Bedeliń qandaı, polıseı?

Túptep kelgende polısııa, dá­riger, muǵalim – qoǵamnyń aınasy. Bul maman­dyq ıeleriniń abyroı-bedeli tikeleı el senimimen ól­shenedi. Áldebir tustan múlt ketse, birden kózge túsetin de osy­lar. Aby­roıy assa, kókke kóterip, ja­man aty shyqsa, jerge uratyn jurt bá­rine tó­reshi. Mashaqaty mol, tuzy jeńil mamandarǵa artylatyn júk te jeńil emes. Sóz basynda til­ge tıek et­ke­ni­mizdeı, shynymen de  búgingi qoǵam­daǵy polısııanyń be­deli qandaı degen saýal ıektep ke­lip, ıirimine tar­tady.

Sózdiń ashyǵy kerek. Osydan on shaqty jyl buryn bizdiń býyn mek­tep bitirgen tusta qatarlas­ta­ry­myzdyń kópshiliginiń mılısııa ma­mandyǵyna ańsary aýatyn. San túr­li fılmderdegi ádilet ókil­de­riniń ádebi men erligi ańyzdaı aı­tylyp, bala qııal bolashaǵyn osy bir mamandyqpen baılanystyrý­shy edi. Tutas býyndy tárbıelegen kók­já­shikten mundaı kınolar kóptep kór­setiletin. Al ǵalamtordyń keń­ge qanat jaıa qoımaǵan kezi. Iаǵnı qa­zirgi  tártip ókilderin tómendetken túr­li beın­e­jazbalar men pikirler múl­de boı kórsetpeıtin. Bir sózben aıt­qanda, polı­sııanyń qoǵamdaǵy beınesi bıik bolatyn.

Qyzyl qalpaqtylardy kórgende qarapaıym jurt nege jıyryla qala­dy degen saýaldyń bir ushyn osy je­lidegi erkindikten izdeýge bolatyndaı. Ashyq qo­ǵam uranyn alǵa ustaǵan aǵaıynnyń kópshiligi olardyń isinen izgilikten góri kem­shilik kórgisi ke­lip turatynyn ań­ǵarý qıyn emes. Árı­ne, «jel turmasa, shóptiń basy qı­myl­da­maıdy». О́rkenıetti elderde aza­mattar polısııany taıanysh tut­sa, bizde ondaı túsinik áli tolyq qalyptasa qoıdy deý qıyn. Bulaı bo­lýynyń sebepteri de joq emes. Qyzmetin paıdalanyp, tarpań minez tanytyp, ádilettiń aq jibinen attap júrgen keıbir ádilet ókilderinen zábir kórgender prokýratýraǵa sha­ǵymdanyp jatqan jaılardy da estip-bilip júrmiz. Álemdi ábigerge salǵan pandemııaǵa baılanysty ja­rııalanǵan tótenshe jaǵdaı kezinde blok-beketten ótkizgeni úshin aqsha su­raǵan polıseılerdi de kózimiz kórdi. Árıne, birli-jarym derekke súıenip tutas qurylymǵa kúıe jaǵýǵa bolmas. Qalaı aıtqanda da, «kóseýi uzyn­nyń qoly kúımeıdi» degendeı, ádiletke ún­deý­shiler­diń ádepten attap ótýi ádetke aınal­maǵany durys-aq. Búgingi oı quqyq qorǵaýshylardyń qoǵamdaǵy róli qandaı degen saýaldan týyndap otyr.

Sóz basynda muǵalim men dári­gerdi polıseıge beker qosarlap aıtqan joq­­pyz. Tehnologııalar sal­tanat qurǵan dáýirde eshkimnen eshteńeni jasyrý múm­kin emes. Búgingi bala – muǵalimnen kór­gen teperishin, naý­qas – dáriger­diń dár­mensizdigin, jábir­lenýshi polı­seı­diń dórekiligin qaz qal­pynda qol te­le­fo­nyna túsirip, je­lige jarııalaı salatyn boldy. Aza­mattardyń quqyqtyq saýat­tylyǵy ar­typ, ár­kim óz quqyn bilgeni jaqsy, árıne. Deı turǵanmen ashyqtyq degen osy eken dep, jón-josyqsyz kinám­shil bolýdyń arty tyrnaq astynan kir izdeýge ulasyp ketti me deı­siń. Jeli­degi tanymaldylyǵyn arttyrý úshin ádeıi tártip buzyp, toqtatqan  saq­shy­ny san túrli saýal qoıyp sastyratyndar da kóbeıgen. Mundaı beınejazbalardy qarap otyryp, biligine bilimi saı emes qyzmetkerlerdiń tosyn su­raqqa tosylyp  beti qyzarǵanyn kórip, óziń uıalasyń. Bul árıne jeli aldynda otyrǵan jetkinshektiń sanasynda mártebeli mamandyq týraly qan­daı tú­sinik qalyptastyratynyn oılaýdyń ózi qıyn.

Qoǵamnyń bet-beınesi sanalatyn po­lısııa qyzmetkeri kásibı jol­da uqyp­syzdyqqa, nemquraı­dy­lyqqa boı aldyr­maǵany jón. Onyń mi­nez-qulqynan, jana­shyrlyq pen aza­mattyqtyń ısi ańqyp turýy kerek-aq. Bul turǵyda polısııa ge­ne­ral-maıory Mırlan Qyzylov aza­­mattyqtyń aınasyna aınalýǵa tıis izbasarlarynyń bolashaǵyna alań­daıdy.

– Nesin jasyramyz, ishki ister organdaryndaǵy adal qyzmetker-lerdiń beınesi kúndelikti buqaralyq aqparat quraldarynda eleýsiz qal­ǵandaı. Týra­shyl polısııa qyzmet­keri merzimdi basylymdar men tele­dıdardyń nazaryna iline bermeıtin «tartymsyz, qyzyqsyz» keıipkerge aınaldy. Nege? Kóptegen faktor lardyń, sonyń ishinde, qyzmetker­lerdiń jáne olardyń otbasy mú­she­­leriniń jetkilikti áleýmettik qor­­­ǵalmaýy saldarynan polısııa qyz­metkeri mamandyǵynyń be­deli tómendedi. Ishki ister organda­ryna qyz­metke kelgenderdiń kóp­shiligi atalǵan salany jumysqa or­nalasýdyń birden-bir múmkindigi retinde kórdi. Basqasha aıtsaq, basqa jumys taba almaǵandar, óz mamandyǵyna barǵysy kelmeı­tinder úshin bul sala qyzmetke tu­rýdyń kózi dep baǵalandy. Al mamandar ondaı azamattarda jeke tul­ǵalyq oı erkindigi, tulǵalyq kem­shindik bolatynyn aıtady. Po­lısııa qyzmetkeri bedeliniń tó­mendeýiniń bir qyry osynda jatyr. Sondyqtan qoǵammen ashyq dıalog jáne seriktestik qatynas ornata otyryp, quqyq qorǵaý organdaryna keshendi jáne tereń reforma júr­gizetin merzim áldeqashan pisip-jetildi dep oılaımyz. Zaıyrly, qu­qyqtyq, demokratııalyq jáne áleý- mettik memleketke ashyq, saýatty jáne moraldyq negizdegi myǵym po­lısııa qajet. Sonymen qatar baǵa birjaqty bolmaı, qoǵamǵa da belgili bir talaptar qoıylýy tıis. Qazirgi rýhanılyq pen ımandylyqtyń, zańǵa qulyqtylyqtyń ózegine úńi­lip kórsek, negizgi qaǵıdattar qun­dylyqtarynan aıyrylyp, olar ekin­shi kezekke syrǵydy. Bul arada «Qoǵam ózinde joqty polısııadan talap etýi qısyndy bola qoıar ma eken?» degen suraq týyndaıdy, – deıdi general-maıor Mırlan Qy­zylov.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda zań jáne quqyq salasyn reformalaýdyń birneshe jolyn usyna kelip, polısııa, prokýratýra men sot qyzmetin jiktep bergen bolatyn. Ásirese azamat­tar­dyń qaýipsizdigi men quqy­ǵy birinshi orynda turýǵa tıis eke­nin basa aıtty. Prezıdent óz só­zinde: «Quqyq qor­ǵaý júıesiniń ju­mysynda eski­lik­tiń saryny joıylmaǵandyqtan, tek aıyp­taý jaǵy basym. Azamattardyń negiz­siz qyl­mystyq qýdalaýǵa tús­ken kezderi boldy. Qylmysty anyq­taǵan jedel ýákil men prosessýaldy sheshim shy­ǵara­tyn tergeýshi bir bas­shyǵa baǵy­nady. Al oǵan qyl­mysty jyldam ashyp, sotqa jibe­rý mańyzdy. Alaıda kórsetkish qýamyz dep azamattardyń quqyǵyn taptap, bostandyǵyn shektemeý kerek» degen bolatyn.

Birer kún buryn ishki ister sa­lasynyń qyzmetkerleri úshin aq­joltaı jańalyq jarııalandy. Qasym-Jomart Toqaev sala qyz­­metkerleriniń jalaqysy tó­men eke­nin aıtyp, qordalanǵan máseleniń túıi­nin sheshý úshin Úkimetke úsh jyl­dyń ishinde tár­tip saqshylarynyń ja­laqysyn 30 paıyzǵa kóterýdi tapsyrdy. Qurylym qyzmetkerleriniń bul senimdi abyroımen aqtaıtynyna senim bil­dirgen Prezıdent, pande­mııa­nyń bi­rinshi kezeńinde karantın sharalaryn qam­tamasyz etýge qa­tysqan ishki ister organdarynyń qyzmetkerlerine syıaqy tóleýge 6,6 mıllıard teńge bólingenin, jyl sońyna deıin taǵy da 11,5 mıllıard teń­ge beriletinin atap ótti.

Prezıdent tapsyrmasyna sáı­kes óńirlerde jergilikti polısııa qyz­meti men qoǵamdyq qaýipsizdikti qam­tamasyz etý boıynsha ýchaskelik ıns­pektorlardyń jumysyn jandandyrý máselesine aıryqsha mán berilip otyr. Ot pen oqtyń or­ta­synda júrgen azamattardyń ómi­rine tónetin qaýip te kóp. Aýyr jel­­diń ótinde armanynan alys­tap qalǵandar qanshama. Tutas el aýmaǵyn aıtpaǵannyń ózinde, Táýel­siz­dik alǵan jyldardan beri bir ǵana Almaty qalasynda 69 polısııa qyz­metkeri  jumys babynda qapyda qaza taýypty. Olardyń esimderi el júre­ginde.

Qoryta aıtqanda,  qoǵam qaýip­sizdigi men temirdeı tártipti qamta­masyz etetin polıseıler buqa­raǵa jaqyn, kásibine adal bolsa deımiz. Quqyq qorǵaý organy qyz­metkerleriniń ımıdjin kóterý má­selesi de aıryqsha nazar aýdarýdy qajet etetindeı. Mundaǵy basty másele – halyqtyń olarǵa degen se­nimin kúsheıtý. Aqty aq, qarany qara deıtin quqyq qorǵaýshylar zańǵa da, arǵa súıenip, adamdyǵy men mamandyǵyn teń ustasa, quba-qup.

ALMATY