Ortalyq Qazaqstannyń soltústik shóldi, shóleıtti dalalarynyń ekojúıesin, bıoalýantúrliligin, Betpaqdala kıikteriniń kóbeıýin, olardyń kóship-qonýyn, negizgi tóldeý, qystaý, shoǵyrlaný, oryndaryn saqtaý, aımaqtaǵy eń iri ornıtologııalyq aýmaq – Saryqopa tushy sýly kólderiniń biregeı júıesin saqtaý maqsatynda osydan 8 jyl buryn qurylǵan rezervatta kıikterdi qorǵaýmen qatar, sırek kezdesetin ósimdikter, qustar álemin zertteıtin san-salaly ǵylymı jumystar da júrip jatady.
Búginde tabıǵı rezervatta 111 adam jumys isteıdi. «Altyn dala» rezervaty dırektorynyń mindetin atqarýshy Beısenǵalı Aıtbaevtyń aıtýynsha, kún tártibindegi basty másele – rezervat aýmaǵyn syrtqy zııandy jáne antropogendik áserlerden qorǵaý, kıik kórse kózi qantalap ketetin brakonerlerdiń jolyn kesý. Osy maqsatta bólimde 86 memlekettik ınspektor jumys atqarady.
– Jalpy qorǵalatyn aýmaq 489 766 gektar, bul aýmaq Uly-Jylanshyq, Saryqopa, Tosynqum dep atalatyn úsh klasterli jer telimderine bólingen. Uly-Jylanshyq jer telimin kúzetý-qorǵaý maqsatynda 5 qadaǵalaý-ótkizý beketi jumys atqarýda. Aldaǵy ýaqytta memleketten qarjylaı qoldaý kórsetilse, aýmaqty tolyqqandy baqylaý úshin taǵy da 2 baqylaý beketin ashý josparda bar. Al Saryqopa jer telimi sýly-batpaqty alqap bolǵannan keıin onda qazirshe jalǵyz beket jumys istep jatyr. Alaıda aldaǵy ýaqytta taǵy bir qadaǵalaý-ótkizý beketin ashý oıda bar. Tosynqum jer telimi boıynsha 2 beket jumys isteıdi. Bul aýmaq ta qosymsha 2 beket ashýdy qajet etedi, – dedi B.Aıtbaev.
Keshegi tas dáýirinen jetken kıeli janýar sanalatyn kıikter kóktemde Uly Jylanshyqtyń boıyna kelip tóldep, osy mańda óredi. Osy maýsymda olarǵa tónetin qaýip te kúsheıe túsedi. Olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin rezervat menshigindegi tehnıka sany jetkilikti. Qazirdiń ózinde kóliktiń 30-dan astam túri bar. Alaıda jolsyz dalada qandaı myqty mashına bolsyn, shydas bermeıdi. Sondyqtan kezekshilikten oralysymen, júrgizýshiler demalýǵa emes, kólik jóndeýge kirisedi.
– Qazir brakonerler tek qana jol talǵamaıtyn kileń qýatty, júrdek kólikterdi minedi. Bizdiń mingenimiz – sol baıaǵy Reseıdiń «ÝAZ» markaly kólikteri. Kıikter údere qonys aýdaratyn, kúıleıtin mezgilderde brokonerler qarý asynyp, qyr kezýdi jıiletedi. Sondyqtan osy ýaqyttarda kúzet kúsheıedi. Bizge «Yrǵyz-Torǵaı» rezervatynyń qyzmetkerleri de qolushyn sozady. Brakonerlerdiń júrdek kóligi men myqty qarýyna qarsy birlese qımyldaýǵa týra keledi, – deıdi tabıǵı nysandardy qorǵaý bóliminiń basshysy Serikbolsyn Qojanov.
Qansha jerden bes qarýy saı, kóligi myqty bolǵanmen, qorǵaýǵa alynǵan aımaqtarda qaskúnemder aıaǵyn qazir ańdap basatyn bolǵan. Biraz jyldan beri «Altyn dala» rezervatyndaǵy túz taǵylary tikushaqtyń kómegimen qorǵalady. Sońǵy jyldary ınspektorlar barlyq quzyrly oryndarmen tize qosyp jumys isteýdi dástúrge aınaldyrǵan.
– Rezervat aýmaǵynda bıyl jyl basynan beri orta eseppen 81 reıdtik baqylaý júrgizildi. Aýmaqty qorǵaý jumysy patrýldik jolmen atqarylady. Rezervat ınspektorlary jergilikti quqyq qorǵaý organdarymen jáne «Ohotzooprom» О́B-niń ınspektorlarymen birlesken reıdtik baqylaýlar júrgizedi. О́rt qaýpi joǵary maýsymda ınspektorlyq kúzet jumysy kúsheıtiledi. Brakonerlermen kúres jyl boıy júrgiziledi. Keı kezderi sol brakonerlermen de betpe-bet keletin kezder oryn alyp jatady, – deıdi tájirıbeli ınspektorlar.
Rezervat aýmaǵynda ósimdiktiń 370 túri bar. Onyń ishinde Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen 5, sırek kezdesin 10 túrli ósimdik ósedi.
«Altyn dala» tabıǵı keshenderdi qorǵaýmen qatar, jergilikti mektep oqýshylary men turǵyndarǵa tabıǵat baılyǵyn nasıhattaý maqsatynda aǵartý jáne týrızm salasymen de aınalysady. Osy maqsatta túrli dárister, dóńgelek ústel otyrystary, saıystar, tabıǵatty qorǵaýǵa arnalǵan ártúrli aksııalar uıymdastyrylady.
– Sonyń ishinde keń kólemde ótetin halyqaralyq deńgeıdegi «Parkter sherýi» tabıǵatty qorǵaý aksııasyn atap ketýge bolady. Bul aksııa rezervatta 2013 jyldan beri bastaý alǵan. Aksııanyń negizgi mindeti tabıǵatty qorǵaýǵa, aıalaýǵa, týǵan jerdiń sýy men toǵaıyna, jan-janýarlaryna qamqor bolýǵa nasıhattaý. Sonymen qatar rezervattyń týrıstik áleýetin arttyrý maqsatynda Saryqopa jer teliminde «Aıtýar» týrıstik marshrýty qurylǵan. Bıyl pandemııaǵa baılanysty kelýshiler sırep qalǵanymen, byltyr, aldyńǵy jyly týrıster kóp keldi, – deıdi S.Qojanov.
Derekke sensek, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary kıik sany 1,3 mln-ǵa jetken. Alaıda bas-aıaǵy 20-25 jyldyń ishinde aqbókender aıaýsyz qyryldy. Sodan bastap memleket dala janýarlaryn qorǵaýdy kúsheıte bastaǵan. Tabıǵı keshenderdi qalpyna keltirý jáne monıtorıng bólimi mamandary 2019 jyly júrgizgen sanaq esebi boıynsha rezervat Betpaqdala popýlıasııasyna jatatyn bókenderdiń sany 35 myńnan asqan.
«Altyn dala» tabıǵı rezervatynyń qyzmetkerleri búginde Amangeldi aýylyndaǵy shaǵyn úıdi panalap otyr. Mekeme ǵımaraty tar bolǵandyqtan, shekteý sharalaryna baılanysty ınspektorlar qashyqtan jumys isteý rejimine kóshirilgen. Alaıda áý basta qabyldanǵan joba boıynsha rezervattyń keń keńsesi, mýzeıi, aýa raıyn boljap, túz taǵylarynyń qaı baǵytqa aýatynyn baqylap otyratyn arnaıy beketi salynýy kerek eken. Tabıǵat qorǵaýshylar aldaǵy jyly bul nysandar da salynyp qalatyn shyǵar dep úmittenip otyr.
Qostanaı oblysy
