«Atamannyń aqyry» nemese Aımanovtyń sońǵy fılmi

«Atamannyń» mereıi

Bul týrasynda KSRO halyq ártisi, áıgili týyndyda basty róldi oınaǵan akter Asanáli Áshimov: «Atamannyń aqyry» – Sháken Aımanovtyń sońǵy fılmi. Bylaısha aıtqanda, jan- aıqaıy dese de bolady. Men úshin bul tarıhı kezeń, óıtkeni fılm Sháken Aımanovtyń ózi bastaǵan úzdik shyǵarmashylyq toptan quraldy ári akterlik quramnyń ózi bir tóbe joǵary turdy. Sol ýaqytta áriptesterimmen bastalǵan dostyǵymyz kúni búginge deıin jalǵasyp keledi. Olardyń ár- qaısysy da abyroıy men bedeli bıik tulǵalarǵa aınaldy. Bundaı oqıǵalar myńjyldyqta bir bolady. Sebebi kınostýdııanyń ózi 70-jyldary qaıta órleý kezeńin bastan keshken bolatyn. Iаǵnı qazaq kıno óneriniń renessans kezeńi boldy desem, tıtteı de artyq aıtqandyǵym emes», dep eske alady.

Ras, ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysy, qazaq kınosy úshin qaıta órleý dáýiri bolǵany anyq. Ásirese, 70-shi jyldary birinen keıin biri jaryqqa shyǵyp, kórermenin qýantqan «Qyz Jibek», «Atamannyń aqyry», «Transsibir ekspresi» syndy fılmder búginde ulttyq ónerimizdiń jaýharyna aınalyp otyr. Taspalanǵanyna jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de kórermen yqylasyn áli kúnge báseńsitpeı kele jatqan bul týyndylar – sózsiz klassı­ka! Onyń aıqyn dáleli kúni keshe Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaevtyń fılmde basty róldi oınaǵan akter, KSRO halyq ártisi, Qazaqstannyń Eńbek Eri Asanáli Áshimovke fılm jaryqqa shyǵýynyń 50 jyldyǵyna oraı joldaǵan quttyqtaý haty kınosúıer qaýymdy bir serpiltip tastaǵany anyq. Memleket basshysy daryndy rejısser Sháken Aımanovtyń jáne úlken shyǵarmashylyq ujymnyń birlesken kúsh-jigeriniń arqasynda ómirge kelgen aıtýly týyndynyń otandyq kıno óneri salasynda alatyn orny aıryqsha ekenin atap ótip, ony detektıv janrynda túsirilgen alǵashqy fılmniń biri dep baǵalaı kele: «О́zińiz atalǵan kınotýyndyda chekıst Qasymhan Shadııarov rólin óte ǵajap somdap shyqtyńyz. Arpalysqa túsken qoǵamda jaýapty qyzmetkerdiń ózine júktelgen qupııa tapsyrmany oryndaý jolyndaǵy batyrlyq pen qaısarlyq tanytqan is-áreketin shynaıy kórsete bildińiz. Sizdi asa kórnekti akter retinde KSRO ǵana emes, búkilálemdik kınematografııa qaýymdastyǵy moıyndady» dep, quttyqtaý joldaǵan el Prezıdenti ardager akterge zor densaýlyq, uzaq ǵumyr, otbasyna qut-bereke tiledi.

Bekejan ba, álde Shadııarov pa?

Búginde qazaq kınosynyń abyzyna aınalǵan Asanáli Áshimov «Atamannyń aqyry» túsirilip jatqan ýaqytta ordabuzar jastaǵy adýyndy hám jalyndy akter bolatyn. Al sodan bergi arada turǵan 50 jyl ártis úshin qazaq kınosynyń ótkeni men búginin baǵalap, keleshegine kóz tigýge tamasha múmkindik týǵyzǵandaı. Búginde aqsaqal jasyna jetip otyrǵan ardager akter ár túsken fılmin kúni keshegideı kóńil túkpirinde qaıta jańǵyrtyp, ár detaline deıin táptishtep túsindirip, saǵynyshpen eske alady. Ásirese, sýretker bıografııasynda «Atamnnyń aqyry» fılminiń orny orasan.

Bir qyzyǵy, «Atamannyń aqyry» kartınasyna basty rólge bekitilgendigi jóninde buıryq kel­gende, akter rejısser Sultan Qojyqov túsirip jatqan «Qyz Jibek» fılminde Bekejan ba­tyrdyń beınesin týdyrýdyń shy­ǵarmashylyq arpalysymen júrgen bolatyn. Talaı jyl ar­mandaǵan róline qoly jetip, rahattana ju­mysqa kirise bergende, tosynnan kelgen habar jas akterdi biraz abdyratyp tas­taǵanǵa uqsaıdy. Tipti sú­ıik­ti Bekejanynyń ekrandaǵy baǵy úshin chekıst Qasymhan Sha­dııa­rov rólinen bas tartpaqqa da nıet­tenipti. Alaıda birbetkeı Shá­ken Aımanovtyń qahary hám tabandylyǵynyń nátıjesinde akterdiń bir ýaqytta qos birdeı kúrdeli beıneni qatar somdaýǵa týra kelgen jaıy bar. Bul kezeńdi, synǵa toly sátti abyz aqsaqaldyń ózi bylaısha eske alady:

«1968 jyly «Qazaqfılm» stýdııa­syndaǵy Ǵabeń, Ǵabıt Músirepovtiń jazǵan ǵajap ssena­rııi boıynsha halqymyzdyń jyr muralarynyń ishindegi injý-mar­jany «Qyz Jibek» eki serııaly kınotýyndy bolyp túsirilsin degen sheshim qabyldandy. Bir kúni osy kınoǵa jaýapty sarapshylar tobynan súıinshi habar keldi. Olar fılmdegi Bekejan rólin meniń qanjyǵama baılapty! Qýanyshymda shek joq! «Qudaıym kókten izdegenimdi jerden berdi» dep, bórkimdi aspanǵa atyp júrmeımin be? Sol kezde Sháken aǵa Aımanovtan da habar kelsin... «Atamannyń aqyry» fılminiń ssenarııi bekip, oǵan akterler irikteý bastalǵanda: «Basqa keıipkerlerde sharýam joq. Qasymhan Shadııarovtyń róline daıarlap otyrǵan adamym bar. Ol – Áshimov» dep komıssııa jınalysynda otyryp alypty. «Oý, aǵasy, ómirimdegi armandap júrgenim Bekejan obrazy emes pe? Qolymnan birdeńe kelse osy arqyly kórsete alarmyn deýshi edim. Soǵan endi jete bergenimde, bul qıyn boldy ǵoı?» deımin men Shákeńe artyq sóz aıta almaı qıpaqtap. «Fılm maǵan júktelgende osylaı oılaǵanmyn. Endi osylaı boldy. Bolashaqta osylaı bolady» dep, shart ete tústi ol kisi. Jaryqtyq, qaıtymy tez adam edi. Biraz únsiz otyrdy da: «Qazirdiń ózinde sezip, bilip, tipti kórip otyrmyn. Seniń Shadııarov rólindegi bul beıneń ózgelerge ómir boıy úlgi bolady. Qalǵan áńgimeni keıinge qaldyraıyq»,  dedi qamqor únmen. Eki-úsh kúnnen soń qos qojaıynym - kınorejısserler Sultan Qojyqov pen Sháken aǵa Aımanov birlese otyryp, meniń «Qyz Jibek» pen «Atamannyń aqyry» fılmderindegi máselemdi túbegeıli sheshýge kiristi. Ar­naıy jumys kestesi jasaldy. Atqa­rylatyn istiń úlken-kishisi demeı, bári eskerilip, talqylandy. Eń bas­tysy túsinistiktiń bolýyna kóp kóńil bólindi. Osydan keıin bir kúnniń ishinde, ıaǵnı túske deıin Bekejan, tústen keıin Qasymhan bolyp oınaǵan kúnderim bastaldy. Eki róldiń bir-birine tıgizgen kómegi kóp boldy der edim. Bekejannyń epızodyna túsip kelgen soń, Qa­symhan «ońaılaý beriledi». Qyzý qandy, ot bolyp janyp tur­ǵan Bekejan minezin sál sabaǵa túsire qoısam, Qasymhan minezin dál ustaımyn. Sebebi Qasymhan ár isin on oılanyp, júz tolǵanyp shesher baıyp pen aqyldyń adamy. О́ıtpese ol barlaýshy atanyp, memlekettik mańyzdy tapsyrmany oryndaı alar ma edi. Kerisinshe, Qasymhannan keıin Bekejannyń ishki «jan saraıyna kirý» tipten qıyn-tyn. Oǵan tózimdi, óte saq chekıst sııaqty uzaq oılanyp otyrsań, qate qadam jasamaýǵa tyrysamyn dep qaraılaı berseń, keń qoltyq, ańǵal batyrdyń beınesinen múlde aýlaqtap keter ediń. Son­dyqtan sol kúnderi talǵamǵa talap qoıa otyryp, psıhologııalyq turǵydaǵy arpalyspen ómir súrýge týra keldi. Osylaısha, mysaly, ataman Dýtovtyń kabı­netine kelgen jas ofıser men Syrlybaıdyń aldyna kirgen jas batyrdyń sóıleý ereksheligi men ózin-ózi ustaý mánerindegi, tipti júris-turysyndaǵy tıtteı de qaıtalaýlardyń bolmaýy sııaqty san synnan aman-esen ótip, qos keıipkerdi ekranǵa alyp shyqtyq qoı, áıteýir. Obrazdy somdaýym, meniń oıymsha, Sháken Kenjetaıulynyń kóńilinen shyq­ty. Biraq, ókinishke qaraı, ol kórermenniń pikirin bilmeı-aq ketti. Amal qansha, kóp uzamaı ba­qı­lyq boldy ǵoı».

Akterdiń bul tebirenisine belgili jazýshy, dramatýrg Ákim Tarazıdiń: «Asanáli Áshimov qos serııaly «Qyz Jibek» pen «Ataman­nyń aqyry» fılmderine qatar túsip, ondaǵy rólderdi abyroımen tamasha oryndap shyqty» dep, kezinde rızashylyqpen pikir bil­dirýi tamasha tuzdyq bolatyndaı.

Fılm qalaı túsirildi?

Hosh, áńgimemizdiń álqıssasyn­da basty rólge akterdiń qalaı tań­dalǵanyn tarqatýǵa tyrysyp baq­­tyq. Endi jalpy fılmniń qalaı taspalanǵandyǵy týrasynan málimet berip kórelik. Sony­men, «Atamannyń aqyry» qalaı túsi­­rildi?

Edýard Tropın men Andreı Konchalovskıı jazǵan fılm ssenarııi 1969 jyly kórkemdik keńes talqylaýynan ótip, túsiri­limge bekitiledi. Al túsirýge ázirlik pen alǵashqy jumystyń bastalýy 1970 jyldyń qań­tarynda qolǵa alynyp, sol jyl­dyń qarashasynda tolyq aıaq­talyp, tusaýy kesiledi. Iаǵnı bas-aıaǵy 11 aıdyń ishinde qos serııaly detektıv fılm ómirge keledi. Bul kıno salasynyń sol kezdegi ólshemimen alyp qara­ǵanda rekordtyq kórsetkish bolatyn. Osynshalyqty qysqa mer­zimde kórkemdik deńgeıi bıik kalssıkalyq týyndy túsirýdiń basty syry hám negizgi kilti – jaq­sy jumystyń basyna óz isi­niń naǵyz mamany atanǵan kil myq­ty­lardyń toptasýy bolsa kerek. Fılmdi qoıǵan kınorejısser Sháken Aımanovtan bastap, assıs­tenti – Qýat Ábýseıitov, operatory – Ashat Ashrapov, kompozıtory – Erkeǵalı Rah­madıev bastaǵan shyn talanttar fılmniń de baǵyn eseledi, ól­meıtin ǵumyr syılady.

Al fılmniń lokasııasy, ıaǵnı túsirilim oryndaryna toqtalar bolsaq, ony bas keıipker Asanáli Áshimov bylaısha áńgimelep berdi: «Fılm túsirýge yńǵaıly jerler Almatydaǵy kóne shirkeý tóńiregi men Jarkenttegi Ýálibaı meshiti aýmaǵynan, Sharyn ózeni men onyń arǵy betindegi Aqsaı jazyǵy jáne sonyń Qaıqy asýy­na jalǵasatyn tusyndaǵy Te­mirlik saıy ma­ńaıynan, Hıýa shaharyndaǵy ortalyq bazar, kerýen saraı, qamal qabyrǵalary men mahalla oramdarynan tabyldy. Qazir emes, ol kúnde de elektr symdary men asfalt joldary joq kentti nemese qala­nyń bir bóligin tabý qıynnyń qıyny edi. Sonyń bári, ıaǵnı HH ǵasyrdyń 20-shy jyldaryna tán kórinister alystaǵy Hıýadan tabyldy. Sóıtip, fılmniń 90 paıyzy О́zbekstanda, 10 paıyzy Qazaqstanda túsirildi»,  dep túsirilim jumystaryn da eske alyp ótti ańyz akter.

Akterler qalaı tańdaldy?

Fılminiń baǵy jaqsy rejısser ǵana emes, talantty akterge de tikeleı baılanysty. Bul turǵydan kelgende de «Atamannyń aqyrynyń» joly boldy. Kartına túsirilimine saıdyń tasyndaı kil myqty akterler atsalysty. Atap aıtsaq, ataman Dýtovtyń róline shaqyrylǵan Vladıslav Strjelchık, Jarkent ChK-synyń tóraǵasy Nıkolaı Sývorovtyń rólin oınaǵan Vıktor Avdıýshko, Davydov – Iý.Saransev, Iýhan – G.Iýdın, Krıvenko – V.Gýsev, Lopatın – Iý.Mıronenko, otan­dyq akterlerden Shadııarov – Asanáli Áshimov, Saltanat – Altynaı Eleýova, Ahmet – Qurban Abdrasýlov, Ákim – Nur­juman Yqtymbaev jáne bala – Tımýr Ashrapovtyń qaı-qaısy da fılm­niń baǵyn ashqan óner maıtalmandary.

Nátıjesinde, 1920 jyly Qazaq­standa oryn alǵan shynaıy tarıhı oqıǵalardyń negizinde túsirilgen shytyrman oqıǵaly fılm 1972 jyly top jaryp, Qazaq KSR Memlekettik syılyǵyna fılmniń ssenarıı avtorlary Andreı Konchalovskıı pen Edýard Tropın jáne akter Asanáli Áshimov ıe boldy.

Týyndynyń ómirsheńdigi bolsa kerek, «Atamannyń aqyry» Sháken Aımanov túsirgen eki serııamen aıaqtalǵan joq. Araǵa ýaqyt salyp 1977 jyly «Transibir ekspresi», 1989 jyly «Manchjýrlyq nusqa» fılmderi kórermen nazaryna usynylsa, 2010 jyly Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ «IZARÝS-fılm» kınokompanııasymen birlese otyryp, «Siz kimsiz, Ka myrza?» atty fılmniń tusaýyn kesti. Atalǵan týyndy áıgili «Transibir ekspresi» men «Atamannyń aqyry» fılmderine qaıta oraltady. Iаǵnı «Siz kimsiz, Ka myrza?» fılmi aty ańyzǵa aınal­ǵan tyńshy Shadııarov ja­ıyn­­daǵy fılmderdiń taqyryp­tyq jalǵasy desek, ádiletti bolady. Oqıǵalar jelisiniń ýaqyt alshaqtyǵyna qaramastan, úsh birdeı fılmde akter Asanáli Áshi­movtyń somadaýyndaǵy bas­ty keıipkerlerge tán ortaq qasıet­ter bir arnada toǵysady. Iаǵnı bul kórkemfılmder tizbegi zaman ózgergenimen naǵyz tulǵanyń beı­nesin qalyptastyratyn ar men namys, rýh pen abyroı syndy qasıetteriniń qaı zamanda da ózgermeı, óz tuǵyrynda qala­tyndyǵyn jáne bir márte dálel­dese kerek. «Atamannyń aqy­ryna» jarty ǵasyrdan keıin qaı­ta oralyp jatsaq, ol da týyn­dy­nyń ómirsheńdigin áıgileıdi dep oılaımyz.