Bizdiń dáýirimizge deıingi V-III ǵasyrlarda qytaı medısınasynyń joǵary damý deńgeıin pash etetin talaı týyndylar, jańalyqtar bolǵan. Qytaıda eń alǵashqy medısınalyq kitap «Hýan-dıneıszın» («Sary ımperatordyń ishki aǵzalar jaıly traktaty») degen ataýǵa ıe. Dástúrli qytaı medısınasy ın-ıan jáne ý-sın ilimine negizdelgen.
In-ıan – bul qarama-qarsy eki jaq. In-ıan ilimi boıynsha, barlyq zattar men qubylystardyń ózara birin-biri tolyqtyratyn qarama-qarsy qos jaǵy bar. Aǵzanyń saý háli ın jáne ıanniń turaqtylyǵyn aıǵaqtaıdy, mine osy turaqtylyq buzylǵan kezde, dert basady. In-ıanniń eki jaǵy daúndestikte ári tepe-teńdikte bolýy minsiz retinde baǵalanǵan.
Al ý-sınniń, oryssha apatty beseý nemese bes element – metal, sý, aǵash, ot jáne jer – qytaı fılosofııasyndaǵy negizgi uǵymdardyń biri; bes músheli qurylymy álemniń negizgi kórsetkishterin anyqtaıdy. Apatty bes element arasynda ózara yntalandyrý nemese ózara meńgerý qarym-qatynasy bar.
Adamzat aǵzasy kishi kólemdegi ǵaryshtyń, tabıǵattyń ajyramas bóligi retinde qarastyrylady. Sondyqtan, bes element jaıly ilim adamzat organızmine de qoldanylady. Apatty bes elementti tuspaldaıtyn bes aǵza: júrek, baýyr, ókpe, kókbaýyr jáne búırek. Osy aǵzalardyń arasynda ózara árekettestik bar. Bes aǵzanyń ózara árekettesýinenadam aǵzasyndaǵy dınamıkalyq tepe-teńdik ornaıdy. Al turaqtylyq pen tepe-teńdik densaýlyqty saqtaýǵa bolysady.
Sonymen, bizdiń ata-babalarymyz adam aǵzasy menaýrýdyın-ıan jáne ý-sın ilimi negizimen uǵyndyrǵan, nátıjesinde dertti anyqtaý men em-shara jasaý qaǵıdalary qalyptasqan.
Qytaı medısınasy szın-lo, sıýe-veıjáne ınemen emdeý ilimderimen tyǵyz baılanysty.Qytaı medısınasyn órkendetý barysynda shıpagerler adam aǵazalary, sonymen qatar, ishki jáne syrtqy aǵzalardyń arasynda ózaralyq baılanystardyń baryn anyqtaǵan. Bul ózaralyq baılanystardy qytaı medısınasyadamzat organızminiń bútin ózeginen ótetin szın-lo tirshilik energııasynyń merıdıany dep ataıdy.
Szın-lo merıdıanynda naqty reflekstik sıýeveı núkteleri bar. Dertti jazý úshin, qarý jáne ınemen emdeý tásilderiniń kómegimen osy núktelerge áser berý kerek. Adamnyń denesindegi sıýe-veıdititirkendirtý arqyly aýyrsynýdy jazýǵa, aýrýdy jeńildetýge bolady.
Qarý jáne ınemen emdeýden basqa, sıýe-veı titirkendirtýdiń basqa da tásilderi qoldanylady: týı-na emdik ýqalaýy, medısınalyq qutylardy qoldaný, gýa-sha terapııasy. Osy tásilderdiń derligi qan aınalymyn retke keltire otyryp, aıyǵý nátıjesine jetedi.
Zamanýı medısınadan góri klassıkalyq qytaı emi dertti jazýdan buryn onyń belgilerine kóńil bóledi. Qytaı medısınasynyń basty nazarǵa alatyny, aldymen adamnyń ózi – ıaǵnı tek «aýrýyn» ǵana emes, onyń ómir súrý salty, tirshilik etý ortasy, daǵdylary, minez-qulqy. Sebebi, qytaı shıpagerleriniń kózqarasy boıynsha, dert – bar bolǵany aǵzadaǵy jalpy tepe-teńdiktiń jıi buzylýy.
Osylaısha, qytaı medısınasy júıelilikke negizdeledi. Aspanasty eli medısınasynyń teorııasynda densaýlyqtyń tetigi ın men ıan aralyǵyndaǵy turaqty úndestikte deıdi. Dert ishki aǵzalardaǵy ın men ıan aralyǵyndaǵy ishki úılesimsizdikten týyndaıdy. Qytaı medısınasy sheńberindegi terapııa mynada ıaǵnı ishki úılesimdikti qalpyna keltirý, jeke aǵzalardyń fızıologııalyq qyzmetterin týralaý jáne ımmýndyq júıeni nyǵaıtý.
Qytaı medısınasynyń qupııasy múldem qarapaıym: barlyq ádisteri myna tereń senimge negizdeledi ıaǵnı árbir adamnyń ishki jan dúnıesinde ózin qorǵaı alatyn jáne ózin-ózi emdeı alatyn ózindik retteý qudiretti kúsh bar. Tájirbıeli dárigerdiń bar mindeti – osy kúshterdi oıatý.
Dári-dármekter qytaı medısınasynda basty rólatqarady. Qytaı medısınasynyń dári-dármekteri tabıǵı shópter, janýarlar aǵzalary men keıbir mıneraldardan ázirlenedi. Tarıhı áńgimeler súıensek, aty ańyzǵa aınalǵan batyr Shen-nýn naýqastardyń em-domy úshin, ózine júzdegen emdik shópterdi qoldanyp, olardyń emdik tıimdiligin anyqtaǵan. Qytaı shıpagerleri shópterdiń farmakologııalyq erekshelikterin tanyp-bilýge talpynyp, emdik áserleri bar shópterdi tańdaı bilgen.
Ejelden kórshi eldiń medısınasy derttenýge eskertý ıaǵnı aýrýdyń aldyn-alýǵa úlken mán beredi. Áriden osy maqsatta, ejelgi zamanda qytaılar psıhologııalyq kúızelisten arylý, tıimdi tamaqtaný, salaýatty ómir saltyn ustaný, qajetti dári-dármekterdi qoldaný, ýshý nemese sıgýn jattyǵýlarymen aınalysý tárizdi saýyqtandyrý sharalaryn qoldana bastaǵan.
Ulttyq ýshý gımnastıkasy – Qytaıdyń mádenı murasy. Ýshý densaýlyqty nyǵaıtý tásili áriqorǵaný úshin jaýyngerlik óner naqyshy bolyp tabylady. Shıpagerlerdiń pikirinshe, bul gımnastıkamen júıeli túrde aınalysý organızm tonýsyn kóterip qana qoımaıdy, kóterińki kóńil-kúı jáne sergektikke sebepker, áriden daýaly áreket.
Sıgýn tynys alý gımnastıkasy psıhologııalyq baqylaýǵa negizdelinedi ıaǵnı adam sanasyn qadaǵalaýǵa baǵyndyrady jáne óz tynysyn retteıdi. Tynys alý gımnastıkasymen aınalysý dertti jeńýmen densaýlyqty nyǵaıtýda kómegi orasan.
Qytaı medısınasy týraly sóz qozǵalǵanda, úzdik dárigerlerdi eskerýsiz qaldyrý múmkin emes. Mysaly, Bıan Sıýekeremet dıagnozshy bolǵandesedi. Dál osy kisi óz tájirbıesinde muqııat tekserip-qaraý, dybystardy tyńdaý, naýqaspen sóılesý jáne tamyr soǵýdy ólsheý sııaqty dıagnostıkalyq tásilderdi keńinen qoldanǵan.
Eń tanymal qytaı dárigeri Lı Shıchjen da qytaı medısınasy men botanıkasynyń damýyna asa úlken yqpalyn tıgizýshi sanatynda. Onyń ataqty farmakologııalyq «Ben sao gan mý» traktaty («Shópter men tamyrlar týraly negizgi qaǵıdalar»/«Ǵajaıyp shóppen emdeýshi») tipti zamanaýı medısına úshin óz ǵylymı qundylyǵyn joımaǵan.
Bıan Sıýemen Lı Shı-chjennen basqa, qytaı medısınasynyń damýyna zor úlesterin qosqan úzdik qytaı shıpagerleri kóptep bolǵan.
Hýa To «bes janýardyń oıyny» (qytaısha aıtylýynda-ý sın sı) saýyqtandyrý gımnastıkasyn jetildirýimen tanymal. Ol birinshi bolyp, gımnastıkalyq jattyǵýlardy medısınamen baılanystyrǵan. Ári alǵash ma feı san dárisin jáne aýyrsynýdy basý tásilin óńdep shyǵarýshy. Hýa To ota jasarda, aýyrttyrmaıtyn zatty sharapqa eritip, naýqastarǵa berip otyrǵan. Solaısha naýqas ota jasalý kezeńinde aýyrsynýdy sezinbegen. О́kinishke oraı, bul resepti joǵalǵan.
Búgingi Qytaıda Tý Iýıý 2015 jylymedısına men fızıologııa boıynsha artemızının jańalyǵy úshin Nobel syılyǵynyń laýreaty atanǵan eń tanymal dárigerlerdiń biri. Ol birinshi etnostyq qytaı ári fızıologııa men medısına boıynsha Nobel syılyǵyn ıemdengen alǵashqy Qytaı azamatshasy bolyp tabylady.
Dástúrli medısına – Qytaıdyń mádenı murasy. Onyń tıimdiligine senesiz be, senbeısiz be, mańyzdy emes, biraq aqıqatty elemeý aýyr: óıtkeni ol birneshe ǵasyrdan beri qytaılyqtardyń seniminen shyǵyp keledi. COVID–19 tájdi indetpen kúresýde dástúrli qytaı medısınasy naýqastardyń jyldam aıyǵýlaryn joǵarlatý men ólim-jitik deńgeıin tómendetýde belsendi ról atqarýda, sebebi qytaı medısınasynyń ádisteri naýqastardyń «ishki úılesimdiligin» jaqsartýǵa kómektesedi, nátıjesinde klınıkalyq derektermen rastalý múmkindigi bar ókpe qabynýynyń aýyrlaýyn tejeý, olardyń belgilerin jumsartýyna kómegin ábden tıgizýde.
P.S. Materıal Ekinshi shetel tilderi Beıjiń ýnıversıteti fılologııa ǵylymynyń doktory Chjan Hýeısın hanymnyń maqalasyna súıene otyryp ázirlendi.
