Jahandyq aýqymdaǵy saıasatker

Egemendiktiń eń basty tuǵyrlaryn bekitken

Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıs­tr­ligi men Prezı­dent janyn­daǵy Qazaqstan stra­tegııalyq zert­teý­ler ınstıtýty birlese ótkizgen halyqaralyq is-sharaǵa elimiz tarapynan Parlament Sena­tynyń Tór­aǵasy Máýlen Áshimbaev, Mem­le­kettik hatshy Qyrymbek Kósher­baev, Konstıtýsııalyq Keńes tóraǵasy Qaırat Mámı, AО́SShK Hatshylyǵynyń atqarýshy dırektory Qaırat Sarybaı, Par­la­ment Senaty janyndaǵy Sena­torlar keńesi tóraǵasynyń orynbasary Birǵanym Áıtimova, Nazarbaev Ýnıversıtettiń prezı­denti Shıgeo Katsý, qoǵam qaırat­keri Er­mu­hamet Ertisbaev, halyq­ara­lyq qoǵamdastyq tarapynan BUU-nyń burynǵy Bas hat­shy­sy, Jahandyq jasyl ósý ıns­tı­týtynyń prezıdenti Pan Gı Mýn, Túrkııanyń burynǵy pre­zı­­denti Abdýlla Gúl, Ulybrı­tanııa­nyń eks-premer-mınıstri Tonı Bler, AQSh-tyń eks-Mem­le­ket­tik hatshysy Kondolıza Raıs, Eýra­zııa­lyq qaıta qurý jáne damý ban­kiniń alǵashqy prezıdenti Jak At­talı jáne UQShU-nyń Bas hatshy­sy Stanıslav Zas, sondaı-aq or­ta­­lyq memlekettik organdardyń ókil­deri, memleket jáne qoǵam qaı­­­ratkerleri, jetekshi joǵary oqý oryndarynyń basshylary, otan­­­dyq jáne sheteldik ǵalymdar, sa­­rap­­shylar, dıplomattar qatys­ty.

Halyqaralyq konferensııa barysynda qatysýshylar Tuń­ǵysh Pre­zıdenttiń Qazaqstan egemendiginiń qalyptasýyndaǵy, mem­lekettik bas­qarýdyń tıimdi júıesin qurý­daǵy jáne ulttyq tarıhtyń jańa ke­zeńinde eldiń damý basymdyq­taryn aıqyn­daýdaǵy róli men mańy­zyn atap ótti. Spıker­ler­diń aıtýyn­sha, tarıhı ólshem bo­ıyn­sha qys­qa merzim ishinde Nur­sul­tan Nazar­baev áleýmet­tik já­ne eko­no­­mıkalyq turaq­ty­lyq­qa negiz­­delgen tabysty memle­ket quryp qana qoı­maı, ja­han­dyq qaýip­­sizdik pen da­mý salasynda bir­­qatar serpin­di bas­tamalar kóter­di. Halyq­ara­lyq konfe­ren­sııa­ǵa qaty­sý­shy­lar, sondaı-aq Elba­synyń Qazaq­stannyń halyq­­aralyq baılanystaryn jolǵa qoıý, kóp­vektorly syrtqy saıasat­­tyń stra­tegııalyq baǵytyn qurý jó­nin­degi kúsh-jigeri men jetistik­terin, syrtqy saıası bastama­lar­dy, olar­dyń iske asyrylý barysy men qorytyndylaryn talqylady.

Is-shara barysynda Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń memleket qalyptastyrý isindegi mańyzdy sheshimderine nazar aýdardy. Sondaı-aq Senat Tóraǵasy Táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda eldegi ishki ahýaldyń kúrdeli bolǵanyn, Elbasy sol tyǵyryqtan shyǵar joldy taýyp qana qoımaı, ózine júktelgen tarıhı mıssııany ar­tyǵymen oryndaǵanyn atap ótti. «Elbasy táýelsiz Qazaq­stan memleketin quryp, egemen­dik­tiń eń basty tuǵyrlaryn tas-túıin beki­tip berdi. Eń aldymen, she­kara­daı kúrdeli másele kemeńger­likpen sheshilip, halyq­aralyq qu­jat­tarmen birjola shegen­deldi. Shekara máselesi túpki­likti she­shilmese memlekettiń táýel­sizdigi baıansyz, bolashaǵy bulyń­ǵyr bolady. Ony búginde bárimiz kórip otyrmyz. Sondyqtan Nur­sultan Ábishuly bul iste daý-da­maıǵa emes, salıqaly dıploma­tııaǵa arqa súıedi», dedi M.Áshimbaev.

Sonymen qatar Senat Tór­aǵasy Elbasynyń memlekettik bas­qarý ınstıtýttaryn qalyp­tas­tyrý jolyndaǵy erik-jigeri­ne toqtaldy. «El damýyna tyń serpin bergen Ata Zańymyz – Kons­tıtýsııamyz qabyldandy. Soǵan sáıkes, bılik tarmaqtary qalyp­tasyp, qos palataly kási­bı Parlament, Úkimet, táýelsiz sot júıesi quryldy. Jergilik­ti ákimdikterdiń jumysy jolǵa qo­ıyldy. Sol arqyly memle­ket­tik basqarý ınstıtýttary júıe­lenip, árqaısysynyń maqsat-min­detteri naqtylandy», degen Senat Tóraǵasy Tuńǵysh Prezı­dentimizdiń qajyr-qaıratynyń arqasynda Qarýly Kúshterimiz qurylǵanyn, ekonomıka salasynda keshendi reformalar iske asyrylyp, asa mańyzdy jáne tarıhı sheshimder qabyldanǵanyn aıtty.

Elbasynyń kemeńger sheshim­deriniń biri – astanany Arqa tósine kóshirý. Sol kezdegi ekono­mıkalyq qıyndyqtarǵa qara­­­mas­tan, qabyldanǵan bul she­shim naǵyz strategııalyq qadam boldy. Máýlen Áshimbaev bul batyl sheshimdi táýelsizdiktiń bir tuǵy­­ry dep atady. «Nursultan Nazar­baev astanany kóshirý ar­qyly qazaqtyń jańa zamandaǵy uly kó­shin bastap berdi. Rasymen, elor­danyń ósip-órkendeýi tutas Qazaq­stannyń damýyna dańǵyl jol ashty. Otanymyzdyń abyro­ıyn asqaqtatyp, bedelin ósirdi, bú­kil qazaqstandyqtardy jańa maq­­­sat-murattarǵa jeteledi. Bú­gin­de elordamyz elimizdiń júregi, Táýel­­sizdigimizdiń tiregi, memle­ket­­tik damýdyń naǵyz temirqa­zy­ǵy­na aınaldy», dedi Senat Tór­aǵasy.

Sondaı-aq ol Elbasynyń Túr­kistan oblysyn quryp, Túrkistan shaharyna jańa mártebe berý týraly sheshiminiń mańyzy zor eke­nin aıtty. «Tarıhty tarlan tulǵalar jasaıdy» degen sóz bar. Shyn máninde, Elbasynyń el­dik múdde jolynda qabyldaǵan ár sheshimi ult tarıhynyń jańa taraýy bolyp jazylady. Solar­dyń ishinde Túrkistanǵa qatys­ty sheshimniń orny bólek. Túrkistandy túletý – ótkennen ónege ala otyryp, kemel keleshekke umtylýdyń ozyq úlgisi», dep atap ótti.

M.Áshimbaev Elbasynyń Eýra­zııalyq ıntegrasııany damy­týǵa qatysty jańa­shyl qadam­daryna da toqtaldy. Senat Tóraǵa­synyń sózine qaraǵanda, Tuńǵysh Prezı­dentimizdiń álem­dik yntymaq­tastyqty saqtaý jo­lyn­daǵy tyń bastamalary ómirsheń jáne olar HHI ǵasyrda jahandyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdiń berik negizi retinde qyzmet ete beredi.

Konferensııada sóz alǵan Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev pandemııa kezinde álem elderi kezikken ózgerister men qıyndyqtarǵa toqtala kelip, bul máselede bizdiń dáýirimizdiń kórnekti kóshbasshylarynyń basshylyǵymen ártúrli elderde jınaqtalǵan memlekettik qurylystyń jáne halyqaralyq ózara is-qımyldyń progressıvti tájirıbesin jan-jaqty túsi­ný mańyzdy ekenin aıtty. «Ǵa­syr­lar toǵysyndaǵy uly qaıta qurý­shylardyń osy shaǵyn shoǵyryna Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baev ta kiretini sózsiz. Memle­ket basshysy Qasym–Jomart Toqaev Nursultan Ábishuly­nyń kópjyldyq serigi jáne onyń strategııalyq baǵy­tyn jal­ǵas­tyrýshy óziniń bir kita­bynda bylaı dep jazdy: «Búkil álem «álemniń eki bóligi – Eýropa men Azııa, eki órkenıet – Shyǵys jáne Batys, eki saıası júıe – totalı­tarızm men demokratııanyń qıylysynda paıda bolǵan «Nazarbaev fenomeni» týraly aıtady». Shy­nynda da, keńinen alyp qaraǵanda, álemde mundaı deń­geıdegi saıasatkerlerdi tabý qıyn. Qazaqstandaǵy barlyq progres­sıvti ózgerister onyń esimi­men baılanysty. Álem­de «tarıh­tyń sońy» men «órke­nıet­­ter qaqtyǵysy» týraly konsep­sııa­lar keńinen taraǵanda, qurlyq­tyń altydan bir bóligi dezınte­grasııaǵa ushyraǵanda, elimiz kóptegen ótkir proble­malar­­men jalǵyz qalǵanda, Qazaq­stanǵa sheshýshi, tájirıbeli jáne qoǵamdy biriktire alatyn ult kóshbasshysy qajet boldy», dedi Q.Kósherbaev. Ol Elbasynyń fenomenaldy kóshbasshylyǵynyń, strategııalyq kóregendigi men reformatorlyq darynynyń, bola­shaq­tyń kókjıegin keńeıtý qabiletiniń arqasynda Qazaqstan myqty memleket, bastamashyl jáne jaýapty halyqaralyq serik­tes retinde qalyptasqanyna erek­she toqtaldy. Sondaı-aq el asta­nasyn kóshirýdi Tuńǵysh Prezı­denttiń teńdessiz qadamy, qýatty saıası erik-jigeriniń, kóregendigi men batyldyǵynyń kórinisi dep ataýǵa bolatynyn atap kórsetti.

Al Konstıtýsııalyq Keńes­tiń Tóraǵasy Qaırat Mámı Qazaq­stannyń egemen memleket retinde naqty qalyptasýy 1990 jylǵy 24 sáýirden bastaý alatynyn atap ótti. «Dál osy kúni respýb­lıka Prezıdenti laýazymy beki­tilip, oǵan Nursultan Nazar­baev saılandy. Barlyq qıyndyq­tardy eńserip, Tuńǵysh Prezı­dent túbegeıli ózgeristerdi júze­ge asyryp, konstıtýsııalyq zańdy­lyqty saqtaı otyryp, memle­kettiń ekonomıkalyq jáne áleý­mettik órkendeýin qamtamasyz etken baǵytty júrgize aldy. Oǵan jańa tarıh kýá. Konstıtýsııanyń árbir reformasy qazaqstandyq qoǵamnyń evolıýsııasymen tikeleı baılanysty, olar barynsha negizdi jáne der kezinde júrgizildi. Prezıdenttik ınstıtýttyń jáne Elbasynyń erekshe strategııalyq róliniń arqasynda Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń tanymal jáne tanylǵan múshesine aınaldy», dedi Q. Mámı.

Jahandyq mańyzy bar sheshimder

Konferensııada BUU-nyń bu­rynǵy Bas hatshysy Pan Gı Mýn ortaq bolashaqty qurýǵa kómek­tesý úshin ótkenimizde jahandyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti ilgeriletýge ýaqtyly yqpal etken eren kóshbasshylyq kórinis tapqan kezeńderdi jeke-dara kórsetý óte mańyzdy ekendigin atap ótti. Spıkerdiń aıtýynsha, sońǵy onjyldyqtardaǵy osyndaı mańyzdy sátterdiń biri – Qazaqstandaǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń sátti jabylýy jáne keńestik strategııalyq ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartýy boldy. «Bul adamzat úshin, bizdiń planetamyz úshin tarıhı sheshim boldy. Polıgonda jasalǵan 500-den astam jarylys jergilikti turǵyndardyń densaýlyǵy men qaýipsizdigine, qorshaǵan ortaǵa úlken zııanyn tıgizdi. Aımaqtyq jáne halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtqan bul batyl qadam, sony­men qatar Qazaqstannyń ıadro­lyq qarýsyzdaný men tarat­paý salasyndaǵy jahandyq kósh­bas­shylyǵynyń bastamasy boldy, sondaı-aq syrtqy saıasattyń tabysty bolýyna jáne jas mem­lekettiń jańa qalyptasyp kele jatqan dıplomatııasynyń jańa bıikterge kóterilýine yqpal etti. Buǵan 2002 jylǵy mamyrdaǵy Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı ty­ıym salý týraly kelisimdi ratıfı­ka­sııalaý; 2015 jyly BUU Bas Assambleıasynyń Iаdrolyq qarýsyz álem qurý týraly ma­ńyzdy deklarasııasyn qabyldaýǵa bastamashylyq etý jáne BUU-ǵa 29 tamyzdy Halyqaralyq ıadro­lyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni dep jarııalaýǵa járdem­desý de kiredi. Birikken Ulttar Uıymynyń burynǵy Bas hatshysy retinde men sheshýshi kóshbas­shylyq mańyzdy sátterde jekelegen halyqtardyń ǵana emes, búkil álemniń traektorııasyn ózgertýge kómektese alatyndyǵyna birneshe ret kýá boldym. Osy múmkindikti paıdalanyp, barlyq jahandyq kósh­basshylardy ıadrolyq synaq­tar men taratýǵa tyıym sa­lynǵan álemdi, sondaı-aq ıadro­lyq qarýdan tolyǵymen azat bo­latyn álemdi qurýǵa járdem­desýde BUU-nyń kúsh-jigerin qaıta jandandyrýǵa sha­qyramyn», dedi Pan Gı Mýn El­basy N.Nazarbaevqa sol tarıhı sheshimi úshin, sondaı-aq Qazaq­stannyń jarqyn álemdi qurýǵa kómektesý jolynda jal­ǵasyn taýyp jatqan kúsh-jigeri úshin zor rızashylyǵyn bildire otyryp.

Jıyn barysynda AQSh-tyń burynǵy Memlekettik hatshy­sy Kondolıza Raıs: «Nursul­tan Nazarbaev – Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Tuńǵysh Prezıdenti. Ol memleket basshysy retinde halqyna kóp eńbek sińirdi. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstannyń álem elderi arasynda bedeli artyp, ishki damý satylarynda da talaı bıikterdi baǵyndyrǵanyn bilemiz. Birqatar halyqaralyq uıymdarǵa jetekshilik etti, aý­qymdy is-sharalardy abyroımen atqaryp shyqty. Qazaqstan – ıadrolyq qarýdan bas tartqan alǵashqy memleket», dedi.

Kemeńgerlik pen parasattylyq úlgisi

Al óz kezeginde Túrkııanyń bu­rynǵy Prezıdenti Abdýlla Gúl Nursultan Nazarbaevtyń qandaı qasıetterge ıe ekenin aıtyp ber­di. Onyń aıtýynsha, Túrkııa eli Qa­zaqstannyń táýelsizdigin birin­shi bolyp moıyndaǵan memleket. «О́zderińiz bilesizder, men Túrkııa elin jeti jyl bas­qar­dym. Prezıdent bolǵan jeti jyl ishinde men qurmetti Nursul­tan Nazarbaev myrzamen jumys isteýge múmkindik aldym. Sol kezde ony jaqynyraq tanyp bildim. HH ǵasyrdyń mańyzdy saıası oqıǵalardyń biri – Keńes Odaǵy­nyń ydyraýy boldy. Qurmetti Nazarbaev myrza damyǵan qazirgi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, qazaq hal­qynyń uly, kóregen kóshbasshysyna aınala aldy. Tuńǵysh Prezıdent retinde Nursultan Nazarbaev turaqty jáne senimdi memleket qurdy. El resýrstaryn tıimdi paıdalana otyryp, Qazaqstandy álemge ekonomıkalyq jáne áleýmettik qýatty memleket retinde tanytty», dedi Túrkııanyń eks-prezıdenti Abdýlla Gúl.

Sonymen qatar ol Elbasynyń bilim men ǵylymǵa erekshe mán bergenin atap ótti. «Nazarbaev sońǵy shırek ǵasyrda Qazaqstan jas­taryna otandyq jáne shetel­degi eń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim alýyna jaǵdaı jasady. Ol myqty naryqtyq jáne erkin ekonomıkany qalyptastyrdy. Qazaqstan Azııanyń juldyzy jarqyraǵan eli retinde álem nazaryn ózine aýdardy. Qazaqstan halyqaralyq platformada da úlken bedelge ıe. Sonymen qatar kóptegen bastamalarǵa uıtqy boldy. Nazarbaev dúnıejúzilik memlekettik ınstıtýttardyń qoldaýyna ıe. О́z halqy úshin úlken kemeńgerlik pen parasattylyq tanytty. Ol Prezıdenttik qyz­metinen óz qalaýymen bas tartyp, jańa býynǵa jol ashty. Bul – saıa­sı tarıhtaǵy sırek kezdesetin oqı­ǵalardyń biri», dedi spıker.

Ulybrıtanııanyń eks-pre­mer-mınıstri Tonı Blerdiń aı­týynsha, eldiń tabysy men turaqtylyǵy Nur­sultan Nazar­baev­tyń kósh­bas­­shylyǵyna baılanysty. «Al­da bolatyn syn-qaterler men refor­malarǵa qara­mas­tan, Qazaqstan bolashaqqa senim­men qaraı alady. Nursultan Nazar­baev álem túsinýi tıis úsh mańyzdy nárseni jasady. Birinshiden, ol ıadrolyq qarýdan bas tartty, sonyń arqasynda Qazaq­stan óziniń ıadrolyq arsenalyn joıǵan jalǵyz memleket atan­dy. Ekinshiden, Qazaqstan musyl­man halqy basym el re­tin­de dinı toleranttylyqtyń sham­shy­raǵy bolyp tabylady. Qa­zaq­­standa din men mádenıet­tegi aıyr­mashylyqtarǵa qara­mas­tan, hrıs­tıan jáne evreı qaýym­dary­men jaqsy qarym-qatynas orna­tyl­ǵan. Úshinshiden, Qazaqstan eki jahandyq alyp – Qytaı men Reseı­diń arasynda ornalasqanyna qara­mas­tan, Batystyń adal jáne senimdi odaqtasy bolyp qala berdi», dedi T.Bler.

Erekshe qabilet ıesi

Eýrazııalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń alǵashqy prezıdenti Jak Attalı Eýrazııalyq qaı­ta qurý jáne damý banki – Qazaq­stan ózi­niń daýys berý quqyǵy­men to­lyqqandy múshesi bol­ǵan alǵashqy halyqaralyq ınstıtýttar­dyń biri ekenin aıta kelip: «Maǵan 30 jyl ishinde Nursul­tan Nazar­baevpen birneshe ret kezdesýge jáne onyń kózqarasy­men, erik-jigerimen, eldi damytý qabi­letimen tanysýdyń tamasha múm­kindigi týdy», dedi. Sony­men qatar ol Qazaqstan Konstı­týsııasynyń erejelerin daıyn­daýǵa kómekteskenin jáne sarap­tamalyq-konsýltatıvtik ke­ńestiń múshesi bolǵanyn jetkizdi. «Osy ýaqytta men Nazarbaevtyń saıası kóregendigin, kelissózderdi júrgizý jáne óte qıyn jaǵdaıda áreket etý qabiletin kórdim. Ol álem­degi eń dana adamdardyń biri bola alǵandyǵyna qatty qýana­myn. Reseı, Qytaı, Iran jáne basqa da eldermen kórshiles jat­qan Qazaqstan sııaqty eldi bas­qarý úshin dıplomatııalyq jáne áleý­mettik turǵydan orasan zor áleýet pen daǵdy qajet. Nursultan Nazar­baev osy daǵdylarǵa ıe, sonyń arqasynda ol sanaly sheshimder qabyldaı aldy, onyń biri – el astanasyn aýystyrǵany jáne ony álemdegi eń jaqsy sáýletshilerdiń kómegimen ásem jáne halyqtyń ómir súrýine qolaıly qalaǵa aınaldyrǵany», dedi Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń alǵashqy prezıdenti Jak Attalı.

Sondaı-aq konferensııada Nursultan Nazarbaevtyń órke­­nıet­aralyq jáne konfessııa­aralyq dıalogty nyǵaıtý, beı­bit­shilik pen kelisimniń, jastyqtyń, sulý­lyqtyń, kreatıvtiliktiń sımvolyna aınalǵan Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy elordasyn Eý­razııa ortalyǵynda salý jónindegi jasampaz mıssııasyna erekshe nazar aýdaryldy.