50 jyl buryn qashyqtan oqytýdy engizgen

Onlaın kezdesýde taǵdyr tál­kegine qarsy tura bilgen asyl ustaz Qumash Nurǵalıuly týraly salı­qaly oılar qozǵaldy. Jı­nal­­ǵandar abzal aǵanyń ar­tyna qal­dyrǵan óshpes izi, umy­tylmas óne­gesi týraly estelik­terimen bólisti.

О́mirge degen qushtarlyqtyń keremet úlgisin kórsetken ańyz adam ǵumyryn bilim berý salasyna arnady. Qumash Nurǵalıev 1925 jyly 29 qazanda Marqakól aýdany Boran aýylynda týǵan. Jas jigit Uly Otan soǵysyna attanyp, Latysh jerindegi Aýse qalasynyń túbinde áskerı boryshyn ótep júrip aýyr jaralanady. Burshaqsha boraǵan oq pen joıqyn jarylystardyń arasynda qalǵan Qumashtyń dál janynan jarylǵan snarıad sanyn qaq bóledi. Sońǵy kúshin jınap, snarıad qoparǵan orǵa umtylǵan Qumashty jaý oǵy ekinshi aıaǵy men bir qolyn taǵy da qyrqyp túsken. Ony maıdan dala­synan sanıtarlyq ushaqpen Más­keýdegi áskerı gospıtalǵa jetkizedi. Dárigerler jankeshti jaýyngerdi aman alyp qalý úshin 12 operasııa jasaǵan. Medbıkeler Va­lentına Sheveleva jáne Lıza Velıkanova qan beredi. Sóıtip dárigerlerdiń kúshimen, óziniń kúsh-qýa­tymen Qumash Nurǵalıev aman qala­dy. Qasyq qanymen bólisken qos qyz­ben Qumash Nurǵalıev keıin týysqandaı aralasyp ketken.

«Ol óziniń shydamdylyǵymen, myq­tylyǵymen dárigerlerdi tańǵal­dy­­rypty. Qumash Nurǵalıuly esh ýa­qyt­ta shaǵymdanbaıtyn, ózine basqanyń mú­sirkeı qa­ra­ǵanyn qalamaıtyn. О́mir súrýge qushtarlyǵy keremet edi. Protezge, taıaqqa súıene júrip, eńbek etýdiń úlgisin kórsetti. Erik-jigeri keremet edi», dep zamandastary eske aldy.

Aýyr kúnderdiń ózinde ol bilim alyp, kásip meń­gerý­di armandady. Soǵystan keıingi ómirindegi alǵashqy qýa­nyshy – aýrýhana palatasynda oǵan on klasty bitirgeni týraly attestat saltanatty túrde tapsyryldy. Sum soǵys Qumashtyń eki aıaǵy men bir qolyn julyp alsa da, ómirge qushtarlyǵyn, adamdarǵa degen súıispenshiligin ala almady. Jary Qanıpa Áıkenqyzy ekeýi soǵystan keıingi aýyr jyldary Abaı atyndaǵy Qa­zaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn birge bitiredi. Aýylǵa oralysymen pedagogtik eńbek jolyn orys tili páninen sabaq berýden bastaǵan.

Ýaqyt óte kele mektep onyń ómiriniń mánine aınaldy. Ol 1970 jyldary-aq Shyǵys Qazaq­stannyń túkpirindegi Boran aýylynyń mektebin to­lyq kom­pıýterlendirip, spýt­nıktik júıede «qashyqtan oqytý» ıdeıasyn júzege asyrdy. Mektepti Qazaqstandaǵy eń úzdik mektepter qataryna jetkizip, bú­kilodaqtyq aýyl sha­rýashylyǵynyń kórmesinde mekteptiń qýatyn kórsetip, qola medalǵa qol jetkizedi. Shákirt tárbıeleı júrip, óz balalaryn da bilimdi etip ósirdi.

«Atam balalarǵa qatal bolǵa­nymen, nemerelerge meıirimdi edi. Úıge ártúrli dárejedegi qo­­naq­tar jıi keletin. Sonda atam jaqsylardan úırensin dep neme­relerin ústeldiń bir shetine otyr­ǵy­zyp qoıatyn. Ol da ómir­den alǵan peda­gogıkalyq tásilderdiń biri shyǵar. Oqý jyly bite salysymen О́skemendegi ne­merelerin aýylǵa alǵyzyp alatyn. «Rıga­nyń dalasynda qansyrap jat­qanda osy balalardy kórem dep oıladym ba?! Sondyqtan neme­relerim qasymda jıi bolsyn», deıtin. Qudaıǵa shúkir, atamyz jaqsy ómir súrdi. Bizge rıza edi», dep eske alady Boran aýylynan tikeleı jelige shyqqan kelini Maıgúl Zııabekqyzy.

Boran mektebin Q.Nurǵalıuly 31 jyl boıy basqara otyryp, mektepti aýyldyń áleýmettik-má­denı ortalyǵyna aınaldyrdy. Bilim ordasynyń túlekteri eki-úsh mamandyqty ıgerip, sovhozda jumys isteýge qaldy. Ol úshin mektepte dánekerleý, aǵash óńdeý, tigin, kondıter sehtary sııaqty 9 óndiristik oqý kabıneti jumys istedi. Eńbekke baýlýmen qatar, shalǵaıdaǵy aýyl balalarynyń fýndamentaldy bilim alýyna kóp eńbek sińirdi. Ol úshin mektepte televızııalyq tehnıkalyq ortalyq uıymdastyryldy. Ár synypta televızor ornatylyp, muǵa­lim óz sabaǵyna kez kelgen kórkem, ǵy­lymı fılmnen úzindi kórsete alatyn.

Respýblıkaǵa belgili Bo­ran aýyly­nyń mektebin keıin ardagerdiń uly Talant Qumash­uly basqardy. Ol da mek­teptiń ósip-órkendeý jolynda tabandy eńbek etip, 2005 jyly «Eń úzdik mektep» atandy.

Qumash Nurǵalıulynyń mereıtoıy­na oraı onyń jeke ómiri­ne, jańashyl ustaz retin­degi eńbegine arnalǵan «Ha­lyq muǵalimi – Qumash Nur­ǵalıev. Pe­­da­gogıkalyq dınastııa» at­ty kitap ja­ryq kórdi. Ki­tap­ta halyq muǵalimi týraly za­man­­dastarynyń, qyzmettes­te­riniń, shákirtteriniń, qarý­las­tarynyń estelikteri jarııa­lan­ǵan. Sonymen qa­tar kitapta jartyǵasyrlyq mektep ómi­ri, muǵalimder men oqýshylar jetis­tik­teri, Q.Nurǵalıulynyń ıdeıa­syn jal­ǵas­tyrýshy ustazdar dı­nas­tııasy týraly maqalalar engizil­di.

Q.Nurǵalıulynyń bes bala­synyń tórteýi muǵalim ma­man­dyǵyn tańdaǵan. Úlken qy­zy Manıra – aǵylshyn tili­niń muǵalimi, «Qaınar» ýnı­versıtetiniń dosenti. Al ákesiniń kásiptik bilimin jetil­dirý ıdeıasyn kishi uly Marat Qumashuly jalǵastyryp júr. Ol ash­qan О́skemendegi kópsalaly kolledj  Qumash Nurǵalıevtiń atynda. Kishi qyzy Gúl Qumashqyzy – pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Búginde Nur­ǵalıevterdiń pedagogıkalyq dı­nastııasy 36 adamǵa jetken. Bul áýletten áli de ardager ata­larynyń jo­lyn jalǵasty­ratyn urpaqtyń keleri haq.

Shyǵys Qazaqstan oblysy