Oblys jurtshylyǵynyń aýyz sý barysyndaǵy qajettiligin 364 sý qubyry men 259 uńǵymalar men qudyqtar ótep tur. Dál qazir qubyrlar men qudyqtardaǵy aýyz sýdyń sapasy týraly kesimdi pikir aıtý qıyn. «Qazaqstan Respýblıkasynda tekserýlerge jáne profılaktıkalyq baqylaý men qadaǵalaýdy júrgizýge moratorıı engizý týraly» Prezıdenttiń 2019 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy №229 Jarlyǵyna sáıkes osy jyldyń 1 qańtarynan bastap shaǵyn kásipkerlik, onyń ishinde mıkro kásipkerlik sýbektilerin tekserý toqtatylǵan. Onyń ústine jalpaq álemdi jaman tumaý indeti jaılaýyna baılanysty bıyl naýryzdan bastap tekseris ótkizilgen joq.
Oblystyq sanıtarlyq-epıdemııalyq departamenti ákimshilik sharalar qabyldamaı, sýmen jabdyqtaý nysandaryna aı saıyn monıtorıng júrgizýmen shektelýde. Osy monıtorıng barysynda jyl basynan bergi toǵyz aı ishinde mıkrobıologııalyq kórsetkishterge 1 363 synama jasalǵan. Qorytyndyǵa sáıkes, 145 sý qubyrynyń sýy qalypty deńgeıge sáıkes kelmeıtini anyqtalǵan. Bul – barlyq mólsherdiń 10,6 paıyzy. Osy oraıda Býrabaı, Birjan sal, Egindikól, Ereımentaý, Jaqsy, Zerendi, Qorǵaljyn aýdandaryndaǵy kórsetkish oblystyq deńgeıden joǵary bolyp otyr. Sanıtarlyq-hımııalyq kórsetkishterge baılanysty sý qubyry sýynyń 1 318 synamasy zertteldi. Joǵarydaǵy biz aıtqan kólemniń ishinde 230-y talapqa sáıkes kelmeıtini anyqtaldy. Búginde 364 sý qubyrynyń 336-y nemese 92,3 paıyzy – baqylaýda. Onyń ishinde 4 óndiristik zerthana arqyly 37 sý qubyry tekserispen qamtylǵan. Al 28 sýmen jabdyqtaý nysany baqylaýsyz qalǵan. Ol jerdegi halyqtyń qandaı sý iship otyrǵany beımálim. El ıgiligine jaratyp otyrǵan 364 sý qubyrynyń 131-ine kúndelikti qyzmet kórsetýge jáne kútip-ustaýǵa tıisti qarajattyń bólinbeýi onsyz da qany shyǵyp turǵan máseleni shıelenistire túsýde.
Endi aýyldyq jerlerde aýyz sýdyń qalypty norma talaptaryna sáıkes kelmeýi sebepterin taldap kórelik. Aldymen sý sapasyna qubyrlardyń jáne taratýshy jelilerdiń ábden tozyǵy jetkeni sebep bolyp otyr. Bul jerlerde qubyrlardyń jarylýy óte jıi kezdesedi. Onyń ústine tazartý qurylǵylarynyń tıimdi jumys istemeıtini de jyǵylyp jatqanǵa judyryq bolyp otyr. О́ńirde sý qubyry jelilerine ýaqtyly tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne kútip ustaý boıynsha mamandandyrylǵan kommýnaldyq kásiporyndardyń bolmaýy, sondaı-aq jumys istep turǵan kásiporyndardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń álsizdigi de sebepshi. Onyń ústine uńǵymalardy úzdiksiz, uzaq ýaqyt paıdalaný da sý sapasynyń nasharlaýyna áser etip jatyr. Qudyqtar men uńǵymalardyń tıisti mólsherdegi tereńdigi saqtala bermeıdi. Sý kózine kóktemgi qyzyl sý júrgen kezde aǵyn sý, jer betine taıaý ústińgi qabattaǵy jerasty sýlary men jaýyn-shashynnyń laıy qosylyp ketedi. Bul da sapanyń syn kótermeýine soqtyrady. Osy oraıda sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵy saqtalmaıtynyn, keı jerlerde olardyń qorshaýlary buzylyp tastalǵanyn da aıta ketý kerek.
Zertteýler barysynda 7 sý qubyrynyń sanıtarlyq normalarǵa múlde saı kelmeıtini anyqtaldy. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, Egindikól aýdanyndaǵy Býrevestnık, Egindikól, Toǵanas aýyldary, Qorǵaljyn aýdanyndaǵy Qorǵaljyn, Sadyrbaı, Ekpindi eldi mekenderi, Jarqaıyń aýdanyndaǵy Kostychevo-Donskoe, Jaqsy aýdanyndaǵy Belaǵash aýyly men Jaqsy kenti.
Oblys ortalyǵy Shaǵalaly jáne Sergeev sý qoımalarynan sý alady. Bul oraıdaǵy másele tipten ótkir. Kókshetaý qalasy turǵyndarynyń táýliktik aýyz sý tutyný mólsheri ortasha eseppen 23,5-25 tekshe metrdi quraıdy. Kóktemgi sý tasqyny kezinde qubyr arqyly keletin sýdy ishý tipti de múmkin emes. Qalaǵa keletin sýdy tazartatyn súzgi 1986 jyly esepten shyǵarylyp tastalýy kerek edi. Biraq áli kúnge deıin jumys istep tur. Sonshama ýaqyt sý tazalap kelgen súzgiden shyqqan sýdyń sapasy týraly ne aıtýǵa bolady?! 2009 jyly bastalǵan tazartý stansasynyń jumysy qaıtadan toqtap qalǵan. Ony aıaqtaýǵa 1,7 mlrd teńge kóleminde qosymsha qarajat qajet eken. Qazirgi kúni oblys ortalyǵyndaǵy aýyz sýdyń qaýipsizdigi epıdemııalyq turǵydan sýdaǵy hlor quramynyń ulǵaıýymen qamtamasyz etiledi. Alaıda quramynda hlor mólsheri shamadan tys kóp bolsa, halyqtyń densaýlyǵyna teris áser etýi de ábden múmkin.
2011 jyly «Sý jelilerin, tazartý qurylǵylaryn jańǵyrtyp, keńeıtý arqyly táýligine 60 myń tekshe metr sý ótkizýge jetkizý» jobasy boıynsha jańa sý tazalaý qondyrǵysynyń qurylysy bastalǵan bolatyn. Tapsyrys berýshi – Kókshetaý qalalyq ákimdiginiń qurylys bólimi. Jumysty qolǵa alǵan – «AEGISinc» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi. Memlekettik satyp alý kelisimsharty boıynsha 1,623 mlrd teńgeniń kelisimsharty jasaldy. Áıtse de 2011 jyly 538,1 mln teńge ǵana ıgerildi. Merdiger uıym qurylys jumysyn bastap, sehtyń, zerthananyń birli-jarym ǵımarattaryn jarym-jartylaı ǵana kóterdi. Biraq jumys alǵa baspady. 2012 jyly qalalyq sot atalǵan konkýrs júzege asyrylmady degen sheshim shyǵardy. 2012-2013 jyldary qaıtadan ótkizilgen konkýrs nátıjesinde «AP Impeks» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi jeńimpaz bolyp tanyldy. Bul seriktestik 2013 jyly 181,24 mln teńgeni ıgerdi. Osy arada qurylys jumystarynyń jáne qurylǵyǵa qajetti tehnıkalyq jabdyqtardyń quny ósip ketti de, jańa stansa salý jumysy toqtap qaldy. Bastapqy qarjynyń 719,390 myń teńgesi ǵana ıgerildi. 2014 jyly «Kókshetaý qalasyndaǵy sý jelileri tazartý qurylǵysyn táýligine 30 myń tekshe metr qýatqa jetetindeı etip jańǵyrtý jáne keńeıtý» jobasyna sáıkes memlekettik saraptamanyń qorytyndysy alyndy. Jobanyń quny 2014 jylǵy baǵamen 2 397,7 mln teńge bolyp belgilendi. Biraq bul jobadan da nátıje shyqpady. Qazirgi kúni oblys ortalyǵyndaǵy 343,90 shaqyrymdy quraıtyn sý jelileriniń 40,9 paıyzy ábden eskirgen. Sý qubyrlary jıi jarylady.
О́tken jyldyń alpysynshy jyldary salynǵan, jalpy uzyndyǵy 285,6 shaqyrymdy quraıtyn Nura toptyq sý qubyrynyń jaǵdaıy – búgingi tańda óte ótkir máselelerdiń qatarynda. Bul qubyrlardyń 95-98 paıyzy tozyp bitken. Sý qubyrlary jelileriniń tozýyna baılanysty oqys oqıǵalar jıi oryn alady. Mamandardyń esepteýine qaraǵanda, uzyndyǵy úsh shaqyrymnan asatyn apatty ýchaskelerdegi qubyr jelisin ishinara aýystyrý úshin 500 mln teńgege jýyq qarajat bólinýi qajet. Oblys turǵyndaryn taza aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesi oblystyq ákimdikte jyl saıyn qaralady. Aýdan ákimdikterge oryn alyp otyrǵan kemshilikterdi joıý týraly naqty tapsyrmalar beredi. Biraq ókinishke oraı, «baıaǵy jartas – bir jartas» qalpynda qalyp otyr.
2019 jyldyń ishinde talap buzýshylyqtarǵa baılanysty jalpy kólemi 21,9 mln teńge bolatyn 105 ákimshilik aıyppul salynǵan. Sharýashylyq sýbektilerine 85 uıǵarym joldanǵan. Alaıda bul sharalar tıisti nátıje berip otyrǵan joq. Demek, aýyz sýmen qamtýdaǵy kópten qordalanyp qalǵan mándi máselelerdi sheshýge keshendi shara qabyldaý qajet tárizdi.
Aqmola oblysy
