Eń qysqa áńgime • 26 Qarasha, 2020

Baqbaq tistegen tarıh

18 ret kórsetildi

Iá, «muraǵat», «arhıv» degen sóz atalsa boldy jurttyń kóbi tek óńi ábden sarǵaıǵan, julym-julymy shyqqan hat-qaǵaz, qujat-derekti birden eske túsiretini anyq. Al jazylmaǵan, jazylsa da ushty-kúıli joǵalǵan, bálkı baı bir zamanda kúlge aınalǵan tarıhyńdy qaıtersiń?!

Bizdińshe bolǵanda, ótkenińniń tamyryn basyp, búginińniń be­tine týra qaraı alýdyń taǵy bir dańǵyl joly jatyr. Tap al­dyńyzda. Ol – ákeler aıtqan áńgime bolsa kerek. Bálkim, siz­diń ákeńiz aıtqan áńgime baıaǵy jetinshi atańyz aıtqan bir jaq­sy lepestiń úzigi bolmasyna kim kepil. Eger onyń da múm­kin­digi bar ekenin keńip bir esepke alsańyz, onda sizdiń mura­ǵa­ty­ńyz, ásireleı aıtqanda tiri ar­hıvińiz sol ákeler emes pe? Tipti, búgingi bútin eldiń salıqaly saıa­­satyna, bas shulǵyr baıandy baǵ­daryna aınalyp otyrǵan rý­hanı jańǵyrýyńyz da budan bó­ten kete qoımasa kerek-ti.

Hosh. Sonymen ákelerimiz aıtatyn áńgimeni de qal-qadirimizshe qajetińizge usynbaqpyz.

 * * *

Bala kúnimde ákemniń árbir ertegisi men aýyzdyń sýyn aǵyzardaı ańyraıtyp qoıyp aıtatyn ańyz-áńgimelerine toıǵan emespin. Nege ekenin bilsemshi, mundaı áńgimeler aıtar aldynda ol kisi «balalar, men qazir senderge qaýashaq aıtyp bereıin, myqtap túıip alyńdar» dep baıyptap bir qarap alatyn da uzaq áńgime bastaıtyn.

Sondaı áńgimeniń biri – baq­baq týraly edi. Áste, jańsaq es­timedińiz. Kádimgi baqbaq (sút­tigen) týraly aıtyp otyrmyz. Qazaq ony jemis (dánek) bere­tin kezindegi ulpasyna qarap «toz­ǵanaq» dep te ataǵan. Kúnge uq­saǵan túrine qarap ta bólekshe baǵalaǵan. Kóz aldyńyzǵa kóp estelikter kelgen bolar.

Dál osy jerde sizdiń oıy­ńyzǵa baqbaq tistep ósken bala kúnińiz orala keteri anyq. Múm­kin, erterekte de osy shóppen oı­namaǵan qazaqtyń balasy kem de kem bolǵan shyǵar.

Nege kem bolmasyn, onyń adam densaýlyǵyna tıgizer paıdasy mol bolyp tursa. Sonda qalaı deısiz ǵoı, burynǵylardyń eski esebine júginseńiz, baqbaq soryp ósken balanyń densaýlyǵy qýatty bolady eken. Sosyn da balasyn qaıtkende de osy shópke úıir qylýdyń amalyn izdegen. Al qazaqtyń den qoıǵan dúnıesinen degenin alatynyn kim joqqa shy­ǵarsyn. Tapqan ǵoı jolyn sóıtip. Ony áńgimesinde únemi kóneden tin tartyp aıtatyn áke­miz aıtady taǵy.

Ol kisiniń aıtýynsha, «baqa, baqa baq-baq, basyń neden jal­paq?» dep bul shóptiń basyn tis­tep aıtatyn qysqa jyrdyń da aı­tylýy tegin emes kórinedi. Iаǵ­nı bala sol jyrdy aıtyp júrip baqbaq sabaǵyn (tútikshesi – avtor.) aýzyna salyp úrleıdi. Odan keıde kisi qyzyǵarlyqtaı ózgeshe dybys ta shyǵyp jatady. Sonymen birge shóp tútikshesiniń basy tiline kele belgili bir pishin­ge kele bastaıdy.

Árıne, bul jerde onyń nen­deı keskin syzyp, balaǵa qan­daı ermek bolatynyn ejikteı túsindirgennen góri paıdasy týraly aıtqanymyz oń bolar.

Eń qyzyǵy, bul shóptiń qura­mynda búgingi medısınada keńinen qoldanylyp júrgen glıkozıd molynan kezdesedi eken. Sosyn da vıtamınderge baı ósimdik asqazan, ót, búırek, kóz... tipti isikke deıin em bolatyny dáleldengen. Budan bólek onyń paıdasy shash-etekten dep aıtsaq ta esh ábestik bola qoımas. Bul jaıly ınternet ıirimine bir súńgip shyqqan kez kelgen oqyr­man ózi-aq baǵamdar dep oılaımyz.

Kórdińiz be, qazaqtyń dana­ly­ǵyn. Aýyrýǵa emdigin bilý bar da ony kúndelikti ómirde qol­daný taǵy bar ǵoı. Baqsańyz, baqbaq­pen oınaǵan bala kóp aýyrmaıtyn bolyp tur.

Bylaısha aıtqanda, jaz boıy baqbaq tisteı júrip ósken bala da bir, qanaty damyl tappaı bal tasyp qys qamyna kirisken ara da bir sııaqty. Ekeýiniki de qystyń qamyn jazda oılaǵan álpetteı.

Bireýi – aýyrmas úshin istep júrgenin bilmeı, tistelep oınaı júrip «bal» jısa, al kelesisi – álbette, tirshiligi úshin tyrbanyp tabady.

Tabadyny aıtpaqshy, ákemniń áńgimesine tuzdyq etip bir oqı­ǵany kiristire ketkendi jón kórip otyrmyn. Bala kúnimde aýylda kórshi tátelerdiń biri omyraý bezi qabynyp qatty aýyrǵany bar. Munyń sońy qıynǵa soǵýy múmkin ekenin bilgen kúıeýi jaryn jetektep barmaǵan emhanasy qalmasa kerek. Aqyry taýy shaǵylyp júrgen kúnderdiń bi­rinde aýylǵa jolaýshylap kelgen bir aqsaqaldan bul aýyrýǵa baqbaqtyń em ekenin estıdi.

Senesiz be, «aman qalýy qı­yn» degen sol tátemiz áli shap­qylap júr. Baıaǵy aýylda. Álde, sol jolaýshy qarııańyzdyń ózi de tegin adam emes pe edi, kim bilgen ol tusta. Eń bastysy, bir Ana bir túp shóptiń qasıetinen aman qa­lyp otyrmaı ma?!

Ol-ol ma, kún pishindi bul shóptiń paıdasy bunymen bitse káne.Ákemniń jetkizýinshe, baıa­ǵyda qazaqtar ýaqytty kúnge qa­rap baǵamdaýmen qatar, baqbaq­qa da súıenip mólsherleı alypty. Sol arqyly ol shyǵatyn ýaqytta esh mezette jańylyp kórmegen desedi.

Máselen, baqbaqtyń ózine tán qasıeti boıynsha tańǵy alty onyń oıaný sáti sekildi. Iаǵnı ol turaqty túrde altyda gúl asha­dy da tústen keıingi saǵat úsh­tiń kezinde gúlin jabady. Mine, mundaı qasıetter ony ózge gúl­derden de erekshelep tursa kerek. Qudaıdyń qudireti demeı kór...

Aıtpaqshy, meniń aýylymnyń aty da – Baqbaqty. Tipti, keıde osy bir uzyna-uzaq aıtylatyn áńgimeler meniń ǵana aýylymnyń «arhıvtegi» qupııa jazbasyndaı seziletinin qaıtesiz. Sosyn da kópke kóp paıdasy tıerdeı aqtaryp otyrǵan betimiz osy.

Joq! Bundaı mysaldar – qazaqtyń arhıvinde jatyr. Bizdiń maqsat ta sol, sol mol da baı qa­zy­nany ál-ázirimizshe sizge ázir­lep usynyp otyrý dep bilińiz.

Sońǵy jańalyqtar

Aqtaýda býynsyz bala turady

Vıdeo • Búgin, 16:04

iPhone 12 densaýlyqqa zııan dep tanyldy

Tehnologııa • Búgin, 15:38

Jańa Lada Niva kóligi qurastyrylýy múmkin

Tehnologııa • Búgin, 15:26

Semeıde eki avtobýs jol apatyna tústi

Aımaqtar • Búgin, 15:18

Qudyqqa qulaǵan qunandy qutqaryp qaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:38

Arysta joǵalǵan bir úıir jylqy tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 13:25

Dollar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 11:35

Qazaqstanda elektr energııasy qymbattady

Qazaqstan • Búgin, 10:21

Uqsas jańalyqtar