Taýynda ilbis jortqan Almaty memlekettik qoryǵynyń ekojúıesi qalaı qorǵalýda?

Talǵar taý silemderine kóterilgen sa­ıyn aq ulpaǵa oranǵan orman qoıý­lana túsedi. Zembil kókke órmelegen qara­ǵaı­­lar­dyń susty keıpine qarap jasyl shyr­shaly mekenniń ıesine bas ıgen­deı bo­lasyz. Tómennen kóz salǵanda teńiz deńgeıinen 4978,8 metr bıiktikte orna­las­qan Talǵar shyńy menmun­da­laıdy. Múl­gigen tynyshtyqta muzdyq­tardan jet­ken Talǵar ózeniniń syldyryn ǵana estýge bolady. Iirim joldar­dyń jan-jaǵy – ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń aǵash. Jol jıegindegi aqparattyq eskertpeler alqaptyń erekshe kúzette ekenin ańǵartqandaı. Bul mańǵa arnaıy ınspektorlarsyz, ıaǵnı ormanshylarsyz adam aıaǵy attap baspaıdy. Aralyǵyn shaqyrymdar bólip jatqan ormanshylar beketterine (kordondar) kelgende qo­ryqtaǵy júgirgen ań, ushqan qus, ósim­dik­terdiń jiti nazarda ekenine kóz jetkizdik. Munda talap qatal. Tipten jaz jaıqalǵan kezderi de bir túp jýsandy julý túgili, sabaǵynan synyp túsken butaqqa tıisýge ruq­sat joq. Qarý ustap, ań aýlaýǵa múl­de tyıym salynǵan. Qoryqtaǵy Qyzyl kitapqa engen bıoalýantúrliliktiń tizi­mine qarap tańdanbasqa lajyńyz qalmaıdy.

Almaty memlekettik tabıǵı qoryǵynyń dırektory Qýat Baıturbaev aımaqtaǵy ahýal jaıynda baıandaı kele, jasyl bel­deýdiń ekojúıesin qorǵaýdyń negizgi máse­lelerine toqtalyp ótti. Qoryq aýmaǵy soltústik Tıan-Shan taý júıesindegi Ile Alataý silemderiniń ortalyq bóliginde ornalasqan. Iаǵnı Ile Alataýynyń ortalyq bóligindegi tabıǵatty, janýarlar dúnıesi men ósimdikter álemin qorǵaý, kóbeıýin qamtamasyz etý – qoryq qyzmetiniń negizi jumysy. Qoryqtyń negizgi bóligin Talǵar taý alaby quraıdy. Mundaǵy negizgi shatqaldar – Talǵar, Esik. Shatqaldardan aǵatyn ózender de osy attas keledi.

Jasyl beldeýdi shaqyrymdarǵa so­zylǵan asfaltty joldar jalǵap jatyr. Sońǵy jyldarda Almaty oblystyq ákim­diginiń qoldaýymen bul mańda jol­dar jańartylyp, orman beketteri ja­ryqtandyrylyp, kúrdeli jóndeýden ótken. Quzar shyńdardyń eteginde otyrsa da ormanshylar eldegi, sondaı-aq shet­elderdegi jańalyqtardan Otau TV arqyly habardar bolyp otyrady. Bul – ormanshylar jumysyn jeńildetip, otbasylarymen birge alańsyz jumys isteýine jasalǵan jaǵdaı. Inspektorlar arnaıy kıimder, otyn-sýmen ýaqtyly qamtamasyz etilgen, kommýnaldyq tólem­der de qoryq esebinde. Ormanshylar óz ýchas­kesin arnaıy attarmen barlaıdy. Qysy-jazy kútimde turatyn qoryq men­shigine alynǵan attar ný ormandardy er­kin aralap qaıtýda taptyrmas kólik ekeni anyq. Desek te tikushaq, kvadrosıkl paıdalanyp, kólik júrmeıtin jerlerge deıin attardy arnaıy kólikpen jetkizýdegi damyǵan elder tájirıbesi aldaǵy ýaqytta otandyq orman sharýashylyǵynda da júzege asyrýdyń qajettiligin kórsetedi. Orman qyzmetindegi tájirıbeli mamandar Slanbek Býshýkov, Janbolat Baımuhanov, Ádilbek Júnisov, Tımofeı Panın, Alımjan Zaı­tov, Muhıt Qýanyshbekov, Aleksandr Matvıenko, Jahovskıı Evgenıı, Erbol Leshbaev, Vakýlenko Grıgorıı men Danııar Sádýaqasov sııaqty ınspektorlardyń eńbek joly Almaty qoryǵymen baılanysty. On eki jyldyq tájirıbesi bar ınspektor Janbolat Baımuhanov karantın kezinde ormannyń tynys-tirshiligimen jaqyn ta­nystyqtan soń uly Syrymnyń basqa mamandyq ıesi bolǵanyna qaramastan, ormanshylyq kásipti ıgerýge sheshim qabyldaǵanyn jetkizdi.

Shamamen 2700 bıiktiktegi orman aty­­ra­bynyń kózge kórine bermeıtin tir­­shiligi qym-qýyt. Ár ınspektor óz ýchas­kesin qadaǵalap, tabıǵatta bolyp jatqan ózgeristerdi kúndeligine túsirip, foto­tuzaqtardy qarap otyrady. Iá, tylsym tabıǵattyń tosyn minezin dóp basý qıyn­nyń qıyny. Jazda aıaq astynan órt shyqsa, qysta qar kóshkini júrý qaýpi bar. Al kóktem kele sýdyń tasýy da tosyn jaıt. Bógde adamdardyń qoryq aýmaǵyna kirýine tyıym salynǵandyqtan, zańsyz ań aýlaý, kún jyly mezgilderde ot jaǵyp, emin-erkin serýendeýge de bolmaıdy. Qo­ryqtaǵy erejelerge qaramastan, bıyl zańsyz ań aýlaý faktileri tirkelgen. Zań buzýshylarǵa 2 mln-nan asa aıyppul salynyp, sotqa deıingi amaldar júrgizilgen. Al qoryqtyń tabıǵatyn tamashalaýǵa kelgen týrısterdiń qaýipsizdigin arnaıy ınspektorlar qadaǵalap otyrady. Jaz kezinde Manah shatqaly, jartastardaǵy jazýlar, qumyra pishindi sarqyrama sııaqty óńirge tán erekshelikter týrısterdiń qy­zyǵýshylyǵyn arttyra túsetini anyq.

Ormanshy – qaýipti kásip. Qýat Nura­hymuly atap ótkendeı, Almaty qo­ry­ǵynda bıologııa, ekologııa, ańshy kásibin meńgergen mamandarǵa suranys joǵary. Osy tusta qoryq dırektory aýylǵa joldamamen baratyn mamandarǵa jasalatyn áleýmettik múmkindikter orman sha­rýashylyǵy mamandyqtaryna da berilse, quba-qup bolaryn aıtady. Baspanasyz jastar úshin azǵantaı eńbekaqyǵy páter jaldap, otbasyn asyraý ońaıǵa túspeı­tindikten de bolar, orman isinde jas mamandar turaqtamaıdy. Búginde qoryq qyzmetkerleriniń 70 paıyzy – aǵa býyn mamandar. Ormanshylyqqa jas mamandardy tartý máselesine qatysty depýtattarǵa da qulaqqaǵys jasalǵan. Al eńbekaqysyna aýyldyq mólsherlemeniń qosylyp tó­lenetini sońǵy kezde ınspektorlarǵa ja­salǵan ájeptáýir kómek boldy. Degenmen ekiniń biri qalaı bermeıtin mamandyqqa jastardy qyzyqtyrý maqsatynda Talǵar, Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy mektepterde Almaty qoryǵy qyzmetkerleri tarapynan jıi kezdesýler uıymdastyrylyp turady. Jyl saıyn tabıǵat týraly sýret baıqaýyn ótkizip, mektep oqýshylaryna syılyqtar úlestirý, sonymen birge tabıǵatty aıalaý, aǵash otyrǵyzý da ormanshy kásibine degen qyzyǵýshylyqty oıatýǵa baǵyttalǵan sharalardyń biri bolsa kerek.

Elimizdegi tabıǵı qoryqtardyń qurylý tarıhy 1922 jyldary bastalady desek, 1926 jyly Orta Azııa men Qazaqstanda birinshi bolyp Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy uıymdastyrylsa, arada bes jyl óte 1931 jyly Almaty qoryǵy qurylǵan-dy. 1935 jyly aqpan aıynda qoryqqa memlekettik mártebesi berildi. Almaty qoryǵynyń eń basty baılyǵy – Tıan-Shan shyrshaly ormandary. Ile Alataýyndaǵy tabı­ǵattyń qalypty tirshiligi tikeleı shyr­shaly ormandarmen baılanysty. Qoryqta joǵary satydaǵy 85 tuqym­dasyna jatatyn ósimdiktiń 960 túri ósedi. Onyń ishine aǵashtyń 14 túri, buta­lardyń – 64, butashalardyń – 3, jartylaı butashalar – 5, lıandardyń – 3, bir­jyldyq shóptesin ósimdikterdiń – 47, kópjyldyq ósimdikterdiń 722 túri bar. Tómengi satydaǵy ósimdikterden sańy­raýqulaqtardyń – 200, múkterdiń – 80, qy­­nalardyń 200 túri kezdesedi. Qylqan ja­pyraqty ormanda sútqorektilerdiń – 41, qustardyń – 177, baýyrymen jor­ǵalaý­shylardyń – 6, qosmekendilerdiń 2 túri mekendeıdi.

Qoryqtyń Ekologııalyq aǵartý bó­limi­niń basshysy Janerke Bıǵazınova qurylǵanyna jarty ǵasyrdan asqan mýzeı jumysymen tanystyra kele ár beldeý­de ósetin ósimdikter men tirshilik etetin janýarlar dúnıesimen tanystyryp ótti. Búginde Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan taýlarynda azaıyp bara jatqan, álemdegi barlyq alma sorttarynyń atasy bolyp tabylatyn jabaıy sıvers almasy  osy bıik beldeýdiń basty nyshanyndaı. Qoryq aýmaǵynda ósetin eki júzden asa sańyraýqulaq túrleri jeýge jaramdy keledi desek, múk pen qyna, basqa da san alýan ósimdikterdiń halyq medısınasynda dárilik retinde, óndiriste boıaý retinde qoldanylatynyn ekiniń biri bile de bermeıdi. «Qyzyl kitapqa» engen taý sýsary, Túrkistan sileýsini, Tıan-Shan qońyr aıýy, ilbis (qar barysy) sııaqty bıik beldeýdiń erkin taǵysy maral, Sibir eligi, Sibir taý eshkisi, qaban, qasqyr, aq tyrnaqty aıý, sonymen qatar sasyq kúzen, bódene, qaban, kishkentaı janýa­r aqkis, saq janýar sileýsin de – qoryq qyzmetkerleriniń qor­ǵaýynda. Búrkit, saqaltaı, qumaı, bıdaıyq, oraqtumsyq, kók qus, kekilik, ular, qur, qyrǵaýyl sııaqty qustardyń da kóptegen túri erekshe baqylaýdy qajet etedi.

 Ǵylym, aqparat jáne monıtorıng bóliminiń mamandary taý basynda aılap, aptalap júrip, qoryqtaǵy tirshilik ataýlyny, ósimdikter álemindegi ózgeristerdi baqylap, zerttep otyrady. Ekologııalyq aǵartý bólimi, Tabıǵat keshenderi men nysandaryn qorǵaý bólimderinde úsh tildi mamandar qoryqtyń halyqaralyq keńistikpen baılanysyn nyǵaıtýǵa yqpal etip qana qoımaı, elimizdegi týrızmniń de damýyna aıryqsha úles qosýda.

Búginde Almaty memlekettik qoryǵy Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti, Zoologııa jáne botanıka ınstıtýtymen kelisimshart jasasqan. Osy kelisimniń aıasynda stýdentter tájirıbeden ótip, ǵylymı-zertteý jumystaryna basymdyq berilýde. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-men birlesken jumystar nátıjesinde Almaty qoryǵyna Oksford ýnıversıtetinen 40 fototuzaq syıǵa tartylǵan. Qýat Nurahymulynyń aıtýynsha, osy fototuzaqtardy ornalas­tyryp, qondyrǵylardy paıdalanýdy úıretýge kelgen sheteldik mamandar jer jaǵdaıyn, tabıǵattyń jaıyn jaqsy meń­gergen ormanshylardyń zamanaýı tehnologııalardy ıgerý tájirıbelerine erekshe tańdanysyn bildirip qaıtqan. Al osy qoryqqa BUU janýarlar álemin qadaǵalaý baǵdarlamasy aıasynda syıǵa tartylǵan drondy apparattar da qoryq kúzetin nyǵaıta túsetini anyq. Osydan eki jyl buryn jemtik izdep, qoryq aýmaǵynda qar barysynyń fototuzaqqa túsip qalǵanynan kópshilik habardar. Jaraly barys birneshe kún ormanshylardyń baqylaýynda bolyp, saýyqqannan keıin óz turaǵyna qaıta oralǵan bolatyn. О́tken jyly qoryq ınspektory beınebaqylaý qurylǵysyn baqylap, tekserýi kezinde eki alany bar taýtandy baıqap qalǵan bolatyn. Ilbis, qar mysyǵy dep te atalatyn quzar shyńdar patshasy búginde az zerttelgen janýar. Olardyń mekendeıtin aýmaǵy qoljetimsiz bolǵandyqtan, zertteý­lerge qıyndyq týǵyzyp kelgeni belgili. Al al­daǵy ýaqytta qoryq aýmaǵyndaǵy fo­to­tuzaqtar ilbis jaıyndaǵy keń kólemdi zertteýlerge múmkindik beretini sózsiz. Ilbis Almaty memlekettik qoryǵymen qatar Tıan-Shan, Jetisý Alataýy, Tarbaǵataı, Saýyr men Altaı taý­laryndaǵy qoryqtardy mekendeıdi. Málimetter boıynsha Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Túrkistan oblys­taryndaǵy qorǵaýǵa alynǵan 13 aımaqta qar barysyn baqylaý úshin BUU ilbisti qorǵaý men baqylaý maqsatyndaǵy baǵdarlamasy aıasynda 294 fototuzaq qoıylǵan. Búginde Qazaqstandaǵy ilbistiń sany 130-140 shamasynda.

Almaty memlekettik qoryǵy qyzmet­kerleriniń biliktiligin arttyrý maqsatynda Kólsaı kólderi, Aqsý-Jabaǵyly, Qor­ǵaljyń qoryqtarymen tájirıbe almasý dástúrli sharaǵa aınalǵan. Memlekettik ınspektorlar quramynyń tabıǵat qorǵaý zańdylyqtarynyń biliktiligin arttyrý maqsatynda, belgilengen keste boıynsha qoryq mamandarymen aǵartý jumys­tary turaqty ótkizilip turady. Q.Baı­turbaev atap ótkendeı, ár qoryqtyń ózin­dik erekshelikteri bar. Al týrısterdi qabyl­daýdaǵy bul qoryqtardan úırenetin tájirıbeler óz aldyna. Osy tusta Qýat Nurahymuly ormanshylarǵa qysy-jazy jaǵdaı jasap, otbasynyń uıytqysy bolyp otyrǵan áıelderdiń quqyqtyq ne­gizde qorǵalmaǵanyn alǵa tartty. Olar­dy jumyspen qamtamasyz etý múmkin bol­maǵandyqtan, zeınetke eń tómengi kór­setkishpen shyǵady. Osy máselege baılanysty depýtattarǵa habarlanyp, arnaıy saýal da joldanǵan.

Týǵan tabıǵatymyzdy qorǵaýda jáne ony saqtap bolashaq urpaqqa qaldyrý maqsatynda qoryq ujymy aıanbaı eńbek etip keledi. Osy qajyrly eńbektiń ar­qa­synda Almaty qoryǵy mamandary Qazaqstandaǵy aldyńǵy qatardaǵy qo­ryq­tardyń birine aınalyp otyr. Desek te qaýpi zor kásipti ıgergen ormanshylar qyzmetine basqasha kózqaras qajet.

ALMATY