor­lar­dyń múddesin ǵana qorǵaıtyny daýsyz. Sonymen qatar «Borealis» kom­­p­anııasynyń basshylary ınves­tor­­lyqty syltaý etip, memleket ta­ra­­pynan ózderine kelisimshart mer­zi­mi aıaqtalǵannan keıin de sheksiz artyqshylyqtar berilgenin qalaıdy. Biraq qazaqstandyq tarap tarazynyń basyn ózine buryp, orasan zor artyq­shy­lyqty ıelengisi kelgen aýs­trııa­­lyq kompanııanyń sharttaryn qa­byl­daǵan joq. Degenmen qazaqs­tan­­dyq tarap ortaq mámilege kelý úshin birneshe nusqany usyndy. Al «Borealis» kompanııasynyń sharttary maquldansa, onda el ekonomıkasyna orasan zor salmaq salar edi. Tipti munyń ekonomıkalyq, quqyqtyq táýe­kel­i de tym joǵary bolatyn.

Ras, bir ınvestor jobadan bas tartsa, onyń ornyn ózgesi basady. Bir-birimen básekeles ınvestorlar osyndaı urymtal tusty kútip otyrady. Osy turǵydan aıtqanda, bir kompanııanyń bas tartýynan elimiz utyla qoımasy anyq. Sebebi toǵyzynshy terrıtorııaǵa ınvestısııa salýǵa yntaly kompanııalar kóp. Buǵan Qazaqstannyń álemdik naryqqa energııa resýrstaryn iri jet­kizýshiniń biri ekeni túrtki bolatyny daýsyz. Onyń ústine elimizdiń qoı­na­ýynda tabıǵı baılyqtyń túr-túri bar. Máselen, Qazaqstan munaı qory jóninen álemde 12-oryndy ıelenip otyr. Al gaz qory boıynsha 22-orynda, ýran moldyǵymen úshtiktiń bel orta­­synda tur. Álemde ýran óndirýden birde-bir el bizdiń aldymyzdy oraı almaıdy. Kómir qory da mol. Bul baılyqpen 8-oryndy ıelenedi.

Demek osyndaı tabıǵı baılyqtyń moldyǵy elimizdiń ınvestısııalyq áleýetin eseleı túsedi. Al mundaı ále­ýet el ekonomıkasyna serpin berip, ser­pindilik strategııasyna aı­na­­lar jo­baǵa taǵy bir ınvestordyń kyzy­ǵý­shy­lyǵyn oıatary daýsyz.

Atyraý oblysy