Aýylsharýashylyq kooperatıvteri (Et baǵytyndaǵy birlestikter nelikten tyǵyryqqa tireldi?)

Keıingi úsh jyldyń ishinde Qos­tanaı oblysynda otyzǵa jýyq aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvi ashyldy. Olar «Eń­bek» nátıjeli jumyspen qamtý baǵ­darlamasynyń ekinshi ba­ǵyty aıasynda kepilsiz jəne al­ǵashqy jarnasyz arzan nesıege birden 15 modýldi sút qabyldaý jəne 13 mal soıý pýnktin satyp aldy. Koo­p­eratıvterdiń 13-i etti mal basyn kóbeıtýdi kóz­deıdi, al 15-i sút baǵytyn damytýǵa jumyldyrylǵan. Bú­gin­de sút kooperatıvteri tabys­ty jumys istep keledi. Al aýyl tur­­ǵyn­da­ry baǵyp otyrǵan maldy laıyq­­ty baǵa­men eshbir deldal­syz ir­geli et óńdeý kásip­oryn­dary­na tikeleı ótkizýge qol jet­ki­zý maq­satynda qurylǵan et baǵy­tyn­daǵy kooperatıvterdiń jumy­sy kerisinshe tyǵyryqqa tirelip tur.

Oblystyq aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasynyń málime­tinshe, aýyldyq eldi mekender­de ashylǵan mobıldi sút qa­byl­daý pýnktteri jyl basynan beri oblystaǵy irgeli sút óńdeý ká­sip­oryndaryna 23 myń tonna­dan astam sút ótkizgen. Bul jerde aýylsharýashylyq koopera­tıvterinen satyp alynatyn ár lıtr súttiń 125 teńgege baǵala­nyp, onyń ústine memleket koo­peratıv ótkizgen 1 lıtr sútke 10 teńgeden sýbsıdııa tóleı­­tinin eskersek, ár otbasy qora­daǵy saýyn sıyrdan alatyn bir lıtr sútin 135 teńgege saýda­laý múmkindigine ıe bolyp otyr. Búginde oblystyń 9 aýda­nynda sút baǵytyndaǵy 15 aýyl­sha­rýashylyq koo­peratıvi tabysty jumys istep jatyr. Máselen, Qostanaı aýdanyna 4 aýyl­­sha­rýashylyq kooperatıvi bar. Olar – Moskovskıı, Oktıabrskıı, Zarechnyı aýyldyq okrýgteri men Aleksandrov aýylynda.

Moskovskıı aýyldyq okrýgindegi «Bo­lashaq» aýylsharýashylyq koope­ra­tıvi 2017 jyly mamyr aıynda qu­ryl­ǵan. 20 otbasy bas qosyp, «Yrys» baǵ­­darlamasy boıynsha 6 paıyzdyq jyl­dyq syıaqymen 24 mln teńge jeńil­detilgen nesıe resimdep, oǵan sút qa­byldaý pýnktin satyp aldy. Odan keıin biraz ýaqyt qor jınap, 5 mln teń­ge­ge sút saqtaıtyn tońazytqysh aldy. Kooperatıv tóraǵasy Azat Mıshtorııdiń aı­týynsha, aýyl turǵyndary birigip, sút ón­dirip satýǵa jumylǵaly qoradaǵy mal­dan túsetin tabys ta eselene túsken.

– Alǵash 20 úı birigip, 64 bas sıyr satyp aldyq. Aýylymyz oblys ortaly­ǵynan 50 shaqyrymdaı jerde orna­las­qan. Bıyl Qostanaıdaǵy «Mılh» sút zaýytyna 700 tonnanyń ústinde sút tap­syrdyq. Sút óńdeıtin kásiporyn men bizdiń aýyldyń arasy onsha qashyq emes. Sút tasymaldaıtyn kólikti jaldap otyrmyz. Aýyldyń basqa turǵyndary tapsyrǵan sútiniń ár lıtrine 110 teńge alady. Al kooperatıvke múshe otbasylar tapsyrǵan sútke 125 teńge alady, bul birinshi paıda. Ekinshi paıdasy, memleket kooperatıv tapsyrǵan ár lıtr sútke 10 teńge sýbsıdııa tóleıdi. Osylaısha, kooperatıv músheleri súttiń lıtrinen 135 teńge paıda alyp otyr. Qazir aýyl­da ár otbasy kem degende 10-15-ten sıyr ustaıdy. Kooperatıvke tirkelgen úılerde jalpy sany 300-ge jýyq saýyn sıyr bar. Sútin tıimdi saýdalap, qoldaǵy maldyń paıdasyn kórip otyrǵan aýyl turǵyndary endi tabystyń kózi qaıda ekenin túsinip, saýyn sıyrdy kóbeıtip jatyr, – dedi A.Mıshtorıı.

Kooperatıv tóraǵasynyń sózinshe, bıylǵy sáýirden qazanǵa deıingi alty aı ishinde ujymǵa múshe ár otbasy tek súttiń ózinen ǵana aıyna 400 myń teńge tabys taýyp otyrǵan. Biz 20 otbasydan turatyn kooperatıvtiń alty aı jaz ótkizgen 700 tonna sútin 135 teńgege kóbeıtip kórdik: 94 mln 500 myń teńge shyqty. Eńbek kúshin, jol shyǵynyn, alym-salyǵyn alyp tastaǵannyń ózinde 20 otbasynyń árqaısysy jarty jyl ishinde 4 mln teńgeden taza tabys taýyp otyr. «Bolashaq» kooperatıvi aldaǵy ýaqytta sharýashylyǵyn keńeıtip, mal basyn ósire túskisi-aq keledi. Alaıda koope­ratıvtiń menshiginde jerdiń joq­ty­ǵy qolbaılaý bolyp tur. Ákimdik bólip bergen aýyldyń aınalasyndaǵy j­a­ıylym jazda qolaıly bolǵanymen, mal­dyń qysqy azyǵyn daıyndap alatyn shabyndyq joq.

– Bizge eń mańyzdy nárse shabyndyq jer ǵoı. О́zine tıesili shabyndyǵy, azyn-aýlaq egin egetin jeri bolmaı, aýyl­­sharýashylyq kooperatıvteri to­lyq damymaıdy. Bizde qazir ne sha­byn­­dyq, ne egistik jer joq. Oblys ákim­digi men aýyl sharýashylyǵy bas­qar­ma­syndaǵylar osy jaǵyn oılasyp, kooperatıvterdiń paıdasyna sheship berse, aýyl turǵyndarynyń aıy ońynan týar edi. Áıtpese qazir jem qymbat, tonnasy 50 myń teńge turady. Al eger bizge 100 gektar jer berse, ózimiz sol jerge arpa egip, jem qylyp alýǵa bolar edi. Oǵan tehnıkamyz da jetedi. Bes-alty traktorymyz, eki arqaly kóligimiz bar. Qazir 20 otbasy ákimdiktiń 200 gektarǵa jýyq shabyndyq jerin bólip shaýyp alady. Biraq jerdiń óz menshigińde bolǵany durys qoı, – dedi kooperatıv tóraǵasy.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıi­ni, búginde sút kooperatıvteri aýyl­daǵy eńbek áleýetiniń artyp, jeke úı sharýa­shy­lyqtary tabysynyń ese­lenýine septigin tıgizip otyr. Alaıda koope­ratıv ıeleri sharýashylyqty mu­nan ári damytý múmkin bolmaı otyr deıdi. О́ıtkeni menshikti shabyndyq pen egistik jer joq.

Qasaphanalar qańyrap tur

Joǵaryda aıttyq, 2017 jyly Qostanaı oblysyndaǵy 13 aýdanda bir-bir­den et baǵytyndaǵy aýylsharýashylyq kooperatıvteri qurylyp, olarǵa Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory arqyly árqaısysy 22 mln turatyn 13 modýldi mal soıý pýnkti satyp alynǵan. Kooperatıv qasaphana qunynyń jartysyn ǵana tólep, qalǵan 11 mln teńgeni mem­leket tólep berýi tıis bolatyn. Alaıda osy 13 MSP-nyń búginde 9-y jumys istemeı turǵandyqtan, birsypyra kooperatıvter memlekettiń qoldaýy arqyly kelgen qasaphananyń qaryzyn tóleı almaı otyr.

Et kooperatıvterin qurý turmysy ne­gi­zinen tórt túlikke baılaýly Jan­gel­dın, Amangeldi, Naýyrzym aýdandary úshin asa mańyzdy. Ár kooperatıv mal soıý pýnktterin ashyp, sol arqyly aýyl turǵyndary qolyndaǵy malyn dúkenge nemese et óńdeý zaýyttaryna tikeleı la­ıyq­ty baǵaǵa satýǵa qol jetkizse, aýyl-aýylda otbasylyq bordaqylaý alań­dary kóbeıip, jeke úı sharýa­shy­lyq­tary damyp, aýyl hal­qynyń tabysy óse túser edi. Áý bas­taǵy nıet osy edi, biraq istiń túbi shıki bolyp shyqty.

Qymbat turatyn qasaphanany Jan­gel­dın aýdanyndaǵy «Aqbota Torǵaı-3» ASh kooperatıvi de alǵan.

– Mal soıý pýnkti 22 mln teńge tu­rady. Onyń 50 paıyzyn biz, 50 paıyzyn Úkimet tóleıtin bolyp kelisilgen. Munyń syrtynda, 160 kılo tartatyn bir mal soıatyn bolsaq, baǵdarlama bo­ıynsha mal basyna 20 myńnan sýbsıdııa tólenýi tıis edi. Máselen, aıyna 30 bas mal soısaq, 600 myń teńge sýbsıdııa tólenedi. Osyny eseptep kórsek, 11 mln teńge nesıeni tóleýge bolady eken. Biraq keıin sýbsıdııa tólenbeıtin bolyp shyqty. Úkimet qasaphana alǵyzyp aldy da, artynsha sýbsıdııany alyp tas­tady. Sodan aýylǵa ákelgen mal soıý pýnkti de jumys istemeı bosqa tur. Munyń aldynda Amangeldi, Jangeldın aýdan­daryna Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trligi ókilderi kelip, aýyldyq okrýg­terdiń ákimderin jınap, mal soıý pýnktin alyńdar, soıatyn maldaryńdy kooperatıvke tapsyrasyńdar, al kooperatıv moınyndaǵy qaryzdy sýbsıdııa arqyly jabady. Sosyn mal soıý pýnkti kooperatıv ıeleriniń menshiginde qalýy kerek dep nasıhat júrgizdi. Biraq sol is sóz kúıinde qaldy. Bizge mal soıý pýnktin 2017 jyldyń jeltoqsanynda ákep berdi. Biz jerin, qosylatyn sýyn daıyndap qoıdyq. Ákelgen fırmanyń mamandary qasaphanany ózderi qosyp, kórsetip berýi kerek edi, olar tastady da ketip otyrdy. Osylaısha, birde-bir mal soıylǵan joq, qasaphana sý jańa qalpy tur. Bul endi kooperatıvtiń moınyna ilinip turǵan dúnıe. Sonymen bul iske aspaı qalǵan baǵdarlama boldy. Qasaphanany jumys istetetin bolsam aqsha tóleýim kerek qoı, ony qaı qaltamnan tóleımin? Qasaphanaǵa alǵan 11 mln nesıeni de tóleı almaı otyrmyz. Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory sotqa beripti. О́tken jyly sot oryndaý­shylary kelip, qasaphanaǵa arest salyp ketken. Qazir mal soıý pýnkti sot buǵatynda tur, – dedi «Aqbota Torǵaı-3» ASh kooperatıviniń tóraǵasy Erbolat Zeınýllın.

Naýyrzym aýdanynda da dál osyndaı bir qasaphana jumys istemeı tur. Biraq sonda da kooperatıv moınyna ilingen 11 mln teńge nesıe qaryzyn tólep otyr. Bul aýdanda qurylǵan «Naýyrzym mal ónimderi» ASh kooperatıviniń tóraǵasy Ernar Omarovtyń aıtýynsha, qasaphana qazirgi básekege qabiletsiz.

– Mal soıý pýnktiniń salqyndatqyshy ǵana bar, muzdatqysh kamerasy joq bolyp shyqty. Elden mal qabyldap, ony soıǵanymyzben, aparyp ótkizetin et óńdeý kásiporyndary alys. Munyń syr­tynda, aýyldyń maly arnaıy bor­daqylaý alańdaryndaǵy maldyń eti­ne qaraǵanda aryqtaý bolyp keledi. Son­dyq­tan bordaqylaý alańdarynyń malyn soıatyn iri mal soıý pýnktterine báse­ke bola almaımyz. Osydan bir-eki jyl buryn oblysqa sol kezdegi Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Arman Evnıev kelgen. Sol kezde osy qasap­ha­na­lar máselesine qatysty suraq qoıdym. «Osy baǵdarlamanyń negizi jaqsy edi, bizdi qaryzǵa tyqtyńyzdar da, sýbsıdııa beremiz degen ýádelerińizden taıqyp kettińizder» dep edim, vıse-mınstr: «Eto byla týpaıa programma, my ee prıostanovılı, poetomý ıdıte na bankrot», dep jaýap berdi. Osylaısha, 20 myń teńge sýbsıdııaǵa senip, moınymyzǵa qaryz ilip alyp otyrmyz, – dedi Ernar Omarov.

Kooperatıv tóraǵasynyń sózinshe, Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory «mal soıý pýnkti» dep aýylǵa or­nat­qan dúnıe mal soıý pýnkti bolmaı shyq­qan.

– Onyń bárin ákelip ornatqan soń, mal soıý pýnktin veterınarııa kelip tek­ser­di. Olar aspannan túskendeı «mynaý mal soıý pýnktine jatpaıdy, bul mal soıý alańy bolady, óıtkeni muzdatqyshy, taǵy bir nárseleri joq», dedi. Biraq soǵan qaramastan, bastapqy kezde biraz mal soıdym. Bireý soǵymdyq malyn alyp keledi, bireý satyp ber deıdi, balabaqshanyń malyn soıyp berdik. Qasapshynyń eńbekaqysyn tóleý úshin, soıylatyn mal ıesinen qyzmetaqyny qymbat suraýǵa týra keledi. Aýylda bir mal 15 myńǵa soıylyp jatsa, qasap­ha­na­da 25 myńǵa soıylýy kerek. О́ıtkeni sýym, tóleıtin salyǵym, elektr aqysy, qasapshynyń eńbekaqysy eseptelinedi. Sóıtip adamdar kelmeı qaldy. Olarǵa qasapshy aparyp úıinde soıdyrtqan tıimdi. Sonda da aı saıyn nesıeni tó­lep, qasaphanany saqtap qalyp otyrmyn. Búgin bolmasa, erteń kádege asyp qalar degen úmit bar, – dedi kooperatıv tó­raǵasy.

«Naýyrzym mal ónimderi» ASh koope­ra­tıvine áý basta 100-den astam otbasy múshe bolyp tirkelgen. Búginde sodan 21 otbasy qalyp otyr. Ujym tóraǵasynyń asyl tuqymdy bir-eki buqasy bar. Aýyl tur­ǵyndary qoradaǵy sıyryna sol bu­qa­ny qosyp, mal basyn asyldandyrýda. Mal basyn asyldandyryp jat­qan kooperatıv músheleri ár analyq iri qara úshin memleketten 10 myń teńge sýbsıdııa alady. Biraq bul aqsha baıaǵy qasaphana qaryzyn jabýǵa ketip jatyr. Et kooperatıvteriniń búgingi jaıy osyndaı. Ernar Omarovtyń sózinshe, Naýyr­zym aýdanynda et baǵytyn da­myt­­qannan góri sút baǵytyn damytqan tıim­di. О́ıtkeni Naýyrzym óńirinde mal ońaılyqpen semire qoımaıdy. Munyń syrtynda, maldyń paıdasyn kem degende alty aı keıin kóresiń, al sútten kún saıyn paıda túsip jatady. Aýdan ortalyǵy Qarameńdi men Qostanaıdyń arasy shamamen 200 shaqyrym. Sút qa­byl­daý pýnkti, tońyzytqyshy bar kólik bolsa, sharýany dóńgeletip áketýge áb­den bolady.

Qostanaı oblysy