Rýhanııat • 30 Qarasha, 2020

Áskerı tutqyndar esimderi derekter qoryna engizilýde

49 ret kórsetildi

Búginde Qazaqstanda turyp jatqan ózge etnos ókilderiniń II Dúnıejúzilik soǵys jyldarynda jer aýdarylý derekteri Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty men QHA hatshylyǵy birlese uıymdastyrǵan «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne halyqtardy Qazaqstanǵa deportasııalaý: jańa derekkózder men zamanaýı ádisnamalyq tásilder» halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa arqaý boldy, dep habarlaıdy Egemen.kz.

HH ǵasyrdyń uly oqıǵasy II Dúnıejúzilik soǵystyń qasireti árbir halyqtyń jáne jekelegen memleketterdiń, adamzat damýynyń tarıhyna áseri men saldaryna qatysty tarıhshylar tujyrymdary osy jıynda toǵysty. Instıtýt dırektory, tarıh ǵylymynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov bastap bergen jıyn ary qaraı ǵalymdardyń zertteýlerimen jalǵasyp, Reseı, Belorýssııa, Ýkraına, Estonııa, Qyrǵyzstan jáne elimiz óńirlerinen qatysqan tarıhshy-ǵalymdar baıandamalar jasady.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys týraly derekter qazirgi tańda pikirtalastar alańyndaǵy mańyzdy taqyrypqa aınalyp otyr. Ásirese, soǵystan keıingi  75 jylda bul máseleniń ózektiligi arta túsken. 1939-1945 jyldar qazaq halqy úshin qasiretti ári qaharmandyqqa toly kezeń boldy desek, osy tusta respýblıkanyń barlyq materıaldyq jáne adamı qory maıdan qajetine jumyldyryldy. Soǵys kezinde Qyzyl áskerdiń jaýyngerler sany 35 mln-ǵa jetse, olardyń basym bóligin orys ultynyń ókilderi qurady. Kópultty armııa 1,8 mln. qazaqtar, 4,4 mln. ýkraındar, 1 mln-nan astam belorýstar, ózbekter, qyrǵyzdar, túrkimen, tájik jáne basqa Qazaqstan men Orta Azııany mekendegen ult ókilderinen quraldy.

Soǵys ýaqytynda Qazaqstan turǵyndarynyń 18–50 jas aralyǵyndaǵy er-azamattarynyń 70 paıyzy jappaı ásker qatarynda alyndy. Shyn máninde respýblıka turǵyndarynyń árbir tórtinshisi jaýyngerlik sapta boldy. Jaý qolynda qalǵan aýmaqta 88 mln. adam turǵanyn esepke alsaq, ásker men eńbek resýrstaryn qalyptastyrýdyń aýyr salmaǵy negizinen shyǵys aımaqtarǵa, sonyń ishinde Qazaqstanǵa túskeni anyq edi.

1941 jyldyń jazy men kúzinde Qazaqstan terrıtorııasynda iri áskerı quramalar men jekelegen bólimder quryla bastady. Onyń ishinde 316-shi atqyshtar dıvızııasy – 8-shi I.V. Panfılov atyndaǵy gvardııalyq atqyshtar dıvızııasy), 38-shi Almatydaǵy atqyshtar dıvızııasy, Aqmola, Petropavl, Semeı, Jambyl jáne taǵy da basqa qalalarda 310-shi, 314-shi, 29-shi, 238-shi atqyshtar dıvızızııalary 106, 105, 96-shi qazaq ulttyq kavalerııalyq dıvızııalary, 100-shi jáne 101-shi jekelegen ulttyq atqyshtar brıgadalary quryldy. Soǵystyń bastapqy kezinde keńestik qarýly kúshter qatarynda 170 myńnan astam qazaqstandyqtar bolsa, olardyń kópshiligi batys shekaralardaǵy bólimderde, sonyń ishinde Brest garnızonynda boldy.

Soǵys ýaqytynda respýblıkanyń ekonomıkasy maıdanǵa jumyldyryldy. Qazaqstandyqtar men evakýasııalanǵan jumysshylar kúshiniń arqasynda jeńis kúni jaqyndady. Eńbek resýrstarynyń soǵys kezindegi erekshe bóligin arnaıy jer aýyp kelgender qurady. Respýblıkada 30-shy jyldary Reseı jáne Ýkraına oblystarynan 180 myń jer aýdarylǵan kýlaktar, 1937 jyly Qıyr Shyǵystan deportasııalanǵan koreıler, Túrkimen jáne Kavkaz mańy shekaralyq aýdandarynan kúrdter, parsylar ornalastyryldy. Al, 1940 jyly Qazaqstanda 104 myń polıaktar, batys Belorýssııa, Ýkraına, Baltyq jaǵalaýy elderiniń, sondaı-aq Moldavııa azamattary boldy. 1941 jyldyń kúzinde respýblıkaǵa Edil aýmaǵynan  374 myń nemister deportasııalandy. Olardyń eńbekke jaramdy bóligi jabyq eńbek kolonııalarynda (lager tártibindegi)  ornalastyrylyp, qoranys nysandary, qurylys pen ónerkásipte eńbek etti.

Respýblıkaǵa 1 200 mln adamnyń bir kezeńde toǵytylýy onsyz da Qyzyl áskerdi qamtamasyz etip jatqan qazaq halqyna aýyr soqqy bolyp tıdi. Osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan, Qazaqstanǵa deportasııalanǵan barlyq halyqtardyń aman-saý qalyp, óz tilderi men salt-dástúrlerin saqtap qalýyna jaǵdaı jasaldy. Qazirgi kezde Qazaqstanda 130 astam etnos ókilderi beıbit ómir súrýde. Olardyń árqaısysy óz etnıkalyq erekshelikterin, mádenıeti men tilin saqtaýǵa, balalaryn ana tilinde oqytýǵa, ulttyq teatrlaryna barýyna, gazetter men kitaptar shyǵarýǵa tolyq múmkindik alyp, jaǵdaıy jasalyp otyr. 

Professor A.Qapaeva «Qazaqstan – bizdiń ortaq úıimiz» baıandamasynda ǵasyrlar boıy qazaqtardyń tarıhı jerinde ártúrli mádenıetter, dinder men dástúrlerdiń tasymaldaýshysy retinde kóptegen halyqtardyń taǵdyry toǵysqandyǵyn atap ótti. О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynyń ekinshi jartysynan bastap adamdardy etnıkalyq belgileri boıynsha kúshtep kóshirý saıasaty júrgizile bastady. Qıyr Shyǵystan –  koreıler, Ońtústik shekaralardan – assırııalyqtar, kúrdter, ırandyqtar, túrikter (1937-1938), Batys shekaralardan – polıaktar (1940), Edilden – nemister (1941), Soltústik Kavkazdan – qarashaılar, balqarlar men sheshender (1944) ózderiniń týǵan jáne turatyn jerlerinen májbúrlep shyǵaryldy. Burynǵy KSRO-nyń 40-tan astam halqy kúshtep jer aýdaryldy. 1948 jylǵy 1 qańtarǵa Qazaqstanǵa jer aýdarylǵandardyń jalpy sany 781 170 adamdy (216 802 otbasy) qurady. Qazirgi kezge deıin Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan halyqtardy beıimdeý, jergilikti halyqpen ózara qarym-qatynasy men ońaltý máselelerin zertteý isi tarıhshy-ǵalymdardyń basty nazarynda keledi. Osy jıynda ýkraınalyq ǵalym S.Borchýk ýkraındyqtardy, sondaı-aq Qyrym tatarlaryn, nemisterdi, armıandardy Ýkraına aýmaǵynan deportasııalaý týraly ensıklopedııalyq basylymdardyń materıaldaryn taldap, deportasııanyń quqyqtyq qyrlaryn, azamattardy májbúrlep kóshirýdiń ekonomıkalyq quramdas bólikterin, deportasııalyq sharalarynyń demografııalyq jáne áleýmettik saldaryn jarııalaý qajettiligi týraly másele kóterdi. Tartý ýnıversıtetiniń doktoranty M.Oınas Qazaqstan men Estonııadaǵy estondyqtardyń 1930-1950 jyldardaǵy qýǵyn-súrginge ushyraý saıasatyna sholý jasap, 1941 jylǵy maýsym men 1949 jylǵy naýryzdaǵy Estonııadan deportasııalaýdyń belgili eki tolqynynan basqa, «Úlken terror» jyldarynda KSRO-daǵy estondyqtarǵa qarsy NKVD-nyń keń aýqymdy sharalary týraly málimetterge toqtaldy. Professor L.Ahmetova panfılovshylar tarıhyna qatysty jańa arhıv derekterimen tanystyryp ótse, Eýrazııalyq ulttyq ýnıversıtetiniń professory A.Janbosınova «Uly Otan soǵysy: tarıhı este saqtaýdyń qazaqstandyq baǵyty» baıandamasynda postkeńestik keńistiktegi mádenı eskertkishterdi Qazaqstan mysalynda saraptap, qasiretti soǵysqa arnalǵan qazirgi zaman eskertkishterin qalyptastyrý tájirıbesine toqtaldy.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń qujattardy ǵylymı jarııalaý basqarmasynyń bas sarapshysy M. Jylgeldınov II dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy Qazaqstannyń áskerı tutqyndary týraly, tutqynǵa túsken adamdardyń attaryn jáne olardyń bolashaq taǵdyrlaryn anyqtaý úshin arhıv júrgizip jatqan jumys týraly baıandama usyndy. Joba boıynsha bes jyl ishinde muraǵat 36019 áskerı tutqyndardyń attaryn anyqtap, qazirgi kezde bul ataýlardy elektrondy bazaǵa engizýde. Prezıdent ákimshiliginiń bas sarapshysy E.Chılıkova deportasııalaý boıynsha muraǵattyq qujattar jáne Prezıdent muraǵaty shyǵarǵan qujattyq jınaqtar týraly, atap aıtqanda polıaktardy, nemisterdi, fınderdi, grekterdi, ıtalıandyqtardy, qalmaqtardy, qarashaılardy, sheshenderdi, ıngýshtardy, balqarlardy, Qyrym tatarlaryn, túrikterdi, kúrdterdi jáne armıandardy deportasııalaý týraly qujattar jarııalanǵan «1939-1945 jj. deportasııalaý tarıhynan» jınaǵy týraly aıtyp berdi.

Konferensııada «Qazaqstan halqy «ınteraktıvti ǵylymı-tarıhı kartasy» saraptamalyq zertteý, ózektendirý jáne aqparattyq qoldaý» ǵylymı-zertteý jobasynyń moderatory, ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, «Ǵylym ordasy» ǵylymı kadrlardy daıyndaý ortalyǵynyń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,  assosıasııalanǵan professor A.Ýaltaeva Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Geografııa ınstıtýty,  Aqparattyq jáne esepteý tehnologııalary ınstıtýty ǵalymdarynyń kartamen jumysynyń 2017 jyly bastalǵandyǵyn atap ótti. Osynyń nátıjesinde alynǵan derekterdi vızýalızasııalaý jáne mýltımedııalyq kórsetý arqyly derekterdi júıeleý jáne jikteý negizinde 16 taqyryptyq karta jasalǵan. Sondaı-aq Qazaqstanda turatyn 33 etnostyń tarıhy men mádenıeti boıynsha úsh tilde (qazaq, orys, aǵylshyn) tarıhı málimetter engizildi. Al, 2018 jyly ınteraktıvti ǵylymı-tarıhı karta bólimderi 3 etnıkalyq toptarmen (gagaýzdar, arabtar, qumyqtar) boıynsha úsh tilde jańa materıaldarmen tolyqtyryldy. 2019 jyly muraǵat materıaldaryn anyqtaý jáne zertteý jumysy, «Qazaqstan halqy» ınteraktıvti ǵylymı-tarıhı  kartasynyń aımaqtarda aqparattyq taralýyn qamtamasyz etý boıynsha úlken jumystar júrgizildi, nátıjesinde – tarıhı kartalar Qazaqstanda turatyn taǵy 15 etnos boıynsha jańa mazmunmen tolyqtyryldy. Ǵalymdar azshylyqtaǵy etnostar boıynsha materıal jınaý jáne Nur-sultan, Qaraǵandy, О́skemen, Petropavl jáne Máskeý qalalaryndaǵy arhıvterden qujattardy izdeý boıynsha, sonymen qatar ınteraktıvti ǵylymı tarıhı kartany tanystyrý maqsatynda ǵylymı issaparlarǵa bardy. Kartanyń aýqymdy aqparattyq qory  bolashaqta tarıhı kezeńder boıynsha aqparatty bir derekqorǵa júıeleýdi jáne jınaýdy qamtamasyz etedi. Muny júzege asyrý úshin derekqordyń mazmunyn túrlendirýge arnalǵan biryńǵaı málimetter bazasy jáne baǵdarlamalyq-tehnıkalyq qural bolýy kerek. Sonymen qatar ǵalym «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy etnos ókilderi men etnıkalyq úderisterdiń bıylǵy jylǵy zertteýlerimen tanystyrdy. Karta boıynsha tarıh ǵylymdarynyń doktory A.Qudaıbergenova, S.Asanova jáne de alys-jaqyn shetelderdiń ǵalymdary baıandama jasady. 

Kartanyń aýqymdy aqparattyq resýrstary bolashaqta tarıhı kezeńder boıynsha aqparatty bir derekqorǵa júıeleýdi jáne jınaýdy qamtamasyz etedi. Muny júzege asyrý úshin derekqordyń mazmunyn túrlendirýge arnalǵan biryńǵaı málimetter bazasy jáne baǵdarlamalyq-tehnıkalyq qural bolýy kerek.

Sońǵy jańalyqtar

Qalada qar boraıdy...

Aımaqtar • Búgin, 10:47

Petropavlda alaıaqtyq asqynyp barady

Aımaqtar • Búgin, 10:35

Tokıo olımpıadasy qashan ótedi

Sport • Búgin, 09:54

Almaty oblysynyń soty karantınge jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:13

Qardan qalanǵan «Aqbas buqa»

Oqıǵa • Búgin, 08:41

Akademıktiń dombyrasy

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Jelden qýat jınaıdy

Tehnologııa • Búgin, 08:38

Sapany «Adaldyq alańy» baqylaıdy

Oqıǵa • Búgin, 08:36

Jeńil ónerkásiptiń úlesi ulǵaıa tústi

Tehnologııa • Búgin, 08:35

Golovkın-«Kanelo» trılogııasy bola ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 08:30

Elektrondy qoltańbany onlaın alýǵa bolady

Tehnologııa • Búgin, 08:26

Úndistan vaksınasyna senim joq

Álem • Búgin, 08:24

Djek Ma qaıtyp oraldy

Álem • Búgin, 08:22

Sheksiz álemniń jabyq shekaralary

Saıasat • Búgin, 08:21

Qaıyrymdy istiń saýaby mol

Rýhanııat • Búgin, 08:18

Alys-beristi nyǵaıtatyn kezeń

Ekonomıka • Búgin, 08:08

Kremldegi jaınamaz

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Jarqyldap ótti ómirden

Tanym • Búgin, 07:57

Arpalystyń ashy sabaǵy umytylmaıdy

Medısına • Búgin, 07:53

«Iokerıtten» ese qaıtardy

Hokkeı • Búgin, 07:52

«Tarzannyń» taǵdyry

Tarıh • Búgin, 07:51

О́ńir ahýalymen tanysty

Úkimet • Búgin, 07:49

Moıyndalmaǵan Modılıanı

Rýhanııat • Búgin, 07:48

El múddesin eskeretin qujat

Parlament • Búgin, 07:48

Ujymǵa avtobýs tartý etti

Aımaqtar • Búgin, 07:44

Synnyń paıdasy men zııany

Tanym • Búgin, 07:40

Qarjylaı qoldaý bar, qoıma joq

Aımaqtar • Búgin, 07:38

Haliń qalaı, qazaq jýrnaly?

Ádebıet • Búgin, 07:36

О́r minez, ulttyq namys qajet

Qoǵam • Búgin, 07:32

Myqtylar Melbýrnde bas qosady

Tennıs • Búgin, 07:25

Izraılge qarsy oınaımyz

Fýtbol • Keshe

Uqsas jańalyqtar