2013 jylǵy 30 qyrkúıek, Astana qalasy
«Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salalyq biliktilik sheńberin bekitý týraly
2007 jylǵy 15 mamyrdaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek kodeksiniń
138-4-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan «Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salalyq biliktilik sheńberi bekitilsin.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń Aqparattandyrý salasyndaǵy memlekettik saıasat departamenti (Q. B. Eleýsizova):
1) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde zańnamada belgilengen tártippen memlekettik tirkelýin;
2) osy buıryq Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelgennen keıin, buqaralyq aqparat quraldarynda, sonyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń ınternet-resýrsynda resmı jarııalaýdy jáne memlekettik ınternet-portalynda ornalastyrýdy;
3) osy buıryq Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelgennen keıin bes jumys kúni ishinde memlekettik tirkeý týraly jáne buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaýǵa jiberý týraly málimetterdi Qazaqstan Respýblıkasy Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń Zań departamentine usynýdy qamtamasyz etsin.
3. Osy buıryqtyń oryndalýyn baqylaýdy ózime qaldyramyn.
4. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi
Mınıstr A. JUMAǴALIEV.
Qazaqstan Respýblıkasy Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstriniń
2013 jylǵy 30 qyrkúıektegi №769 buıryǵymen bekitilgen
«Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar»
salalyq biliktilik sheńberi
1. Jalpy erejeler
1. «Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salalyq biliktilik sheńberi (budan ári – SBSh) normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziminde № 8022 tirkelgen «Ulttyq biliktilik sheńberin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2012 jylǵy 28 qyrkúıektegi № 444 jáne Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń mindetin atqarýshysynyń 2012 jylǵy 24 qyrkúıektegi № 373-p-m birlesken buıryǵymen bekitilgen, Ulttyq biliktilik sheńberi (budan ári – UBSh) negizinde ázirlendi jáne oryndalatyn jumystardyń kúrdeliligi men qoldanylatyn bilim, daǵdy, quzyret sıpatyna baılanysty deńgeıler boıynsha mamannyń biliktiligine qoıylatyn talaptardy aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar (budan ári – AKT) salasynda jikteıdi.
2. SBSh eńbek naryǵyn jáne naqty salada bilim berý júıesin damytýdyń jalpy strategııasyn qalyptastyrýǵa, tarıftik júıeler qurýǵa, eńbekaqy tóleý júıesiniń ashyqtyǵy men basqarýshylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
3. Biliktiliktiń tutas ulttyq júıesiniń birligin qamtamasyz etý maqsatynda SBSh ázirleý kezinde biliktilik deńgeılerin belgileý maqsatynda kásiptik qyzmet salalaryna túgendeý júrgizýge múmkindik bergen qyzmettik tásil qoldanyldy.
4. SBSh negizgi paıdalanýshylary Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq biliktilik júıesin qurý sheńberinde salanyń kásibı standarttaryn ázirleýmen aınalysatyn sarapshylar, ázirleýshiler, jumys tobynyń músheleri, sondaı-aq «Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» kásibı qyzmeti salasyndaǵy jumys berýshiler, basshylar jáne mamandar bolyp tabylady.
5. SBSh maqsaty – kásiptik, sertıfıkattaý jáne bilim berý standarttaryn keıinnen ázirleý úshin salanyń tehnologııalyq talaptaryn eskere otyryp, BUSh-tyń deńgeılik biliktilik quzyretterin sıpattaý.
6. SBSh-ta salanyń qoldanylatyn jáne perspektıvti tehnologııalaryn eskere otyryp, qyzmetkerlerdiń qyzmettik, mashyqtaryna jáne bilimine qoıylatyn talaptar sıpattalady.
7. SBSh myna qaǵıdattardy eskere otyryp, BUSh negizinde ázirlenedi:
1) salalardyń qoldanystaǵy jáne bolashaqtaǵy tehnologııalaryn eskere otyryp, qyzmetkerlerdiń qyzmetterine (qyzmettik), mashyqtaryna jáne bilimine qoıylatyn BUSh-tyń biliktilik deńgeıleriniń talaptaryn naqtylaý;
2) salanyń basymdyqtaryn aıqyndaý jáne kompanııanyń bıznes-múddelerin esepke alý;
3) tómengi biliktilik deńgeılerinen joǵarǵylaryna ótken kezdegi qyzmetterdiń aýyspalylyǵy jáne úzdiksizdigi;
4) barlyq tutynýshylar úshin biliktilik deńgeıler sıpatynyń ashyqtyǵy;
5) biliktilik deńgeıleri ıerarhııasynyń eńbek bólinisi qurylymyna jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berý júıesine sáıkestigi;
6) kásibı qyzmet kórsetkishteri arqyly BSSh-nyń biliktilik deńgeılerin sıpattaý;
7) qyzmetti júzege asyratyn qyzmetkerlerdi emes, olardyń eńbek qyzmetiniń túrlerin jáne olardyń laýazymdyq mindetterdi oryndaý sapasyn sıpattaý.
8. SBSh:
1) naqty salada eńbek naryǵyn jáne bilim berý júıesin damytýdyń jalpy strategııasyn qalyptastyrýǵa, onyń ishinde naqty biliktilikti alýǵa, biliktilik deńgeıin arttyrýǵa, kareralyq ósýge ákeletin bilim berýdiń ártúrli aımaqtaryn josparlaýǵa;
2) kólemdi eńbek utqyrlyǵyn qalyptastyrýǵa;
3) kásibı jáne bilim berý standarttaryn, kásibı bilim berý baǵdarlamalaryn ázirlegende qyzmetkerler men túlekterdiń biliktiligine qoıylatyn talaptardy biryńǵaı kózqarasta sıpattaýǵa;
4) bilim berý jáne biliktilikti sertıfıkattaý nátıjelerin baǵalaý rásimderin ázirleýge, sertıfıkattar júıesin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
9. Salanyń strategııalyq maqsattary men mindetteri:
1) memlekettik basqarý júıesiniń tıimdiligin qamtamasyz etý;
2) aqparattyq-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymnyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý;
3) qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı damýy úshin aqparattyq orta qurý;
4) otandyq aqparattyq keńistikti damytý;
5) memlekettik basqarý júıesiniń tıimdiligin arttyrý úshin sáýlettik tásildi engizý;
6) azamattardyń, bıznestiń jáne qoǵamnyń aqparattaǵy quqyqtaryn jáne zańdy múddelerin qanaǵattandyrý úshin memlekettik organdardyń qyzmetiniń ashyqtyǵyn jáne eseptiligin arttyrý;
7) «elektrondyq úkimetti» memleketti aqparattandyrý quraly retinde damytý;
8) memlekettik organdarda aqparattyq tehnologııalardy paıdalaný shyǵyndaryn ońtaılandyrý;
9) aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalaryn (budan ári – AKT) keńinen engizý arqyly qoǵamdyq qaýipsizdik deńgeıin jáne quqyq qorǵaý organdarynyń jáne jedel qyzmetterdiń jumysynyń tıimdiligin arttyrý;
10) aqparattyq-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymnyń Qazaqstan Respýblıkasynyń úı sharýashylyqtarynda qoljetimdiligi;
11) aqparattyq-kommýnıkasııalyq jáne ınnovasııalyq ınfraqurylymdy jáne ǵylymı-zertteýshilik qyzmetti damytý arqyly AKT-nyń básekege qabiletti otandyq naryǵyn qurý;
12) Qazaqstanda aqparatty qoǵamdy qalyptastyrýdyń negizgi faktory retinde adamı kapıtaldyń damýy úshin sharttar jasaý;
13) AKT-ny engizý arqyly Qazaqstannyń bilim jáne ǵylym salalarynyń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý;
14) AKT-ny barynsha qoldaný arqyly halyqqa medısına qyzmetterin kórsetýdiń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý;
15) elektrondyq kommersııanyń otandyq naryǵynyń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý;
16) qosymsha qun salyǵy joǵary básekege qabiletti ónimdi shyǵarýdy qamtamasyz etetin ónerkásip kásiporyndarynda zamanaýı joǵary tehnologııalyq óndiristi qurý sharttaryn qamtamasyz etý;
17) AKT-ny engizý arqyly kólik qyzmetteriniń qoljetimdiligin, qaýipsizdigin jáne sapasyn qamtamasyz etý úshin damyǵan kólik ınfraqurylymyn qurý;
18) agroónerkásip keshenin damytý úshin zamanaýı, yqpaldastyrylǵan jáne tıimdiligi joǵary aqparattyq ortany uıymdastyrý;
19) Qazaqstan Respýblıkasynyń gıdrometeorologııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý, sondaı-aq jańashyl AKT-ny engizý esebinen qorshaǵan ortany turaqtandyrý jáne spasyn jaqsartý;
20) AKT-ny engizý arqyly týrızm ındýstrııasynyń básekege qabilettiligin jáne Qazaqstannyń týrısttik baǵyt retinde tartymdylyǵyn arttyrý;
21) AKT-ny jattyqtyrýshy quramyn, sportshylardy jáne mamandardy daıarlaý júıesiniń oqý-jattyqtyrý prosesterine engizý arqyly dene shynyqtyrý men sport salasynyń básekege qabilettiligin arttyrý;
22) otandyq aqparattyq keńistiktiń básekege qabilettiligin arttyrý;
23) memlekettik organdardyń memleket qyzmetin jaryqtandyrý jáne ilgeriletý boıynsha jumysyn úılestirýdiń jáne jaýapkershiliginiń júıesin jetildirý.
2. SBSh pasporty
10. Álemdik tájirıbeni jáne qabyldanǵan kózqarastardy eskere otyryp, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar (AKT) sala retinde, ıaǵnı baǵdarlamalyq qamtamasyz etý quraldaryn, eseptegish tehnıkany, kommýnıkasııalyq jabdyqty, turmystyq elektronıka men onyń quramdastaryn jobalaýmen, óndirýmen jáne satýmen, sondaı-aq júıelik yqpaldastyrýmen, telekommýnıkasııalyq jáne aqparattyq-tehnologııalyq qyzmetter usynýmen baılanysty ekonomıkalyq qyzmet túrlerin júzege asyratyn kásiporyndar men uıymdardyń jıyntyǵy retinde anyqtalady.
11. Ekonomıkalyq qyzmet túrleriniń jalpy jikteýishine sáıkes (budan ári – EQJJ) AKT ekonomıkalyq qyzmet túrine bólinedi:
1) kompıýterlik baǵdarlamalaý, keńes berý jáne basqa ilespeli qyzmetter, baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi shyǵarý, olar osy SBSh 1-qosymsha kestesinde anyqtalǵan;
2) kompıýterlerdi, elektrondy jáne optıkalyq ónimniń óndirisi, aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq jabdyqtyń kóterme saýdada satý, kompıýterlerdi jáne baılanys jabdyqtaryn jóndeý, olar osy SBSh 2-qosymsha kestesinde anyqtalǵan;
3) baılanys, osy SBSh 3-qosymsha kestesinde anyqtalǵan.
12. Kásibı qyzmettiń salalaryn bólý kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń normatıvtik jáne quqyqtyq aktileri paıdalanyldy, sondaı-aq AKT salasyn anyqtaýdyń halyqaralyq tájirıbesi eskerildi.
13. Eńbek qyzmetiniń túri mynalarǵa bólinedi:
1) basqarýshylyq;
2) atqarýshy-basqarýshylyq;
3) atqarýshy.
14. SBSh osy SBSh 4-qosymsha kestesinde keltirilgen.
«Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salalyq biliktilik sheńberine 1-qosymsha
Keste
Kompıýterlik baǵdarlamalaý, keńes berý jáne basqa ilespeli qyzmetter,
baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi shyǵarý
EQJJ kody Ekonomıkalyq qyzmet túriniń ataýy
62.01 Kompıýterlik baǵdarlamalaý salasyndaǵy qyzmet
62.02 Kompıýterlik tehnologııalar salasyndaǵy keńes berý qyzmetteri
62.03 Kompıýterlik jabdyqty basqarý jónindegi qyzmet
62.09 Aqparattyq tehnologııalar jáne kompıýterlik júıeler salasyndaǵy qyzmettiń basqa túrleri (onyń ishinde, avtomattandyrylǵan jobalaý júıelerin (AJOJ) jáne avtomattandyrylǵan basqarý júıelerin (ABJ) jasaýǵa arnalǵan baǵdarlamalyq aspaptyq ortalardy jáne quraldardy qoldaný, robottehnıkalyq keshender jasaý)
63.11 Derekterdi ornalastyrý jáne óńdeý qyzmetteri
63.12 Veb-portaldar
58.21 Kompıýterlik oıyndar jasaý
58.29 О́zge baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi shyǵarý
92.12 Kommýnıkasııa jabdyqtardy jóndeý
«Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salalyq biliktilik sheńberine 2-qosymsha
Keste
Kompıýterlerdiń, elektrondyq jáne optıkalyq ónimniń óndirisi, aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq jabdyqty kóterme saýdada satý, kompıýterlerdi jáne baılanys jabdyqtaryn jóndeý
EQJJ kody Ekonomıkalyq qyzmet túriniń ataýy
26.1 Elektrondyq bólshekterdi óndirý
26.2 Kompıýterlerdi jáne perıferııalyq jabdyqty óndirý
26.3 Baılanys jabdyǵyn óndirý
26.4 Turmystyq elektronıka aspaptaryn óndirý
26.8 Aqparatty taratýdyń magnıtti jáne optıkalyq quraldaryn óndirý
26.51 О́lsheýge, testileýge jáne navıgasııaǵa arnalǵan quraldar men aspaptardy óndirý
46.5 Aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq jabdyqtyń kóterme saýdasy
95.11 Kompıýterlerdi jáne perıferııalyq jabdyqty jóndeý
95.12 Kommýnıkasııalyq jabdyqty jóndeý
«Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salalyq biliktilik sheńberine 3-qosymsha
Keste
Baılanys
EQJJ kody Ekonomıkalyq qyzmet túriniń ataýy
61.1 Kabeldik telekommýnıkasııalyq baılanys
61.2 Symsyz telekommýnıkasııalyq baılanys
61.3 Spýtnıktik telekommýnıkasııalar salasyndaǵy qyzmet
61.9 Telekommýnıkasııalyq qyzmetterdiń basqa túrleri
64.20 Elektr baılanys (telekommýnıkasııa) qyzmetteri
53.0 Poshtalyq jáne jetkizý qyzmetteri
«Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salalyq biliktilik sheńberine 4-qosymsha
«Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salalyq biliktilik sheńberi
BUSh
deńgeıi SBSh deńgeıi Kásibı qyzmet salasy:
3.1 Kompıýterlik baǵdarlamalaý, keńes berý jáne basqa ilespeli qyzmetter. Baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi shyǵarý.
Jeke jáne kásibı quzyrettilikterge qoıylatyn talaptar Iskerlikke jáne mashyqtarǵa qoıylatyn talaptar Bilimge qoıylatyn talaptar
1 11 - - -
2 21 Aqparattyq-kommýnıkasııalyq jabdyqty súıemeldeý jáne qyzmet kórsetý barysynda shekteýli jaýapkershilikti jáne ózdigimen jumys isteýdiń belgili bir dárejesin uıǵaratyn basshylyq qaraýynda normalardy iske asyrý boıynsha atqarýshylyq qyzmet.
Qarapaıym tapsyrmalardy oryndaý nátıjeleri úshin, óziniń qaýipsizdigi, ózgelerdiń qaýipsizdigi úshin, qorshaǵan ortany qorǵaý boıynsha talaptardyń oryndalýy úshin jaýapkershilik kóterý. Topta jumys isteı bilý – toptyq jumys prosesine belsendi qatysý.
Birinshi biliktilik deńgeıindegi qyzmetshiler úshin aldyn ala ázirlengen, aǵymdyq kezeńde oryndalatyn algorıtmder aıasynda qarapaıym is-qımyldar oryndaýǵa tapsyrmalar qalyptastyrý. Nusqaýlyq negizinde jumys isteý tásilin tańdaıdy jáne kúrdeli emes praktıkalyq tapsyrmalardy oryndaıdy, ózin-ózi baqylaý daǵdylaryn kórsetedi jáne qarapaıym óndiristik jaǵdaılardaǵy áreket túrlerin ózdiginen túzetý jumystarynyń tásilderin tańdaıdy.
Birinshi biliktilik deńgeıindegi qyzmetkerlerge tapsyrmalar berý jáne olardyń oryndalýyn baqylaý. О́z áreketteri men birinshi biliktilik deńgeıindegi qyzmetkerlerdiń atqarylýǵa tıisti jumys algorıtmi negizindegi áreketterin úılestirý. Daıyndalǵan retteýshi sheshimderdi joǵary turǵan deńgeıdegi qyzmetkerler quramymen oryndaýdy kelisý. Eńbek páni, qarapaıym úlgili mindetterdi oryndaýda nátıjelerge qol jetkizý quraldary men tásilderi týraly, atqarýshylyq qyzmet refleksııasy týraly negizgi bilim. Zattar men eńbek quraldarynyń jaǵdaıy týraly alǵashqy aqparatty jınaý jáne osy aqparatty tapsyrmaǵa jáne/nemese jumystardyń oryndalatyn algorıtmine sáıkes paralleldi nemese baqylaýshy deńgeıge berý.
3 31 Qoıylǵan tapsyrmalardy oryndaý úshin derbes jaýapkershilikti jáne qurylymdanǵan, boljanatyn ortada shekteýli táýelsizdikti uıǵaratyn basshylyq qaraýynda normalardy iske asyrý boıynsha atqarýshylyq qyzmet.
Kásibı ortada jańalyqty durys qabyldaı alý, oqýǵa qabilettilik, sońǵy nátıjege kózdelý. О́z jumysyn jeke nemese topta maqsatty uıymdastyrýdyń damyǵan qabileti.
О́zdiginen áreket etý – berilgen tapsyrmanyń jumysyn sheshý joldaryn ózdigimen tabý; Kásibılilik – qoıylǵan mindetterdi sheshý úshin kásibı áreket ete bilý. Oryndalǵan jumystardyń nátıjesi úshin, óziniń qaýipsizdigi, ózgelerdiń qaýipsizdigi úshin, qorshaǵan ortany qorǵaý boıynsha talaptardyń oryndalýy úshin jaýapkershilik kóterý. Baǵdarlamalaýdyń jáne baǵdarlamalyq kodty testileýdiń negizgi mashyqtaryn kórsetedi, alynǵan bilimdi tájirıbede qoldana bilý, tehnıkalyq qujattamany oqı bilý, qoıylǵan mindet úshin algorıtmdi iske asyra bilý. Bazalyq deńgeıde baǵdarlamalaý tilderiniń birin, derekterdi óńdeýdiń negizgi algorıtmderin bilý. BQ-ny ázirleýdiń ómirlik sıkly, ony testileýdiń teorııasy týraly jalpy bilim.
4 41 Belgilengen qyzmetterdi iske asyrý barysynda jetkizilgen nátıje úshin jaýapkershilikti kózdeıtin ortada basshylyqtyń jalpy qaraýynda normalardy iske asyrý boıynsha atqarýshylyq qyzmet; qoıylǵan maqsatty eskere otyryp, ózdigimen josparlaý jáne qurylymdanǵan, boljamsyzdyqtyń azǵana yqtımaldylyǵyna ıe ortada týyndaıtyn máselelerdi sheshe bilý.
Qoıylǵan mindetterdi ózdigimen sheshý. Qarapaıym ádister men aqparattardy paıdalaný negizinde maqsattar men mindetterdi sheshýge qajetti tájirıbelik mashyqtary men iskerliginiń keń aýqymdy jıyntyǵyn kórsetedi.
Tıisti sharalardy anyqtaý maqsatynda belgili bir rásimder men tájirıbeler sheńberinde jaǵdaıdy baǵalaı alady. Kásibı qyzmet salasyndaǵy tájirıbelik jáne teorııalyq bilimder. Kásibı mindetterdi qoıý barysynda jáne sheshý kezinde oǵan qajetti ádister, qaǵıdattar men tásilder týraly bilim.
5 51 Jaǵdaıdy nemese aqparatty taldaý ár túrli faktorlardy tereń baǵalaýdy talap etetin kúrdeli mindettermen jumys júrgizýdi uıǵaratyn tehnologııalyq proses ýchaskesi sheńberindegi atqarýshylyq-basqarýshylyq qyzmet, sondaı-aq qurylymdanǵan boljamsyz ortadaǵy naqty ýchaskede bolatyn nátıje úshin jaýapkershilikti qabyldaı otyryp, qyzmetkerlerdi basqarý.
Aýyzsha jáne jazbasha kommýnıkasııaǵa damyǵan qabilettilik. Zamanaýı oı-qabilet mashyqtarynyń, jobalaý tobynyń ishinde jumys isteı bilý mashyqtarynyń keń jıyntyǵyn kórsetedi, jumys prosesin basqara bilý, logıkalyq, júıelik jáne birizdi tásilderdi qoldana otyryp, máselelerge sheshim taba bilý.
Adamdardy oqyta bilý jáne nusqaý bere bilý, basqa adamdarda jańa bilim men tájirıbe alý tilegin týdyra bilý. Kásibı jaǵdaılardy júıeli taldaý jáne jobalaý ádistemesi, basqarýshylyq sheshimder qabyldaý tásilderi, ujym men top qurý týraly bilim.
Jumystyń belgili bir salasy sheńberindegi tereń mamandandyrylǵan tájirıbelik jáne teorııalyq bilimder.
6
61 Jaǵdaıdy nemese aqparatty taldaý ár túrli faktorlardy tereń baǵalaýdy talap etetin kúrdeli mindettermen jumys júrgizýdi uıǵaratyn kásiporyn qyzmeti strategııasynyń sheńberinde atqarýshylyq-basqarýshylyq qyzmet, sondaı-aq qurylymdanǵan boljamsyz ortadaǵy naqty ýchaskede bolatyn nátıje úshin jaýapkershilikti qabyldaı otyryp, qyzmetkerlerdi basqarý.
Tehnıkalyq salada tereń bilim men mashyqtardy kórsete bilýdiń damyǵan qabileti. Kóshbasshylyq tanytady jáne top jumysynyń nátıjeliligi úshin, onyń boljamsyz ortada damýy úshin jaýap beredi. Jumys prosesin basqarý mashyqtarynyń jıyntyǵyn kórsetedi, nátıjeler alý úshin baǵalaýdyń ádisterin, ádistemesi men krıterıılerin tańdaı bilý, quzyretterdi bólip taratý jáne quqyq berý, tıimdi toptar qalyptastyra bilý, sondaı-aq óndiristik proses barysynda sheshim qabyldaı bilý. Kúrdeli áleýmettik jáne kásiptik jaǵdaılarda birlesken taldaý jasaý, jobalaý jáne sheshim qabyldaý ádistemesi týraly bilý, qatynas jáne kózqarastardy kelistirý tásilderin, taldamaly jáne jobalyq qujattamany rásimdeýdi jáne ony kórsete bilý.
62 Qurylymdanǵan boljamsyz ortada óz qyzmeti úshin jáne top jumysynyń nátıjeligi úshin jaýapkershilik qabyldaýmen topty nemese bólimshe deńgeıinde basshylyq etýdi uıǵaratyn kásiporyn qyzmetiniń strategııasy aıasyndaǵy basqarýshylyq qyzmet.
Naqty jaǵdaıǵa baılanysty qarym-qatynas mashyqtaryn qoldanýdyń damyǵan qabileti. Josparlaý, mindetter qoıý jáne taratý, eńbek syıylymdyǵyn baǵalaý, top qalyptastyrý, qatynastardy uıymdastyrý jáne kózqarastardy kelistirý, anyqtalmaǵandyǵy joǵary deńgeıdegi kásibı jaǵdaılarda sheshim qabyldaý mashyqtaryn kórsetedi.
Toptyń durys baǵytta damýyn, yntalandyrýdy jáne jumysyn qamtamasyz etý úshin tulǵaaralyq qarym-qatynastyń qajetti ádisteri men stılderin qoldanady.
Nátıjeler úshin baǵalaý ádisterin, ádistemelerin jáne krıterıılerin tańdaı alady. BQ-ny ázirleý ádistemesin, BQ-ny testileý qaǵıdattary men quraldaryn, jobalaý menedjmentin, qyzmet kórsetýdi basqarýdy bilý.
Kúrdeli áleýmettik jáne kásiptik jaǵdaılarda birlesken taldaý jasaý, jobalaý jáne sheshim qabyldaý ádistemesi týraly bilý, qatynas jáne kózqarastardy kelistirý tásilderin, taldamaly jáne jobalyq qujattamany rásimdeýdi jáne ony kórsete bilý.
7
71 Qosymshalardyń, BQ men bıznes-logıkanyń sáýletin jobalaýdy uıǵaratyn atqarýshylyq-basqarýshylyq qyzmet, sondaı-aq qurylymdanbaǵan boljamsyz ortada bólimshe deńgeıinde ónimdi, tehnıkalyq sáýletti nemese tehnologııany damytýdyń strategııalyq baǵyttary úshin tolyq jaýapkershilikti qabyldaı otyryp, qyzmetkerlerdiń jumysyna basshylyq etý. Júıeniń, tehnıkalyq ınterfeısterdiń sáýletin jobalaý/úlgileý mashyqtaryn kórsetedi, tujyrymdama negizdemelerin qalyptastyra bilý jáne olardy kórsete bilý, kúrdeli tehnıkalyq máseleler úshin saraptamalar júrgizý jáne qyzmettilik boıynsha neǵurlym ońtaıly sáýlettik sheshimderdi engizýdi qamtamasyz etý. Tujyrymdamalardy, strategııalardy, qyzmettiń jáne ózara is-qımyldyń qyzmettik úlgilerin, mindetter men máseleler qoıý jáne olardy júıelik sheshý ádisterin qurastyrý ádistemesi týraly bilý.
BQ-ny jobalaý ádistemesin, baǵdarlamalyq qosymshalardyń sáýletin, zamanaýı apparattyq qamtamasyz etýdi, damýshy tehnologııalardy bilý.
72 Bólimshe qyzmetiniń strategııasyn anyqtaýdy uıǵaratyn uıym nemese bólimshe deńgeıindegi nátıje úshin jaýapkershilikti qabyldaıtyn uıym nemese qurylymdanbaǵan boljamsyz ortadaǵy uıym qyzmetiniń strategııasy sheńberindegi basqarýshylyq qyzmet.
Basqarýdyń naqty obektisi qyzmet etýiniń múmkin bolatyn nusqalaryn júıeli jáne keshendi túsinýdiń damyǵan qabileti, osy nusqalardyń týyndaý ýaqytyn jáne yqtımaldylyǵyn, sondaı-aq olardyń áreket etý uzaqtylyǵyn anyq baǵalaý. Naryq úrdisterine qaraı otyryp, uıymnyń básekege qabilettiligin taldaý mashyqtaryn kórsetedi. Bıznes ortadaǵy ózgeristerdi joramaldap, óz bólimshesi damýynyń strategııalyq baǵytyn anyqtaı bilý. Jobalaý qyzmetiniń ómirlik sıklyn, baǵdarlamalyq ónimderdi ázirleý erejelerin, kompanııanyń negizgi bıznes-prosesterin, qyzmetshilerdi basqarý negizderin, óndiristi, menedjmentti, basqarý psıhologııasyn, aqparattyq qaýipsizdik máselelerin bilý.
8 82 Boljamsyz jáne qurylymdanbaǵan orta shartyndaǵy iri ınstıtýsıonaldyq qurylym deńgeıinde sheshim men jaýapkershilikti qabyldaı otyryp, prosesti jáne qyzmetti basqarý strategııasyn anyqtaýdy uıǵaratyn basqarýshylyq qyzmet.
О́zgeristerdi basqarýdyń, anyqsyzdyq jaǵdaılarynda jumys isteýdiń, kúrdeli sheshimderdi, sondaı-aq derekterdiń jetkiliksizdigi jaǵdaıyndaǵy sheshimderdi jyldam qabyldaýdyń damyǵan qabileti, kóshbasshylyqty únemi kórsetý. Kásiporyn qyzmetiniń, ózgeris pen boljamsyzdyq strategııasyn ázirleý mashyqtaryn kórsetedi, yntalandyrýdaǵy shyǵynsyz jáne sapa úshin zarasyz uzaq merzimdi jáne kóp eńbekti mindetterdi oryndaý, ár tekti aqparatty taldaý, táýekelderdi baǵdarlaý qabileti. Ár túrli deńgeıdegi toptardy qalyptastyryp, damyta alady. Kásiptik qyzmet, sondaı-aq qarjy, marketıng, halyqaralyq naryq salasyndaǵy eń tereń jáne tolyq bilim.
Eskertpe:
1 – basqarýshylyq qyzmetpen baılanysty mamandyqtar;
2 – óndiristik qyzmetpen baılanysty mmandyqtar.
BUSh deńgeıi SBSh deńgeıi Kásibı qyzmet salasy:
3.2 Kompıýterlerdiń, elektrondyq jáne optıkalyq ónimniń óndirisi, aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq jabdyqty kóterme saýdada satý, kompıýterlerdi jáne baılanys jabdyqtaryn jóndeý.
Jeke jáne kásibı quzyrettilikterge qoıylatyn talaptar Iskerlikke jáne mashyqtarǵa qoıylatyn talaptar Bilimge qoıylatyn talaptar
1 1 Kúrdeli emes jabdyqty qurastyrýǵa jáne bólshekteý daıyndaǵanda qarapaıym qyzmetterdi iske asyrý boıynsha tikeleı basshylyqtaǵy atqarýshylyq áreketter. Áreketterdiń keńistikti-ýaqytsha, fızıologııalyq nemese qyzmettik sıpattamalaryn anyqtaıtyn jumys berýshi aldyn ala belgilegen krıterıılermen óz áreketterin salystyra otyryp, jumys berýshi aldyn ala ázirlegen algorıtmder boıynsha qarapaıym áreketter oryndaý. Úlgili kúrdeli emes tájirıbelik tapsyrmalardy tyńdaıdy, túsinedi jáne oryndaıdy, ózin ózi qadaǵalaý jáne ózin ózi tártipteý mashyqtaryn kórsetedi.
Eńbektiń jalpy tehnıkalyq, órtke qarsy, arnaıy jáne ekologııalyq qaýipsizdigin anyqtaıtyn erejelerdiń normatıvteri men talaptaryna sáıkes óz áreketteriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi ózi baqylaıdy. Eńbek máni, ony túrlendirý prosesi jáne tıisti atqarýshylyq áreketter sıkly týraly negizgi bilim.
Zattar men eńbek quraldarynyń jaǵdaıy týraly alǵashqy aqparatty jınaý jáne osy aqparatty tapsyrmaǵa jáne/nemese jumystardyń oryndala-
tyn algorıtmine sáıkes qatar nemese baqylaýshy deńgeıge berý.
2 2 Tehnologııalyq jabdyqtardyń kúrdeli emes jekelegen toraptaryn óndirý, qurastyrý jáne bólshekteý kezinde shekteýli jaýapkershilik pen derbestiliktiń belgili bir dárejesin kózdeıtin basshylyqpen normalardy iske asyrý jónindegi atqarýshylyq qyzmet.
Qashyqtyqtan avtomattandyrylǵan basqarý jáne/nemese baqylaýdyń jergilikti quraldaryn (júıelerin) qoldanýmen qarapaıym is-qımyldy oryndaý; birinshi biliktilik deńgeıiniń personaly úshin algorıtmderdiń aǵymdaǵy sátinde oryndalatyn buryn ázirlegender sheńberinde qarapaıym is-qımyldardy oryndaýǵa tapsyrmalar jasaý. Nusqaýlyqtar negizinde jumystardyń tásilin tańdaıdy jáne kúrdeli emes praktıkalyq tapsyrmalar oryndaıdy, jaı óndiristik jaǵdaılarda ózin-ózi baqylaý jáne ózin-ózi túzetý daǵdylaryn kórsetedi. Personalǵa birinshi deńgeıdegi tapsyrmalardy berý jáne olardyń oryndalýyn baqylaý. Jumystardyń oryndalatyn algorıtmi sheńberinde óz is-qımylyn jáne personaldy úılestirý. Joǵary deńgeıdegi personalmen daıyndalǵan retteýshi sheshimderdiń oryndalýyn kelisý. Eńbek páni, qarapaıym úlgili mindetterdi oryndaýda nátıjelerge qol jetkizý quraldary men tásilderi týraly, atqarýshylyq qyzmet refleksııasy týraly negizgi bilim. Zattar men eńbek quraldarynyń jaǵdaıy týraly alǵashqy aqparatty jınaý jáne osy aqparatty tapsyrmaǵa jáne/nemese jumystardyń oryndalatyn algorıtmine sáıkes qatar nemese baqylaýshy deńgeıge berý.
3 3 О́zdigimen josparlaýdy kózdeıtin basshylyq normalaryn iske asyrý jónindegi atqarýshylyq qyzmet, jabdyqtardy qurastyrǵany, bólshektegeni jáne óndirgeni úshin jaýapkershilik.
Tehnologııalyq rejımderdiń belgilengen parametrlerin, qaýipsizdik talaptaryn jáne júıeler men qondyrǵylardy jumys isteý únemdiligin qolldaýdy qamtamasyz etetin retteýshi áserler boıynsha sheshimder qabyldaý. Osy áserlerdiń balamalylyǵy men jetkiliktiligin, tehnologııalyq rejımniń jaǵdaıyn jáne qaýipsizdik talaptaryn anyqtaý.
О́zdiginen áreket etý – berilgen tapsyrmanyń jumysyn sheshý joldaryn ózdigimen tabý; Kásibılilik – qoıylǵan mindetterdi sheshý úshin kásibı áreket ete bilý. Oryndalǵan jumystardyń nátıjesi úshin, óziniń qaýipsizdigi, ózgelerdiń qaýipsizdigi úshin, qorshaǵan ortany qorǵaý boıynsha talaptardyń oryndalýy úshin jaýapkershilik kóterý. О́zin-ózi baǵalaý, ózin-ózi anyqtaý jáne ózin-ózi uıymdastyrý daǵdylaryn kórsetedi. Qoıylǵan normanyń oryndalý tásilin, eńbek máni men quralyn derbes anyqtaıdy.
Jumystardyń oryndalatyn algorıtmi sheńberinde birinshi jáne ekinshi deńgeıdegi óz is-qımylyn jáne personaldyń is-qımylyn úılestirý. О́z is-qımylyn anyqtalǵan tapsyrmalar men jumystardyń oryndalatyn algorıtmi sheńberinde qosa jumys isteıtin qyzmetkerlermen úılestirý. Zatty qaıta jasaý, eńbekti josparlaý jáne uıymdastyrý, kásibı qyzmettiń úlgilik jaǵdaılarynda mindetterdi derbes oryndaý tehnologııalary týraly bilim.
Jumys orny úshin belgilengen tehnıkalyq qujattamany júrgizý.
Birinshi jáne ekinshi biliktilik deńgeıleriniń personaly úshin tehnologııalyq rejımderdi júrgizý sheńberinde óndiristik tapsyrmalardy qalyptastyrý.
Zattar men eńbek quralda-
rynyń jaǵdaıy týraly alǵashqy aqparatty jınaý jáne osy aqparatty uıymdyq-tehnıkalyq qujattamanyń talaptaryna sáıkes qatar nemese baqylaýshy deńgeıge berý.
4 4 Mindetterdiń derbes aıqyndalýyn, uıymdastyrylýyn jáne qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerge normalardy iske asyrýdy baqylaýdy kózdeıtin basshylyqpen normalardyń iske asyrylýy jónindegi atqarýshylyq-basqarýshylyq qyzmet, kúrdeli jabdyqtardy qurastyrý, bólshekteý jáne óndirý kezindegi jaýapkershilik.
Osy taldaýdyń teris nátıjeleri jaǵdaılarynda bolýy múmkin retteýshi áserler boıynsha sheshimderdi ozyq qabyldaý maqsatynda jumys kúni ishinde jumys ornyna bekitilgen tehnıkalyq júıelerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń tehnologııalyq rejımderi men talaptary jaǵdaılaryn taldaý.
Jumys kúni ishinde birinshi, ekinshi jáne úshinshi deńgeılerdegi jumys ornyna bekitilgen qyzmet kórsetýdiń barlyq aımaqtarynyń tehnologııalyq rejımderin júrgizý tapsyrmalaryn josparlaý, qalyptastyrý jáne qyzmetti baqylaý О́zin-ózi anyqtaý jáne ózin-ózi normalaý mashyqtaryn kórsetedi. Alǵan tapsyrmalaryn naqtylaıdy, qaramaǵyndaǵylarǵa mindetter qoıady, qyzmet nátıjelerin baǵalaıdy, bilimi men mashyǵynyń jetispeıtindigin aıqyndaıdy, qyzmetkerlerdiń kásibıligin arttyrýdy yntalandyrady.
Jumys kúni ishinde birinshi, ekinshi jáne úshinshi deńgeılerdegi personal qyzmetiniń tabystylyǵyn qamtamasyz etetin jaǵdaılar jasaý.
Jumys orny úshin belgilengen tehnıkalyq qujattamany júrgizý. Kásibı mindetterdi qoıý jáne sheshý tásilderi, qaǵıdattary men amaldary týraly, etıka jáne qarym-qatynas psıhologııasy, oılaý jáne qyzmet refleksııasy, ýájdeý jáne eńbekti yntalandyrý tásilderi týraly biliminiń bolýy.
Qyzmet kórsetiletin tehnologııalyq prosester sheńberinde tehnıkalyq qujattamany ázirleý.
Zattar men eńbek quraldarynyń jaǵdaıy týraly alǵashqy aqparatty jınaý jáne osy aqparatty uıymdyq-tehnıkalyq qujattamanyń talaptaryna sáıkes qatar nemese baqylaýshy deńgeıge berý.
5 5 Jabdyqtardy óndirgeni, qurastyrǵany jáne bólshektegeni úshin jaýapkershilikti kózdeıtin kásiporyn qyzmetiniń tehnologııalyq prosesi ýchaskesi men strategııasy sheńberinde basqarýshylyq qyzmet.
Osy taldaýdyń teris nátıjeleri jaǵdaılarynda bolýy múmkin retteýshi áserler boıynsha sheshimderdi ozyq qabyldaý maqsatynda jumys kúni ishinde jumys ornyna bekitilgen tehnıkalyq júıelerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń tehnologııalyq rejımderi men talaptary jaǵdaılaryn taldaý.
Joǵary deńgeıdegi personal josparlaıtyn is-sharalardy iske asyrý boıynsha jumys kúni ishinde tórtinshi deńgeıli personaldyń tapsyrmalaryn josparlaý, qalyptastyrý jáne qyzmetin baqylaý Tapsyrysty túsiný, jaǵdaıdy taldaý, ózin-ózi taldaý, sheshimder qabyldaý jáne olardy iske asyrýǵa jaǵdaı jasaý, basqarýshylyq jáne oryndaýshylyq kásipqoılyqty arttyrýdyń aldyn alatyn komandalyq jumys kontekstinde qyzmetti baqylaý jáne túzetý daǵdylaryn kórsetedi.
Tórtinshi deńgeıdegi qyzmetkerlerdiń jumys kúni ishinde tabysty jumysyn qamtamasyz etetin jaǵdaılar jasaý.
Jumys ornyna belgilengen tehnıkalyq qujattamany júrgizý.
Joǵary turǵan deńgeıdegi qyzmetkerler jasaıtyn tapsyrmalar aıasynda ınnovasııalyq saıasattyń jergilikti is-sharalaryn iske asyrý. Ujym jáne top qurý týraly basqarýshylyq sheshimderdi qabyldaýdyń kásibı ahýaldary, tásilderin júıeli taldaý jáne jobalaý ádisnamasy týraly bilimi bolýy.
Zattar men eńbek quraldarynyń jaǵdaıy týraly alǵashqy aqparatty jınaý jáne osy aqparatty uıymdyq-tehnıkalyq qujattamanyń talaptaryna sáıkes qatar nemese baqylaýshy deńgeıge berý.
Qyzmet kórsetiletin tehnologııalyq prosester sheńberinde tehnıkalyq qujattamany ázirleý jáne anyqtaý.
6 6 Jumystardy basqa ýchaskelermen kelisýdi kózdeıtin kásiporyn qyzmetiniń strategııasy sheńberinde basqarýshylyq qyzmet, qyzmetkerlerdiń kásibıligin arttyrǵany, jabdyqtardy jasaǵany, qurastyrǵany jáne bólshektegeni úshin jaýapkershilik.
Kásiporyn bólimshesinde qoldanylatyn qaýipsizdik talaptary men sharttaryna tehnologııalar men tehnıkalyq sheshimderdiń tıimdiligi men balamalylyǵyn taldaý jáne anyqtalǵan sáıkessizdikterdi retteý.
Kásiporyn bólimshesinde qoldanylatyn tehnologııalyq prosesterdi apparatýralyq resimdeýdi qaýipsizdik talaptary men sharttaryna tehnıkalyq sáıkestigi men tıimdiligine taldaý jáne anyqtalǵan sáıkessizdikterdi retteý.
Eki ushtylyqtyń joǵary bolýynyń áleýmettik jáne kásibı jaǵdaılarynda sheshimderdi jobalaý jáne qabyldaý mashyqtaryn, ózin-ózi basqarý, kommýnıkasııany uıymdastyrý jáne kózqarasyn kelisý, nátıjelerdi resimdeý jáne tanystyrý, qazirgi zamanǵy baǵdarlamalyq ónimderdi jáne tehnıkalyq quraldardy paıdalaný mádenıetin kórsetedi.
Kásiporyn bólimshesi qyzmetshileriniń aqparattyq qamtamasyz etilýin uıymdastyrý, uıymnyń tıisti talaptary kóleminde qaýipsiz jáne tıimdi paıdalaný.
Qyzmetshilerdi daıarlaýdyń jáne jumystardy uıymdastyrýdyń qajetti deńgeıi bolǵanda joba shekteri men qaýipsizdik talaptaryn saqtaýda buzýshylyqtardy boldyrmaıtyn sharttardy saqtaý.
Jumys kúni aǵymynda besinshi deńgeı qyzmetshileri qyzmetiniń sáttiligin qamtamasyz etetin sharttar jasaý.
Oıyn aýyzsha túrde, mysaly, sarapshylar deńgeıindegi ǵylymı-tehnıkalyq keńesterdegi jáne keńesterdegi talqylaý túrinde resimdeı biletinin kórsetedi. Kúrdeli áleýmettik jáne kásiptik jaǵdaılarda birlesken taldaý jasaý, jobalaý jáne sheshim qabyldaý ádistemesi týraly bilý, qatynas jáne kózqarastardy kelistirý tásilderin, taldamaly jáne jobalaý qujattamasyn rásimdeýdi jáne ony kórsete bilý.
Kásiporynnyń ishki standarttaryna, MemST-ǵa jáne basqa normatıvtik qujattarǵa sáıkes baǵdarlamalardy jáne jobalaý qujattaryn ázirleý salasyndaǵy ǵylymı-zertteý jáne jobalaý uıymdarymen uıymdastyrý.
Daıyndalǵan retteýshi sheshimderdi oryndaýdy joǵary deńgeıdegi qyzmetshilermen kelistirý.
Qyzmet kórsetiletin prosester aıasynda tehnıkalyq qujattamany valıdteý jáne akkredıtteý.
Qurylymdyq bólimshe qyzmetshileriniń qyzmetin aǵymdyq jáne perspektıvti aılyq josparlaý, josparlanatyn is-sharalardy ázirleý jáne oryndalýyn uıymdastyrý.
7 7 Sala qurylymdarynyń jumys isteý jáne damý strategııasyn qurýdy, jeke bólshekterdi, jınaqtaýyshtardy jáne jabdyqtardyń toraptaryn óndirýdi jáne satýdy kózdeıtin basqarýshylyq qyzmet.
Laýazymdardyń shtattyq toltyrýdy olardyń atqaryp otyrǵan tulǵalar biliktiliginiń tıisti talaptarǵa sáıkestigin taldaý.
Kásiporyn basshylyǵynyń kadr saıasaty sheńberinde túzetý is-qımyldary týraly sheshimder qabyldaý.
Bólimshedegi uıymdastyrý-ókimdik qyzmetti taldaý. Retteýshi sheshimderdi ázirleý.
Bólimsheniń shtat sanyn jobalyq, salalyq, uıymdastyrý qujattamasy jáne jabdyqtardy daıyndaýshy zaýyttardyń qujattamasy negizinde bólimshe qyzmetiniń naqty uıymdastyrý-tehnıkalyq jaǵdaılarynda personaldy jáne prosesterdi tıimdi basqarýdy qamtamasyz etýge sáıkestigin taldaý. Innovasııalyq ádisterdi, qyzmettiń tujyrymdamalary men strategııalaryn qurý ádisterin qoldana otyryp problemalyq jáne ózdiginen problemalandyrý daǵdylaryn kórsetedi.
Jumys kúni ishinde altynshy deńgeı qyzmetshileri qyzmetiniń tabystylyǵyn qamtamasyz etetin jaǵdaılar jasaý.
Qyzmetshilerdi daıarlaý jáne jumystardy uıymdastyrýdyń qajetti deńgeıi bolǵan jaǵdaıda qaýipsizdiktiń jobalaý shekteri men jaǵdaılardy saqtaýdyń buzylýyna jol bermeıtin jaǵdaılar jasaý.
Bólimshe nemese uıym qyzmetin túzetý.
Maqsat qoıýdy ǵylymı negizdeý jáne ádister men olarǵa qol jetkizý quraldaryn tańdaý iskerlikteri men mashyqtary. Tujyrymdamalardy, strategııalardy, qyzmettiń jáne ózara is-qımyldyń qyzmettik úlgilerin, mindetter men máseleler qoıý jáne olardy júıelik sheshý ádisterin qurastyrý ádistemesi týraly bilý.
Qurylymdyq bólimshe qyzmetshileriniń qyzmetin aǵymdyq jáne perspektıvti aılyq josparlaý, josparlanatyn is-sharalardy ázirleý jáne oryndalýyn uıymdastyrý.
Kásiporynnyń ishki standarttaryna, MemST-ǵa jáne basqa normatıvtik qujattarǵa sáıkes baǵdarlamalardy jáne jobalaý qujattaryn ázirleý salasyndaǵy ǵylymı-zertteý jáne jobalaý uıymdarymen uıymdastyrý.
8 8 Memlekettik deńgeıdegi iri ınstıtýsıonaldy qurylymdar salasyn damytý jáne olardyń jumys isteýine yqpal etýge negizdelgen basqarýshylyq qyzmet, jabdyqtardy montajdaý, demontajdaý, ón
