Keıingi onjyldyqtarda JOO bilim berý júıesi evolıýsııasynda berilgen bıýdjet kóleminde bilim berý qyzmetteriniń maksımaldy aýqymyn júzege asyrýmen sıpattalatyn «tıimdilik» máselesine basym mán berilip keledi. Bul dıskýrs ásirese memlekettik bıýdjet tez qysqaryp, sáıkesinshe, memlekettik ınvestısııa kúrt tómendegendikten, bilim berý sııaqty salalar zardap shegip jatqan sátte qyzý talqyǵa túsip jatyr. Dese de, joǵary oqý oryndarynyń qyzmetine úmit artyp kele jatqan azamattar sany ósip keledi (Hazelkorn, 2015). Qoǵam joǵary oqý oryndaryna óz stýdentterin – bolashaq álemniń kórnekti azamattaryn – neǵurlym kúrdeli daǵdylarǵa: zertteý men áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń ózara baılanysyna, ınnovasııalardyń úzdiksiz sıklyna jáne akademııalyq ortada syrttan qyzyǵýshylyq tanytqan taraptardyń bilim berýine baýlyp, múmkindik berý kerek dep sanaıdy. Qazir “az shyǵyn shyǵaryp, kóp jumys jasaý” memlekettik sektordyń bar qyzmetin onyń ishinde qarjylandyrý qyzmeti men joǵary oqý oryndary mekemeleriniń qyzmetin sıpattaıtyn talap sanalady (Tommaso Agasisti, 2017).
Áleýmettik shıelenistiń jáne sapaly bilim kóziniń bolmaýynyń mańyzdy sebepteriniń biri, menińshe, oqytýshy-professorlar quramynyń (budan ári – OPQ) jáne stýdentterdiń ýnıversıtettiń ózin-ózi basqarýyna qatyspaýy. Kóptegen elderde ýnıversıtetterde standarttalý men menedjerlik basqarýdyń kóbeıýine qatysty alańdaýshylyq týyndap otyr. “Bul turǵyda basqarýdyń neolıberaldy modeli korporatıvti ýnıversıtetter qurǵandary úshin synǵa ushyrady. Munda bılik oqytýshylar men bilim alýshylardan menedjerlerge beriledi, al bar bolyp jatqan jaıttardyń ekonomıkalyq negizi osynda jatyr. Ádettegi tabys pen taza paıda ýnıversıtetterdiń pedagogıkalyq, ǵylymı, ıntellektýaldyq máselelerin kóleńkelep otyrady” (Maggie Berg & Barbara Seeber, 2016). Mundaı basqarý modeli ýnıversıtetterdiń memlekettegi jáne qoǵamdaǵy basty mıssııasynyń burmalanýyna ákep soqtyrady, ýnıversıtet azamattyq pozısııa, bilim, bilik, ǵylymı jáne ınnovasııalyq qabilet alatyn jer emes, aqsha tabý ortasyna aınalady.
Ýnıversıtetterdiń negizgi máni Uly Hartııada tujyrymdalǵan – “Ýnıversıtet – avtonomdy, qoǵamnyń “júreginde” ózinshe uıymdastyrylǵan ınstıtýt. Ol mádenıetti ǵylymı zertteýler jáne bilim berý arqyly óndiredi, baǵa beredi, kóbeıtedi jáne taratady. Qorshaǵan álemniń qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin onyń zertteýleri men bilim berý prosesi saıası jáne ekonomıkalyq kúshten moraldyq jáne ıntellektýaldyq turǵyda táýelsiz bolýy tıis”.
Mádenı, tarıhı, qoǵamdyq damýdaǵy erekshelikterdi jáne t.b jaǵdaılardy eskere otyryp, “Charta Magna Universitatum” anyqtamasyn tolyq qabyldaý kerek dep sanamaımyn. Biraq avtonomııa jáne ózin-ózi basqarý boıynsha keı áreketterdi qazirden júzege asyrýǵa bolady dep oılaımyn: bul OPQ men stýdentterdiń ýnıversıtetti basqarýda quqyqtary men mindetterin zańdy túrde bekitýge, sondaı-aq ýnıversıtetti basqarý organdarynyń ońtaıly qurylymyn anyqtaýǵa qatysty. Sóz kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam – uıymdastyrýshylyq-quqyqtyq formasy bar ýnıversıtetter týral bolyp otyr, jáne mundaı ýnıversıtetter óz qyzmetinde qandaı qujattardy – “Aksıonerlik qoǵamdar týraly” Zańdy ma álde “Kommersııalyq emes uıymdar týraly” Zańdy basshylyqqa alýy kerek pe degen másele de bar. Bul zańdarda birqatar qaıshylyqtar bolǵandyqtan, akademııalyq ortadan alys, akademııalyq qoǵamdardy basqarý erekshelikterin esepke almaıtyn akademııalyq erkindik pen demokratııalyq ózin-ózi basqarýǵa baǵyttalǵan ýnıversıtetterdi uıymdastyrý men basqarýda naqty qadamdardy anyqtap alý qajet.
Ýnıversıtetterdiń akademııalyq jáne basqarýshylyq derbestigin kúsheıtýdi Ýnıversıtet týraly zań arqyly (nemese joǵary bilim berý týraly zańǵa ózgeris engizý arqyly) júzege asyrǵan jón. Biraq keıbir ońtaılandyrý sharalaryn ýnıversıtettiń Dırektorlar keńesin qurý erejelerin ózgertip, onyń quramyna OPQ men bilim alýshylardy qosyp jáne akademııalyq derbestiktiń mindetti quraly retinde quqyqtyq aktige “Ýnıversıtet Senatyn” engizý qurylymyn qosý arqyly oryndaýǵa bolady.
Tek joǵary bilim berý júıesindegi ózgerister, ýnıversıtetterdi basqarýdyń meılinshe demokratııalyq erejelerin engizý, ózin-ózi basqarý men akademııalyq erkindikti zańdy túrde bekitý, bilim alýshylardy basqarý máselelerine tartý el Prezıdenti qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizýge múmkindik beredi.
Prof. Daınıýs Pavalkıs
Astana medısına ýnıversıtetiniń rektory, Lıtva Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstri (2012-2015), Eýroodaq elderi bilim jáne ǵylym mınıstrleri keńesiniń tóraǵasy (2013).
