Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty organıkalyq eginshilik zerthanasynyń meńgerýshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Nazıra Slıamova qazirgi kezde organıkalyq eginshilik aýyl sharýashylyǵynyń bir baǵyty ǵana emes, ult densaýlyǵyn saqtaýdyń negizi retinde qarastyrylyp otyrǵanyn jetkizdi. Osy maqsatty iske asyrý úshin ǵylymı-zertteý jumystary barysynda tyń jobalar ázirlenip jatyr.
«Sońǵy jyldary álemde organıkalyq eginshilikke suranys artyp keledi. Japonııa jáne Eýropa, AQSh naryǵy ekologııalyq taza ónimderdiń óndiristik tıimdiligine kóz jetkizip, osy saladaǵy ǵylymı-zertteý jumystaryn kúsheıte bastady. Zerthanamyzda organıkalyq aýyl sharýashylyǵy daqyldary men dárilik shópterdi óndirýde ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldana otyryp, daqyldardy zamanaýı zertteý ádisi iske asyp jatyr. Búginde azyq-túlik qaýipsizdigi óndirilgen ónim kólemimen emes, onyń sapasy men qaýipsizdigine baılanysty. Álemde jyl saıyn shamamen 4 mıllıon tonnaǵa deıin pestısıdter qoldanylady. Hımııalyq tyńaıtqyshtar men pestısıdterdi turaqty qoldaný saldary azyq-túlik quramyna keri áser etedi. Aǵzada jınalyp qalǵan zııandy zattar júıke, endokrındik jáne ımmýndyq júıelerdiń jumysyna áser etýi yqtımal. Ásirese, balalar aǵzasy mundaı áserlerge óte sezimtal keledi. Sonymen qatar qazirgi tańda azyq-túlik óndirisinde túrli jasandy qospalar, konservanttar men boıaǵyshtar keńinen paıdalanylady. Bul da taǵamnyń tabıǵılyǵyn tómendetip, densaýlyqqa qosymsha qaýip týdyrady. Sońǵy kezde hımııalyq preparattardy kóp paıdalaný saldarynan bul kórsetkish elimizde 10,6 myńnan 18,3 myń tonnaǵa deıin ósken. Sonymen qatar elimizde 6 myń tonnadan astam eskirgen jáne qaýipti pestısıdter qaldyǵy bar ekeni alańdatady. Kúndelikti tutynatyn taǵam sapasynyń tómendeýinen úlkender men balalar arasynda allergııa, asqazan-ishek aýrýlary, ımmýnıtettiń álsireýi jıilep barady», deıdi professor.
Kóktemgi egis naýqany: Bıyl qansha fermer jeńildetilgen nesıe aldy?
Qazirgi kezde ınstıtýt ǵalymdary klımatqa beıimdelgen, ekologııalyq qaýipsiz agrotehnologııalardy damytýǵa basymdyq berip otyr. Maqsaty – qaýipsiz azyq-túlik jáne turaqty aýyl sharýashylyǵy júıesin qalyptastyrý.
«Organıkalyq ónimderdiń basty ereksheligi – óndirisinde sıntetıkalyq hımııalyq zattardyń qoldanylmaıtyndyǵy. Oǵan qatań shekteý qoıylǵan. Qazirgi tańda kóptegen ımporttyq ónimderdiń quramynda ásirese soıa, júgeri, raps negizindegi ónimderde GMO komponentteri bolýy múmkin. Kóbinese qaıta óńdelgen taǵamdardyń quramynda kezdesedi. Tutynýshy árdaıym ónimniń quramyn tolyq túsine bermeıdi. Tańbalaý jetkilikti deńgeıde aıqyn emes bolýy múmkin. Ǵylymı turǵydan alǵanda, qazirgi ruqsat etilgen GMO ónimderi belgili bir deńgeıde qaýipsiz dep esepteledi. Alaıda olardyń uzaq merzimge saqtalýy men birneshe býynǵa áseri tolyq zerttelip bolǵan joq. Sondyqtan azyq-túlik sapasy men tabıǵılyǵy basty nazarda bolýy tıis. GMO ónimderi kóbinese óndiristik tıimdilikke baǵyttalǵan. Bul jaǵdaıda taǵamnyń bıologııalyq qundylyǵy men ekologııalyq tazalyǵyna qatysty suraqtar týyndaıdy. Sondyqtan bul baǵytta birneshe negizgi qadam mańyzdy: ımporttyq ónimderdiń quramyna qatań baqylaý júrgizip, GMO bar ónimderdi mindetti ári túsinikti túrde tańbalaý, tutynýshylardyń aqparattaný deńgeıin arttyrý men otandyq, ekologııalyq taza ónim óndirisin damytý qajet», deıdi professor.
Qazirgi kezde zerthanada ǵalymdar daqyldardy ósirýdiń zamanaýı, ekologııalyq qaýipsiz tehnologııalaryn ázirleý men óndiriske engizýmen aınalysady. Zerthana bazasynda ornalasqan 23 gektar sertıfıkattalǵan kópjyldyq tájirıbelik alańda ósirilgen ónimder joǵary sapasymen erekshelenedi. Sý resýrstaryn únemdeýde aqyldy sýǵarý tehnologııalaryn engizý de zerthanadaǵy basym baǵyttyń biri. Sonymen qatar seleksııa salasynda da utymdy nátıjeler bar.
Zerthanda dárilik ósimdikter baǵyty belsendi damyp keledi. Dárilik ósimdikterdi ósirý – organıkalyq eginshiliktiń ajyramas bóligi. Munda dárilik shópterdiń 23 túrin ósirý qolǵa alynǵan. Bul – farmasevtıka, kosmetologııa jáne tabıǵı (nýtrısevtıkalyq) ónimder óndirisi úshin qundy shıkizat kózi. Sonymen qatar bul ósimdikterdiń agroekologııalyq mańyzy joǵary. Olardyń keıbiri zııankesterdi tabıǵı túrde úrkitetin fıtonsıdtik qasıetke ıe, ıaǵnı hımııalyq pestısıdterdi qoldanýdy azaıtýǵa múmkindik berse, keıbiri, kerisinshe, aralardy jáne basqa da paıdaly jándikterdi tartyp, sanyn arttyrýǵa yqpal etedi. Bul óz kezeginde egistik alqaptardaǵy bıoalýantúrlilikti saqtaýǵa jáne ekojúıeniń tabıǵı tepe-teńdigin nyǵaıtýǵa kómektesedi.
Egis naýqanyna daıyndyq: Dıqandar úshin dızel baǵasy naryqtan 15%-ǵa tómen belgilendi
Budan bólek, dárilik ósimdikter topyraqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, erozııany tómendetýge jáne agrolandshafttyń turaqtylyǵyn arttyrýǵa oń áser etedi. Keıbir shópter sıderat retinde qoldanylyp, topyraqty organıkalyq zattarmen baıytady. Qazirgi kezde joǵary sapasy men básekege qabilettiliginiń nátıjesinde otandyq organıkalyq ónimderge ishki naryqpen qatar kórshiles elderden, sondaı-aq Japonııa jáne Eýropa elderinen de suranys túsip otyr. Endigi kezekte organıkalyq eginshilikti damytýǵa basymdyq bere otyryp, zerthana mamandary zamanaýı ǵylymı tásilderdi jetildirýde. Dese de, ult densaýlyǵyna jaǵymdy áseri mol organıkalyq ónimderdi óndirýde memlekettik qoldaý jáne bilikti mamandar qajettigi aıqyn kórinis berip otyr.
