Rýhanııat • 24 Qarasha, 2020

Jamal Shoraıqyzy: «Mashanı ilimi – ısi qazaqqa máshhúr mura»

323 ret kórsetildi

Ulttyq ǵylym akademııasynyń alǵashqy quryltaıshylarynyń biri, geolog ǵalym, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory, professor Aqjan Jaqsybekuly ál-Mashanı esimi qazaq ǵylymynyń san salasymen tyǵyz baılanysty. Ǵalymnyń teńdesiz eńbeginiń bir parasy uly oıshyl ál-Farabıdi zertteýge arnaldy. Ál-Farabı eńbekterin nasıhattaýmen qatar fa­rabıtanýdyń jańa baǵytyn ashqan teolog-zertteýshi, ınjener-geolog ǵa­lymnyń ǵylymı kópshilik jáne fantastıka janryndaǵy kórkem shyǵar­ma­lar jazǵan ári tehnıkalyq ádebıette qazaq tiliniń zor múmkindikterin kórsete bilgen eńbegi ólsheýsiz. О́miriniń sońǵy kúnderine deıin qalamy qolynan túspegen ǵalymnyń murasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, qarashańyraǵynyń shyraq­shy­syndaı bolyp otyrǵan jary Jamal Shoraıqyzymen áńgimelesken edik.

– Jamal Shoraıqyzy, «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» de­gen ulaǵatty sóz Aqjan Mashanı syn­­dy ultymyzdyń birtýar tulǵasy týra­ly aıtylsa kerek. Artynda ósh­pes mura qaldyrǵan parasat ıesi ja­ıyn­­da «Paıǵambar minezdi edi» degen­di kóp estımiz.

– Aqań «Paıǵambar minezdi» degenge ábden úılesimdi tulǵa edi. Úıde de, túzde de bir qalypty, baısaldy minezinen tanbaıtyn. Árbir asyǵys sheshimdi sabyrmen jeńip otyratyndyǵyna qarap, bar álemniń jaı-japsaryn ǵylymnan uǵynǵan-aý dep te oıǵa qalatyn edim. «Aı – túnde kerek bolsa, aqyl kúnde kerek» degendi jıi qaıtalaıtyn. San saýal­dyń jaýabyn ǵylym jolynan izde­gen Aqań parasattylyqqa te­reń boı­lap, ilimi arqyly adamzatty tanýǵa tal­pyndy. Kóńil túkpirinen shyqqan qýa­ny­shyn qońyr únimen «karamat, karamat» dep jetkizip otyratyn. Bar dúnıeniń ra­qatyn, baılyqtyń berekesin ǵylymnan izdegen Aqań artynda óshpeıtin, urpaq­tan-urpaqqa jetetin máńgilik mura qal­dy­ryp ketti.

– Rýhanı ordasy, qarashańy­ra­ǵy­­nyń otyn sóndirmeı, eńbekterin hal-qaderińizshe saqtap kelesiz. Jeke mu­­raǵatynda búginde jaryqqa shyq­paı qalǵan qandaı eńbekteri bar? Ǵa­­­lymnyń Qurandy tápsirlep, tóte ja­­zýmen jazǵan qundylyǵy joǵa­ry qol­­jazbasy jarııalanbaı qalǵan­dy­ǵy ja­ıynda aıtylyp kelgen edi.

– Aqańnyń ózi zerttegen ǵulamalar me­kenine attanǵanyna da mine jıyrma bes jylǵa jýyqtap qalypty. Úıdegi eń­bek­­teriniń shashaýyn shyǵarmaı, Al­ma­­­tydaǵy Ortalyq memlekettik ar­hıv­­ke tabys ettim. Ǵalym murasynyń en­digi ıesi – búgingi urpaq qoı. Aqań Qu­randy túsindirý eńbegin ǵylymı tur­ǵyda pa­ıymdasa, Halıfa Altaı aǵamyz dinı salada tápsirledi. Ekeýi jıi aralasyp, talaı syrlasyp, tal­qylap, biraz birge jumys istegeni bar. Aqań «Temirqazyq» tóbemizde tur deıtin. Muny eńbekterinde de dáleldep jazdy. Temir Mendeleev kestesinde 26-bolyp belgilengen. Mysaly, Aqańsha aıtqanda, «Jıyrma alty, ıaǵnı temir sany. Temir ol erekshe formaly, jertektes zat. Quranda oǵan arnalǵan 57-súre – ál-hadıd. Arabsha hadıd – temir» dep dúnıe ǵalamda temirdiń alatyn orny erekshe ekendigin aıtady. «Ázirshe aıtarymyz, jıyrma alty sany temir=hadıd sany bolýymen qatar ol Jer tek beınesi – tekshe, ol Qaǵba beınesi. Tekshe eń berik qıas – sımmetrııa beıne.Teginde sımmetrııa uǵymyn temirmen baılanysty alynǵan dep bilemiz: (M+T-R, T-M-R) munda daýyssyz úsh áriptiń oryndary ǵana aýysqan. Ǵalamnyń ólsheýi­shi temir degen maǵyna týady» degen ǵylymı negizderi ári qaraı tereńdeı bere­di. Aqań ózinen keıingi urpaǵynyń bastaǵan isin umyt qaldyrmaı jalǵas­ty­ratynyna kámil sendi. Jaryq kórgen 16 tomdyq qoljazbalarynan basqa Qu­ran­dy ǵylymı turǵyda taldap jazǵan eńbegin qoljazba kúıinde 48 betten turatyn 16 dápterdi uqyptap saqtap keldim. Bolashaqqa kerek eńbek jaqynda Halyqaralyq Túrki akademııasy tarapynan jaryqqa shyqqaly otyr. Bul ıgi is ǵalymnyń bekerge ter tókpegeniniń nyshanyndaı. Al Aqańnyń ǵalamdy ta­ný­daǵy «Janar taý», «Jer silkiný», «Taý­lar qalaı quryldy?», «Jer syry», «Ǵa­jaıyp oshaq basynda», «Tabý» sııaq­ty kóptegen eńbegi búginde joǵary oqý oryndary men jalpy bilim beretin bilim oshaqtarynda kóbirek nasıhattalsa quba-qup. О́ıtkeni qorshaǵan ortany, jer keńistigin tanýdaǵy Aqań iliminde ǵylymdy tereńge bastaıtyn ǵajaıyp izdenisterdiń bastaýy jatyr. Sondyqtan da ǵalymnyń qaı eńbegin alsaq ta, ult­tyq ǵylymnyń qajetine jaraıtyn qundy dúnıelerdi arshyp alatyn tyń de­rek­terge tunyp tur.

– Mashanı esimin búginde ál-Fara­bı­­­den bóle-jaryp qaraı almaımyz. Uly babamyzdyń Sırııadaǵy zıratyn taýyp, oǵan qazaqtan tuńǵysh bar­­ǵan ǵalym Aqjan ál-Mashanı eke­­nin búginde álem ǵalymdary mo­ıyn­­dap otyr.

– Aqań ómir boıy ál-Farabı dep ótti ǵoı. Bir aýyz sóz jazsa da, «bizdiń shal­dyki» dep otyratyn. Sonda men «О́zi­ńiz jazyp, nege olaı deısiz?» degen suraq­ty jıi qoıamyn. Bar jaýaby «ál-Farabıdi tanyǵandar meni de tanıtyn bolady» degeni kóregendilik pe deımin. Tipten, kóptegen qoljazbasyna aty-jónin kórsetpeı, ál-Farabıdiki dep qoıatyn. Keńes ókimeti kezinde ál-Fara­bı álemin zertteımin dep kóp qıyn­dyq kórgeni belgili. Bar armany osy jol bolǵandyqtan, meshitke baryp hat tany­ǵandardan til úırenip, arabsha oqy­dy. Taıaý Shyǵys elderinde, Máskeý, Lenıngrad, Qazan, Ýfa, Tash­ke­nt qalalarynyń arhıvterinde kóp jumys istedi. Árıne, ǵylymdaǵy jolyn Farabı ilimine arnasa, Sırııadaǵy zıratyn taýyp, qazaqtan tuńǵysh barǵan Aqjan ál-Mashanı ekeni álemge málim. Sondyqtan da ǵalymnyń eńbekteri jas­tar arasynda keńinen nasıhattalsa degim keledi. Osy eńbeginiń arqasynda Eýropa elderin ǵylymǵa, ónerge oıatqan ıslam mádenıeti ekenin de aıtyp ketken Aqań bolatyn. Uly babamyzdyń 1100 jyldyq mereıtoıyn IýNESKO sheńberinde Qazaqstanda atap ótý týraly sheshimniń qabyldanýy da Aqań salǵan sony súrleýdiń, ólsheýsiz eńbektiń ná­tı­jesi. Halyqaralyq konferensııa barysynda álem ǵalymdary ilimine tánti bolyp, Aqań elimiz ben shetelderdegi ál-Farabı murasyn zertteýshilerdiń al­ǵash­qy ǵylymı keńesshisi bolǵandyǵy da jaı­dan-jaı emes.

– Mashanı ilimi búginde ǵylymı or­ta­ǵa jaqsy tanys bolǵanymen, osy­­naý baı muranyń avtory jaıynda oqy­­lymdy dúnıeler sırek. Osy oraı­­da ál-Farabı zıratyn tapqan sa­­pa­ry jaıynda aıtyp berseńiz.

– Bul sapar jaıynda Aqańnan asyp eshteńe aıta almaımyz. Sanaly ǵumyryn, bar armanyn osy ilimge arnaı otyryp, odan bir nátıjeli is shyqsa dedi. О́zi jazyp ketkendeı, ál-Farabı artyna zor mıras qaldyrǵan. Onyń ǵylymı mıras­tary barlyq adam balasynyń keıingi ǵylymı-rýhanı damýyna áser etti. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń sońynda Sırııanyń astanasy Sham qalasyna týrıstik toptyń jasaqtalyp jatqanyn es­tip, osy topqa iligýge baryn saldy. Biraq nátıjesiz is bolǵannan keıin, sol kez­degi Qazaqstan Kompartııasy Or­ta­­lyq komıtetiniń Birinshi hatshysy D.Qonaevtan kómek suraı barǵany esimde. Ke­zinde Lenınogorskide shahtada birge istegen eki tulǵanyń tanystyǵy sonaý 1942 jyldan bastalǵany belgili. Sodan D.Qonaev Arab eline sapardan Aqjan Ma­shanov qalyp qoımasyn dep tapsyrma bergennen keıin, Sırııa qaıdasyń dep tartyp otyrdy. Armany osy edi ǵoı. Bul Aqań oljasynyń bastaýy­na aınalǵan nátıjeli bolǵanymen, aýyr sapar boldy. Osy jolda Aqań dúnıejúzi muraǵattary men kitaphanalaryndaǵy ál-Farabı eńbekterin jınady. Baba­myz­dyń máńgilik mekeni – Bab as-Saǵır zıraty basyna barǵandaǵy ishki sezimi, kóńil kúıinen elge oralǵannan keıin de biraz ýaqyt aryla almaı júrdi. Osydan keıin «Ál-Farabı jáne Abaı» eńbegi jazyldy. Sol saparynda Adamata men Haýanamyzdyń Jer betine alǵash aıaq basqan jeri, aty ańyzǵa aınalǵan Kasýn taýy, ondaǵy Adam Atanyń uly Ábilge salynǵan kúmbezin kóredi. Sol sapar barysynda adamzat órkenıetiniń izi qalǵan Palmıra qalasyn, Beıbarys babamyzdyń qamalyn kórý, Ámir Te­mir­diń izi qalǵan jerdi basýynyń ózi ǵy­lymdaǵy ómirine azyq boldy. Qıyn­dy­ǵy qatar júrgen ár sapary erlikpen para-par bolatyn. О́z esteliginde «Ta­ń­er­teń meniń týrıst dostarym tegis «Sha­harızada» bazaryn aralaýǵa ketti. Kólik aıtylǵan ýaqytta emes, kesh bata keldi. Kúzetshi bizge ál-Farabı qabirin kórsetti. Aınalasy sál alshaqtaý jerde jatqan jupyny, syrty sementpen sylanǵan eken. Kúzetshiniń aıtýynsha, onyń basynda buryn belgi bolǵan. Jer silkingen kezde qulap qalypty. Aınalasynda turǵan qabirlerdiń de bel­gisi qulaǵan. Kúzetshi zırattyń ál-Farabıdiki ekenine eshbir shúbá kel­tir­me­ńiz dedi. О́ıtkeni bul zıratta jatqan adamdardyń bári dápterde tirkeýli, kimniń qaı jerde jatqany belgili. Ál-Farabı zıratyn dereý sýretke túsirdik, óıtkeni sol kezde kún batýǵa jaqyn edi. Adamdar nege umytshaq, nege ǵapyl – óshpes mura qaldyrǵan danany umytady? Otyrarda qandaı belgisiz bolsa, munda da dál sondaı, joqtaýsyz jetim bala sııaqty. Kóńilim birtúrli buzylyp, nazymdy qoıyn dápterime túsirdim», dep aıtqandary ǵalym zertteýleriniń mazmunyn tereńdete túsedi.

– Babasy Mashan bıdiń Abaı hakim­niń ákesi Qunanbaımen zamandas, dos, súıek jaqyn bolǵandyǵy týraly, Shá­ká­rimmen tanystyǵy, sondaı-aq ózi ós­ken, oqyǵan rýhanı orta jaıynda áńgi­meleýshi me edi?

– Aqańnyń Qarqaraly óńirinde ómirge kelgeni, týǵan ólkesi jaıyndaǵy árbir tolǵanysy ǵylymǵa baryp tireletini anyq. Abaıdyń týǵanyna júz jyl tolýy­­na oraı jazǵan eńbeginen keıin hakim ómirin taný úshin birinshiden, ál-Farabıdi tereń meńgerýim kerek degeni bar. Bul zertteýlerine «Ál-Farabı jáne Abaı» eńbegin arqaý etti. Aqańnyń úlken atasy qazaqtyń zańǵar jazýshysy Ilııas Esenberlınniń «Qahar» romanyndaǵy Masan keıipker (noqaty qoıylmaı ket­ken­­dikten bir áripten qate ketip, osy­laı jazylǵan) Qunanbaı sultannyń bas bıi bolǵan. О́z ákesi de zamanynyń saýatty starshyny, bolystyq bılikke aralasqan dáýletti kisi bolypty. 85 jasynda dúnıeden ótken atamyzdy el arasynda áli kúnge deıin qurmetteıdi. Úlken enemiz Jelkildek te aqyldy, dana kisi bolǵan desedi. Anasy Ǵaısha kóp jasap, 97 jasynda dúnıeden ótken. Qunanbaı qajy men Mashan bı jylda Qoıandy jármeńkesinde bas qosatyn kórinedi. Birde jármeńkege barǵan Aqań Shákárimmen de kezdesken eken. Aqańnyń ákesi Quranǵa júırik bolǵan adam. Sol kezde qazaq dalasyndaǵy al­ǵash­qy «Dala ýálaıaty», «Aıqap» basylymdaryn jazdyryp oqıdy eken. Aqań alǵash álippe tanýdy óz ákesinen úıren­se, keıinnen, 1924 jyly Álimhan Ermekov negizin qalaǵan Qarqaralydaǵy pedagogıkalyq tehnıkýmǵa túsedi. Alash qaıratkerlerinen dáris alady. Osyndaı ortanyń zerdeli ókili bar sanaly ǵumyryn ultynyń keleshegi jolyndaǵy ǵıbratty iske arnady.

– «Meniń ustanǵan jolym shamam kel­genshe shyndyq izdeýden týyn­da­ǵan. Ony qaıdan tabasyń? Ony Qurannyń aıatynan tabasyń. Onda búkil ǵalymnyń syry bar, shyndyq. Ol – Ǵalymnyń ıesi», deıdi ǵalym. Aqjan Jaqsybekuly neshe jasynan bas­tap dinge den qoıǵan edi?

– Abaıdyń «Qudaıdyń ózi de ras, sózi de ras» degeni sol sóz Quran, – deıdi Aqań. Quranǵa qosymsha, oǵan jalǵas túsinik retinde Paıǵambarymyz Rasýl Allanyń ósıet sózderi bar. Olardy «Hadıs» dep ataıdy degeni bar. Osy ilimdi kókiregine túıip, tereńinen túsinip baryp 50-den asqanda namazǵa jyǵyldy. Din men ǵylymdy qatar qoıa otyryp, sózderdi, ony quraýshy áripterdiń sandyq mánin qoldanýda Abjád esebi barlyq esep ǵylymynyń, sol arqyly barlyq tabıǵat ǵylymynyń bastaýy ekendiginiń bizge beımálimdigin kórsetedi. Ǵylymı izdenis jolynda aldymen tabıǵat dúnıesin tanýdan bastaý kerek, deıdi Aqań. «Ál-Farabıdiń «Tabıǵat – matbýǵat» degen tamasha qaǵı­dasy bar. Bul Matbýǵat degen shyn­dyq kitap shyǵaratyn bas­­pa orny degen sóz. Basqasha aıtqanda, adamǵa bilim, ǵylym beretin negizgi oqý­lyq tabıǵat degen maǵynada» deı kelip, aldymen adam ózin-ózi tanýdyń ózi bir úlken medrese. Bul arada til bilý, esep bilý – tabıǵat tanýdyń basty shart­tary» degeniniń fılosofııalyq máni tereńge ketedi. Aqań ǵylymnyń je­tis­tigi arqyly ál-Farabı ilimin ǵyly­mı ıslamı negizde sabaqtastyra bildi. «Ál-Farabı murasyn zertteý týraly», «Shyǵystyń Arıstoteli», «Ál-Farabı eńbekterin qazaq tiline aýdarý týraly», «Ál-Farabı», «Orta Azııa men Qazaq­stan­nyń uly ǵalymdary», «Ál-Farabı jáne Abaı» sııaqty kóptegen eńbegi osynyń dálelindeı.

– Kezinde ǵalym dinı kózqarasy men mu­sylmandyq ustanymy úshin qa­tań synalyp, «Mashanı basyna sálde taq­qan moldany nasıhattap júr» degen aıyp taǵylǵany belgili.

– Keńes tusynda partııa múshesiniń namaz oqyp, meshitke barýy qatań synaldy. Ústi-ústine tekserip, ańdý qoıǵany da ras. Biraq osyǵan qaramastan, namazyn qaza qylmady. Juma saıyn meshitke baryp namaz oqydy. Ol kezde professordyń meshitke baryp namaz oqýy eldi eleń etkizgen jaǵ­daı edi. «50 jasqa kelgende, shákirt bolyp, ımamdardyń aldynda tize búktim. Arab tilinde jazbasam da, ál-Farabıdi túsinetindeı dárejede til bilýim kerek», tipten, qazaq ǵalymdarynyń ata-baba jolymen júrgeni durys emes pe» deýiniń ózi nege turady. Namazdy úıde otyryp-aq oqı bermeısiz be dep jany ashyǵandar da tabyldy. Biraq Allanyń úıine barýy qatań synǵa alyna berdi. Osydan keıin partııa bıletin qaıtarmaq bolyp, D.Qonaevtyń qabyldaýyna baryp, «Jasym bolsa kelip qaldy. Myna bıletti aman-esen kezimde qaıtaraıyn», degeninde D.Ahmetuly onyń sóziniń raıyn túsinip, ǵalymǵa tıispeńder dep tapsyrma berdi. Osydan keıin biraz ýaqyt tynyshtyq ornady. Biraq aryz jazǵandar munymen de toqtamady ǵoı. Sonda ınstıtýttyń partııa uıymynyń hatshysyna baryp: «Mashanov báribir tarıhta qalady. Tarıh senderden suraıdy», dep aıtyp kettim. Sol kezde menen partııa uıymynyń hatshysy «Úıde namaz oqı ma?», dep surady. Nesin jasyramyn, «Oqıdy», dep jaýap berdim. Hatshy «Meshitke ál-Farabıdi zertteý úshin, sonyń aýdarmasy úshin bardym dep jazyp bersinshi. Bizden joǵary jaq sony talap etip otyr», dedi. Úıge kelgen soń Aqańa bolǵan jaǵdaıdy aıtyp, «Mashanov baratyn jerine baryp bolǵan, endi men baram», dep jaýap berdim» degenimde kózine jas alyp, mańdaıymnan súıip, «О́lsem armanym joq. Qorǵaıtyn adamym bar eken. Rahmet», dep hatshynyń aıtqan sózderin qaǵazǵa jazyp, qolyn qoıyp berdi. Osydan keıin olar Aqańdy mazalamady.

– Aqjan Jaqsybekulynyń Mek­kege barsam degen armany bolǵan eken. Alaı­da kózi tirisinde bul sapardyń sáti túspedi. Ǵalymnyń armany qan­daı edi?

– Mekkege barsam degendi jıi aıtyp júrdi. Biraq bul tilegine jete almady ǵoı. Aqań jetpeı ketken Mekkege 2017 jyly ózim baryp, qasıetti paryzymdy ótep, zııarat etip qaıttym. Búginde óz shańyraǵynda ǵalymnyń murasyna ıe bolar tuıaq ta qalmady... Uly Arrat ta, onyń uly da qaıtys boldy. Álisheri jaqynda kóz jumdy. Ǵabdollasy da búginde máńgilik mekeninde. Úıdegi ke­rek-jaraq buıymdardy atalarynyń kózindeı kórip júrsinshi dep áýletten taraǵan qyzdarǵa enshilep taratyp berdim. О́z basym kózi tirisinde ata­larym­nyń da, Aqańnyń da atyn týra atamaǵanmyn. Aqań da maǵan qurmetpen qarap, ómiriniń sońyna deıin Jákijan dep atap ketti. Aqań týǵan halqynyń bar aýyrtpalyǵyn moınyna alyp, bar qıyndyqty aı astynda otyryp ózine tilep alǵandaı kórinetin. Ár tańda izgilik, qaıyr, isine bereke tilep oıanatyn. Bar sanaly ómirin ǵylym jolyna arnap, basqa dúnıege basyn aýyrtpady. Mańdaı terimen tapqan qajyrly eńbeginiń aqysyn paıdaly iske jaratyp, sodan raqattandy. Aqań esepke júırik bolatyn. Osy ýaqytqa deıin partııaǵa tólegen jarnama bir ushaq keletin edi dep otyrýshy edi. Ataqqa da qumartpady. 85 jasqa tolǵan mereıtoıynda «Sosıalıstik Eńbek Eri» ataǵyn beremiz dep edi, aıaqsyz qaldy. Araǵa 5 jyl salyp Ulttyq Ǵylym akademııasynyń quryltaıshysy, eń alǵashqy korrespondent-múshesiniń biri retinde «Halyq qaharmany» ataǵyn beremiz dep edi, ol da buıyrmady. Sóıtip júrgende kóktemde Aqań dúnıe saldy. Parasaty bıik tulǵa bul jalǵannan buıyrmaǵan ataqqa bola qynjylyp, janyn aýyrtpady. Biraq 1978 jyly Aqbastaý-Qosmuryn alqabynda altyn kenin tuńǵysh ashqan ǵalym retinde alǵan óteýine qatty renjigeni bar. «Ál-Farabıden bastap qanshama eńbekter jazdym. Ol meniń qasıetti jumysym. Al altynnyń jóni bólek edi. Osy eńbegim laıyqty baǵasyn ala ma dep júrgen edim. Eger shetelde bolsa, ken ornyn ashqan adam mıllıoner bolatyn edi» dep renjigende, aıanyshtan basqa amalym qalmaǵan.

Aqań ǵylym jolynda óz ómirin sarp etken tulǵa. Eńbek joly ózi oqyǵan mektepte muǵalimdikten bastap, sonaý 1933 jyldary Semeıdegi geologııalyq tehnıkýmyndaǵy daıyndyq kýrsyn bitirgennen keıin Almatydaǵy Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtynyń alǵashqy stýdentteriniń biri bolyp oqýǵa tústi. Muny aıtyp otyrǵanym, Aqań jas bolsa da ǵylymǵa sanaly túrde kelip, sol zamanda ulttyq ǵylym úshin sırek salanyń tutqasyn ustady. Oqı júrip tehnıkýmdarda, kýrstarda sabaq berdi. Aspırantýrada bilim aldy. Osy jolda Aqań ǵylymı eńbegine jer qoınaýynyń geometrııasyn arqaý etip, zerttedi. Bul taqyryp sol kezde ekiniń birine ońaıǵa túspeıtin taqyryp bolsa kerek. Osylaısha, Aqań bastaǵan zertteýdiń jańa ádisi elimizdiń ken oryndarynda synaqtan ótti. Mine, osy tabandy eńbeginiń arqasynda 1940 jyly geologııalyq-barlaý ǵylymı ekspedısııasyn bastaǵan aspırant Aqjan Mashanıdiń jańa ádisi negizinde Aqbastaý-Qosmuryn altyn ken orny ashyldy. Osylaısha, Aqań eńbegi geologııa men taý-ken salasynda ǵylymı jańalyq bolyp tanyldy. Al 1946 jyly Aqań Máskeýde geologııa, meha­nıka jáne taý-ken isi sııaqty úsh maman­dyq negizinde doktorlyq dıssertasııa­syn qorǵap, jańa ǵylymı baǵyt – geomehanıkanyń negizin qalady. Úlken ǵylymı jańalyq ashqan ǵalymnyń eńbeginiń óteýi elimizdiń keleshegimen baılanysty dep bilemin. Desek te, er qamyn oılaıtyn azamattardyń arqa­syn­da Almatydaǵy «Taýgúl» shaǵyn aýdanynda, Qarqaralyda Aqań aty­na kóshe berilgen. Qaraǵandyda salynǵan úlken meshit Aqań atymen atalady. 2001 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda uly ustazy ál-Farabıdiń 1130 jyldyǵy atalyp ótkende, sol kezdegi oblys ákiminiń uıǵarymymen ál-Farabı atyndaǵy syılyq berildi. Átteń, bul kúndi Aqań ózi kórmeı ketti. Áıtpegende Aqańa bul syılyq úlken rýhanı kúsh-qýat beretini sózsiz edi. Aqań ǵasyrlarǵa sa­par shekken danalyqtyń nyshanyndaı týǵan ultynyń júreginen oryn alar ıgi is istep, qazaq ǵylymy úshin máńgilik mura qaldyryp ketti.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Elbasy Beıbit Atamqulovty qabyldady

Elbasy • Búgin, 19:02

Memleket basshysy Alekseı Soıdy qabyldady

Prezıdent • Búgin, 17:08

Semeıge Saqtaǵanov ákim boldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:21

Birneshe oblysta jol jabyldy

Qazaqstan • Búgin, 16:11

Aqsý qalasyna jańa ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:06

Jetisýda taǵy 78 adam indet juqtyrdy

Aımaqtar • Búgin, 12:32

Qazaqstanda aldaǵy úsh kúnde aıaz bolady

Aýa raıy • Búgin, 11:04

Jol apaty: Balqashta 2 adam qaza tapty

Aımaqtar • Búgin, 10:55

Qazaqstanda qansha advokat bary aıtyldy

Qazaqstan • Búgin, 10:44

Uqsas jańalyqtar