«Tolyq adam» ilimi jáne búgingi jastar

Bir qyzyǵy – arada ondaǵan jyldar ótip, qaıta kezdeskenimizde, sol Abaı jónindegi qyzý áńgimelerimen qaıta qaýyshqanbyz. Ishteı tańǵaldyq, sol áńgime, sol saryn, biraq burynǵydan da tereńdeı, tyń baǵyttarmen úste­me­lengen. Iаssaýı ilimi men Abaıdyń baı­lanystylyǵy, Shákárimniń ar ilimi, Abaı­dyń «tolyq adamy» men shyǵys álemimen baılanysy jańa tolǵamdarmen baıytylǵan.

Iá, shyn tanyp, tereń boılaǵan adamǵa Abaıdyń «tolyq adam» týraly ilimi eskirmek emes. Qaıta zamannyń talabyna saı qaıta zerdelenýi jáne búgingi urpaqqa jetimdi túrde nasıhattalyp, túsindirilýi qajet dep bilemiz.

Bul jóninde Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda naqty mindetter qoıyp: «Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııa­­­sy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımin», dedi.

Aldymen, uly aqyn nege «tolyq adam» ilimine keldi degen suraqqa jaýap izdep kórelik.

HIH ǵasyr – Reseı patshalyǵynyń qazaq dalasyn otarlaýynyń kúsheıgen kezi. El bıligine bolystyq júıeniń engizilýi – qazaq halqynyń minez-qulqyna úlken ózgerister ákeldi. El adamdaryn bir-birine aıdap salý, ortaǵa maıly jilik tastap, bılikke talastyryp qoıý (bolystyq saılaý), sodan týyndap jatatyn ár alýan jaǵymsyz minezderdi odan saıyn kúsheıtý, para berý men para alý, kúnshildik pen aryz jazý, jaǵympazdaný, satqyndyq, bergen parasyn elden ústemelep qaıtaryp alý úshin janyǵa jantalasyp, túrli áreketterge barý – ózge de tolyp jat­qan usaqtaný men ulttyq rýhtan aıy­­­ryla bastaýdy Abaı óz zamanynda tereń sezindi. Abaıdyń «Bolys boldym, minekı» óleńinde ýaqyt, qoǵam shyndyǵynyń bet-beınesi kórinedi. Jaǵympaz, ıilimpaz bolys – el qamyn oılaıtyn tulǵa emes. Jeke basy úshin halyq, ult múddesin oılanbaı satyp jiberetin paqyr. El tutqasyn ustaǵan adamdar osylaı azǵyndasa, el bolashaǵy ne bolmaq? Otarshyldyqtyń dendeı enip jatqan osyndaı sumdyqtaryna qandaı tosqaýyl qoıýǵa bolady? Halyq­ty jamandyqtan saqtap qalýdyń joly qandaı? Otarshyldyqtyń betin qaı­ta­ryp tastaıtyn qazaq dalasynda kúsh joq. Ondaı kúshti uly aqyn taba almady.

Mine, osy rette Abaı halyqtyń berik senimi men myqty rýhy ǵana ózin saqtap qalatynyn túsindi. Ol úshin halyqty, jas urpaqty soǵan baǵyttaıtyn ilim qajet dep oılady. Abaı shyǵys fılosofııasyna den qoıa otyryp, ony óz tarapynan tolyqtyryp, tereńdetti.

Qazirgi ýaqytta biz nege Abaıdyń «tolyq adam» ilimine qaıta den qo­ıyp otyrmyz? Ústem ıdeologııaly ke­ńes­tik kezeń qansha degenmen, tuıyq, oqshaýlanǵan qoǵam boldy. Qazirgi ýa­qyt­tyń ereksheligi – jahandaný úderisi óte kúshti júrip jatyr. Munyń jaqsy jaqtarymen qatar, ózge elden kelip jatqan kóptegen jat aǵymnyń, teris ıdeologııanyń, dástúr-saltymyzdy, nanym-senimimizdi buzatyn jaǵymsyz yqpaldardyń kúsheıip turǵanyn jasyra almaımyz. Olarǵa qalaı tótep berýge bolady? Qalaı ózimizdiń ulttyq mentalıtetimizdi saqtaımyz? Taǵy da Abaıǵa júginýimiz kerek.

О́ıtkeni Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev «Abaı amanaty» maqa­la­­synda jazǵandaı, «Orystar úshin Aleksandr Pýshkın, aǵylshyndar úshin Ýılıam Shekspır, nemister úshin Iogann Gete, amerıkandyqtar úshin Ýolt Ýıtmen qandaı bolsa, qazaqstandyqtar úshin Abaı da – sondaı rýhanı uly tulǵa» jáne sonymen qatar Abaı iliminiń ómirsheńdigi men gýmanızmi bizdi osyǵan baǵyttaıdy.

Abaıdyń «tolyq adam» ilimi «Ǵy­lym tappaı maqtanba» óleńinen bas­taý alady. Ondaǵy «bes asyl» men «bes dushpannyń» negizi, professor M.Myr­zah­metuly aıtpaqshy, shyǵys oı­­shyly Ǵulamahı Daýanıdiń (XV ǵ.) shá­kirti Júsip Qarabaǵıdyń (XVIII ǵ.) «Rısalasyndaǵy» ekige bólinetin jan azyǵynan (jannyń paıdaly azyǵy, jannyń zııandy azyǵy) negiz alady. Onda shyn senim, jomarttyq, ǵylymı túsinik pen kúnshildik, jalǵan senim qarama-qarsy qoıylady.

Abaıdyń dúnıetanymynda bul oı tereńdetilip, adam boıyna qajetti «bes asyl qasıet» pen «bes dushpan» naq­ty­lanady. Álbette, oqýshylar, bú­gin­gi stýdentter Abaıdyń bul ǵıbra­tyn mektep qabyrǵasynan jattap ósedi. Biraq bul jetkiliksiz, árbir jas óziniń dúnıetanymynyń qalyp­tasýyn­da Abaı aıtqan «jannyń paıdaly tamaǵymen» sýsyndaýǵa sanaly túrde bet burǵanda ǵana tolyq adam jolyna túse alady.

Abaı sıpattaǵan tolyq adam kim? Abaı «júrekti» jyrlaıdy. Bylaıǵy qazaqtyń júrek týraly uǵymy «júrekti adam», «batyl adam», degennen aspaıtynyn aıta kelip, oǵan tyń maǵyna ústep, raqym, shapaǵattyń qaınar kózi dep fılosofııalyq turǵydan mán bere­di. Aqyl, qaırat, júrektiń bir­li­gin­de júrekti birinshi orynǵa qoıady. 17-qarasózinde júrekti sóıletip: «qan menen taraıdy, jan mende meken qy­la­dy... ádilet, nysap, uıat, raqym, meıir­ban­shylyq deıtuǵyn nárselerdiń bári menen shyǵady» dep sóıletedi.

Bireýiniń kúni joq bireýinsiz,

Ǵylym sol úsheýiniń jónin bilmek, –

dep ǵylymǵa den qoıa otyryp:

Úsh-aq nárse adamnyń qasıeti:

Ystyq qaırat, nurly aqyl,

jyly júrek, –

dep oı qorytady. Mundaǵy «ystyq», «nurly», «jyly» epıtetterine aqyn tereń maǵyna ústegen. Aqyldyń ózin «nurly aqyl», «sýyq aqyl» dep bólgen aqyn joǵarydaǵy qarasózinde aıtqandaı, ádilet, nysap, uıat, raqym, meıirbanshylyqtyń uıasy júrekke birinshi oryndy berýi, soǵan ishki qýatty, aqyl-oıdy bıletýi – adamzatty gýmanızmge shaqyrýy jáne árbir adamnyń boıynda meıirbandyqtyń, adamdyqtyń ústem bolýyn qalaýy edi. Árıne, Abaıdyń bul fılosofııalyq dúnıetanymynyń uly oıshyl, ǵalym ál-Farabıden bastaý alyp jatqanyn bilemiz. «Júrek basty múshe, muny tánniń eshqandaı múshesi bılemeıdi. Budan keıin mı keledi, biraq munyń ústemdigi birinshi emes, ekinshi, óıtkeni ol barlyq basqa múshelerdi bıleıtin bolsa, onyń ózin júrek bıleıdi», dep oı túıetin Farabı de júrekti birinshi orynǵa qoıǵan bolatyn.

Qazirgi qoǵam, ýaqyt, shyndyǵy kerek, adamdar arasyndaǵy meıirban­dyq­tyń azaıyp bara jatqan kezi bolyp kórinedi. Baılyq, aqsha bılegen zamannyń qanshalyqty qatygezdenip bara jatqanyn búginde kókireginde sáýlesi bar ár adam sezinedi. Ásirese, kúni keshege deıin kommýnıstik ıdeo­lo­gııanyń qursaýynda bolyp, kenetten mol baılyqty ıelenip shyǵa kelgen qoǵamnyń bir bóligi qazirgi ýaqytta ózderin jer betindegi qudaı sanaıdy. Al halyqtyń kóp bóligi taqyr kedeılenip barady. Qoǵamdaǵy úlken qaıshylyq ta osydan týyndap jatýy múmkin. Mine, osyndaı kúrdeli kezeńde Abaı adamdar arasyndaǵy meıirbandyqty jyrlaıdy.

Abaı aıtqan úsh súıý – ımanıgúldi tolyq adam iliminiń temirqazyǵy etip usynady. Munyń máni nede? Taǵy da bel­gili abaıtanýshy M. Myrzah­met­uly­nyń ǵylymı tujyry­my­na den qoıyp kórelik. Ǵalymnyń aıtýynsha:

Mahabbatpen jaratqan adamzatty,

Sen de súı Allany jannan tátti, –

dep, jaratýshy túp ıesin pendesiniń mahabbatpen súıýi qajet deýi – birinshi súıý.

Ekinshi súıý – «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep».

Úshinshi súıý – «Jáne súı haq joly dep ádiletti».

Keńestik dáýirde «qudaısyzdyq» ıdeo­lo­gııasyna sáıkes ǵalymdar, abaı­tanýshylar Abaıdyń birinshi súıýin ashyq, naqty aıta almady. M. Áýezovtiń ózi «Abaıdyń dini – aqyldyń, adam­ger­shi­liktiń dini» dep janamalaı aıtty. Bul rette, Abaı eshqandaı túsindirýdi qajetsinbeı, birinshi súıýdiń negizin dál, naqty aıtyp turǵan joq pa?! Adamzatty mahabbatpen jaratqan jannan tátti Allany sen de súı deıdi. Al Alla – mu­sylmandyq joly. Mine, qazirgi táýel­siz­dik zamannyń eń basty jetistigi jalań ıdeologııanyń quly bolmaı, Allany súıýge, oǵan minájat etýge tolyq jol ashyp berdi. Abaı ilimi eskirgen joq, qaıta zamannyń talabymen órleı tústi. Qazirgi ýaqytta din – apıyn emes, din – ımandylyq negizi. Qazirgi jastardyń, búgingi zamandastardyń arasynda dinge bet burý bar. Bul da táýelsizdiktiń bergen jemisi dep qabyldasaq, bul da Abaı­dyń «tolyq adam» iliminiń de jasam­paz­dy­ǵynyń belgisi.

Abaıdyń ekinshi súıýi – «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» te qazirgi Qazaq­stannyń basty memlekettik baǵy­ty­nyń biri. Qazaqstan – qazir kóp dıasporaly memleket, kóp ulttyń ókilderi osy jerde týyp-ósip, ómir keship jatyr degenmen, «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degen óreli ustanym bizden bastaý alýy kerek te, olardyń tarapynan da Abaıdyń ilimin tereń túsinýin talap etý qajet. Táýelsizdiktiń alǵashqy kúrdeli kezeńinde elimizdiń irgesi shaıqatylmaı shyǵýynyń ózi Abaı iliminiń jasampazdyǵynyń belgisi dep qarastyrýymz qajet.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Abaı amanaty» atty maqalasynda: «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep...», bul – Abaıdyń máńgi jasaıtyn qaǵıdasy. Munyń ǵa­ja­ıyp úlgisin qarshadaıymnan kózben kórip óstim», dep tolǵana eske ala ke­lip: «Álem tarıhyna úńilseń, rý men rý, taıpa men taıpa, odan ári ult pen ult, sodan soń memleket pen memleket ara­­syndaǵy irili-usaqty kıkiljińniń kó­bi­niń ar jaǵynda Adam Ata men Haýa Anadan taraǵan jumyr basty, eki aıaqty pendelerdiń birin-biri tegine, túrine, tiline, ıaǵnı násiline qarap ja­tyr­qaýy jasyrynyp jatatyn kezder jıi ushy­ra­sady. Dinine qaraı bóliný indeti de sumdyq zardaptarǵa uryndyrǵan. Abaı aıtqan osyndaı «altybaqan alaýyz­­dyqtyń» saldarynan talaı jurt óza­ra qyrqysa júrip, jer betinen bir­jo­la joıylyp ketkeni málim. Keńes Odaǵy ydyraýynyń barysynda jáne táýelsizdigimizdiń eleń-alańynda óz ishi­miz­de neshe túrli iritki salǵysh, irge ból­gish pıǵyldar oıanyp, syn saǵaty tý­ǵan kezde el tizginin ustaı otyryp, tarıhı turǵydan qalyptasqan kóp­e­tnostylyq pen kópkonfessııalyq jaǵ­da­ıyn birinshi kezekte eskerý qajettigin ańǵardym. Bir jaǵynan separatıstik áreketter boı kótergeni baıqalsa, ekinshi jaǵynan ultshyldyq dabyl qaqqan alasapyran kezeńderdi bastan ótkerýge týra keldi. Sondaı kúrdeli ahýalda túsinistikten tatýlyqqa, ymyradan yntymaqqa qol jetkizý arqyly ǵana tutastyǵymyzdy saq­tadyq. «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy kete­di, tórteý túgel bolsa tóbedegi kele­di» deıdi eken dana babalarymyz. Qazir aıtýǵa ońaı, sol ýaqytta biz «qaıt­sek, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaramyz» dep arpalysa júrip, eldigimizdiń shańyraǵyn shaıqaltpaı ustap qaldyq. Turmys tapshylyǵyn da bir taı qazannan as ishkendeı birge eńserdik. Ol qazaqtyń keń qoltyq, aq júrek meıirbandyǵynyń jáne Altaı men Atyraý arasyn sol qazaqpen aralasa jaılaǵan ózge ulttardyń Abaı ónege etip qaldyrǵan baýyrlastyǵynyń arqasynda júzege asty», dep jazady.

Mine, Abaı iliminiń praktıkalyq máni dep osyny aıtýǵa bolatyn shyǵar.

Al Abaıdyń úshinshi súıýi – «Jáne súı haq joly dep ádiletti» deýi – ádildikti, adamdyqty jaqtaǵan gýmanıstik oı-tolǵamynyń bıigi. Ádilet, shapaǵat, meıirim – Abaı jyrlaǵan «júrek jylýy». Árıne, Abaıdyń «tolyq adam» ilimin munymen shektep qoıýǵa bolmaıdy. Aqynnyń óleńderinde jyrlanǵan adamdyqtyń kúrdeli máseleleriniń barlyǵy «tolyq adamǵa» jetýdiń joly, alǵysharttary bolyp tabylady.

Sol sebepti Abaıdy oqý, onyń ilimin ózińniń ishki jan dúnıeńde qorytý, ómirde ustanymǵa aınaldyrý – el erteńi bolar jastardyń basty paryzy bolmaq. Abaı adastyrmaıdy, Abaı myna jalǵan dúnıeniń mánin túsindiredi.

Sámen QULBARAQ,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıteti «Dýlatıtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory