Darqan dalanyń danalyǵyn uǵyp, atadan balaǵa mıras bolyp qalǵan ónerdi óristetý tirshiliktiń talǵajaýy ǵana emes, el qadirleıtin eseli eńbek sanatynda. 2013 jyly dóńgelek, qazaqy ústel jasaýdy bastaǵan. On saýsaǵynan óner tamyp, áýletimen qol ónerine yńǵaıy bolyp tursa da, tyńǵa soqpaq salý – qıynnyń qıyny. Biraq shynymen kóz qorqaq, qol batyr eken. Birinshi jasaǵan buıymdary kóztartarlyq bolyp shyqty. Birte-birte kópshilik saýda oryndarynan ilýde bir kórip júretin ústelderden esh aıyrmashylyǵy joq zattardy jasaı bastady. Kóz úırendi, qol jattyqty, táp-táýir mashyq qalyptasty. Sol sátte oıǵa alǵan isteriniń ońynan oralatynyna senim qalyptasty. Yntamen istegen soń qoldarynan shyqqan ár zattyń sapasyna da uıalmaıdy. Jaqsy isten, baǵaly bastamadan jurt qulaqtanǵan soń aýmaǵy 150, bıiktigi 30 santımetrlik ústeldi jasaı bastady. О́miriniń kóbi qonaq kútýmen, toı-tomalaqpen ótetin jalpaq jurtqa, ásirese aýyldyq jerdegi aǵaıyn úshin, tipti qalalyqtar da tabyla qalsa paıdalanyp jatatyn asa qajetti dúnıe. Alǵashqy kezde bolmasa, keıin alýshy izdep kózderin satqan joq.
2019 jyldan bastap kúbi jasaýdy qolǵa alǵan. Túr-túrin. Taza qaıyńnan. Tapsyrys berýshiniń tilegine oraı. 10 lıtrden bastap 150 lıtr sút sııatyn kúbiniń san alýanyn tutynýshynyń kóńilinen shyǵatyndaı etip istep beredi.
– Bıyl jer júzin jaman tumaý jaılaǵan sátte qymyzǵa degen suranys kúshti boldy ǵoı, – deıdi qolóner sheberi Baýyrjan Dosmaǵambetov, – soǵan oraı kúbi de ótimdi taýarǵa aınaldy. Bizdiń óńirde aǵash qat bolǵandyqtan, qajetti materıaldy Nur-Sultan qalasynan, aq qaıyńdy Qyzyljar óńirinen aldyramyz. Qymyz – qazaqtyń qadirli asy ǵoı. Ǵasyrlar boıy atamyz qazaq aqty qadirlegen. Sózdik qorymyzda da ol týraly derek kóp. Al qymyz ashytý úshin aldymen kúbi kerek. Bir kezde qymyzdy da umytyp, qordyń da úzilgen kezi boldy. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, alǵash ret qymyz ashytarda bıeniń súti arnaıy ashytqynyń nemese qordyń ústine quıylatyn. Ashytqyny ádette súr jaıanyń, qazynyń synyq súıemin salyp sútten, ol bolmasa sútke nan ashytqysyn ezip ázirleıtin. Qor degenimizdiń ózi eski, burynǵy qymyz. Halqymyzda «qory úzilmegen» degen astaryna kóp maǵyna syıatyn sóz tirkesi bar. Bul arada jalǵyz qymyzdyń qory aıtylmasa kerek, ondaǵy aıtpaq oıdyń ushyǵy qorly, qordaly shańyraq óziniń árbir isine uqypty, tyńǵylyqty otbasy degen uǵymdy bildirse kerek-ti. Qordyń úzilmeýi kúndelikti tirshilikte bir-birine sabaqtasyp jatatyn qat-qabat sharýanyń ret-retimen atqarylýyna qajetti turmystyq jaılardyń ózara jarasym tabýy. Sary qymyz qashanda adam aǵzasyndaǵy san alýan dertke shıpa, kúsh beretin qasterli, qudiretti taǵam bolyp sanalady. Qymyzdyń erekshe dámdi, aıryqsha qunarly, jan saraıyńdy ashyp, sińimdi keletindigi – jylqy malynyń jaratylysynan óte kirpııazdyǵy. Ol myń san shóp ósetin jaıylymnan tek asylyn ǵana terip jeıdi, sýdy jaldap júrip, tunyǵyn ǵana ishedi. Osynyń bári aınalyp kelgende bıe sútiniń ózge tórt túlik maldyń sútinen áldeqaıda qunarly etip turady.
Ol zamandarda qymyzdyń ózine tán ydysy bolǵan. Ol qazaqtyń qut berekesi sanalatyn jylqynyń terisinen tigilgen, ıi qanǵan. Qoıdyń quıryq maıymen maılanǵan, qaıyńnyń tútinimen ystalǵan qara sabasy bolatyn. Qara saba kózden bulbul ushqaly sary qymyzdyń saqtalatyn ydysy kúbige aınalyp, qasıeti soǵan aýdy. Kúbi ádette qoldyń salasyndaı túp-túzý, jýan qaıyńnyń dińinen arnaıy shabylatyn. Aǵash tóresi qaıyńnan jasalǵan ydystyń dámi ózgeshe. Sheberdiń qolynan shyqqan kúbi jup-jumyr, jeńdi bilekteı bolyp, ishinen jaryqtyq qymyzdyń ıisi ańqyp, shańyraqqa bereke men barlyqtyń lebin shashyp turatyn edi. Qaıyń kúbide baptalǵan qymyz bir jaǵynan dámdi bolsa, ekinshi jaǵynan kúbini ornalastyrý ońaı, yńǵaıly. Aldymen qys boıy ustalmaǵan kúbini ystyq sýmen muqııat jýyp, samal jelge keptiretin. Sonan soń qańsyǵan dámin ketirý úshin bir súıem qazynyń etegimen nemese semiz qoıdyń quıryq maıymen muqııat ysqylaıtyn. Keı jerlerde jas tobylǵy men qaraǵandy da paıdalanady eken. Tipti arsha, kókpek, kók shóp qosyp ta jaǵady eken. Al bizdiń óńir taza qaıyńmen ystaıdy. Ádette kúbiniń aýyz jaǵy qaýsyrylyp kelip, tarlaý bolatyn. Al túp jaǵy kerisinshe, syıymdylyǵy molaıtylǵan, búıirleri úlkeıtilgen pishinde jasalar edi.
Qasqaldaqtyń qanyndaı qat buıymǵa suranys kóp. О́ıtkeni Ereımentaý óńirinde eldiń ejelgi buıymyn qaıta jańǵyrtyp, halyqtyń kádesine jaratyp otyrǵan ózderinen asqa qolóner sheberi joq. Sondyqtan aýdan tóńiregi ǵana emes, Qaraǵandy, Qyzyljar mańynan da bıe baılaǵan malsaq qaýymnyń kóp bolǵany sonshalyq, tapsyrystyń astynda qaldy.
Endi astaý jasamaq. Onyń da túr-túri kóp. Atadan qalǵan mura, kádeli asqa qajetti baǵaly buıym. Astaýynyń el ıgiligine jaraıtynyna qolóner sheberi Baýyrjan Qaıyrjanuly bek senimdi. Tórt aǵaıyndy sheberlerdiń ult murasyn ulyqtap, el esinen óship bara jatqan zattardy jasaýǵa yqylastary aýyp tur.
Jalǵyz qolóner ǵana emes, tórt túlikti tegis ósirýge de qamdanýda. О́z aldaryna birlesip sharýa qojalyǵyn ashyp alǵan. Qysqa qajetti shóp qora irgesinde qoıanjon maıa bolyp boı kótergen. Qazir mal bordaqylap otyr. 150 gektar jerge bıdaı sebedi. Shoq juldyzdaı ǵana 45 otbasylyq Eńbek aýylyndaǵy kósegesi eńbekpen kógergen áýlettiń keleshegi kemel ekendigine sendik biz.
Aqmola oblysy,
Ereımentaý aýdany
