Keshe
Shırek ǵasyrdan asa ýaqytqa keri shegineıik. Qazirgi tańda eldiń, halyqtyń, memlekettiń qaýipsizdigi jolynda ólsheýsiz eńbek etip jatqan Bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýty (BQPǴZI) 1958 jyly Keńes odaǵynyń ońtústigindegi aımaqtardy janýarlar men ósimdikterden keletin asa qaýipti aýrýlardan qorǵaý maqsatynda KSRO Mınıstrler Keńesiniń jáne KOKP OK qaýlysymen Aýylsharýashylyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty (AShǴZI) bolyp quryldy. Birneshe jylǵa sozylǵan qarqyndy qurylystan keıin Jambyl oblysyndaǵy Otar stansasyna 3 shaqyrym jerde áleýmettik-turmystyq ınfraqurylymy (balabaqsha, mektep, emhana, mádenıet úıi, dúkender, poshta men qazandyq) bar birtutas ǵylymı qalashyq jáne qalashyqta sol ýaqyttaǵy bıologııalyq qaýipsizdikke qoıylatyn talaptardyń barlyǵyna saı keletin mekeme paıda boldy. Instıtýt ornalasqan jerine qaraı halyq arasynda «Otar ınstıtýty» degen atpen belgili boldy.
Úlken ispen, shyndyǵynda qaýipti qyzmetpen aınalysýǵa KSRO-ǵy eń bedeldi JOO-nan jas mamandar tartyldy. AShǴZI-yna maqsatty jáne josparly túrde jiberilgen kadrlar kóbine Máskeý veterınarııalyq akademııasynyń, Voronej ýnıversıtetiniń, S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń, Almaty zooveterınarııalyq ınstıtýtynyń túlekteri men KSRO-nyń basqa da ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń mamandarynan quraldy.
Keńes odaǵy qulap, ǵylym «ala dorba arqalap ketken» qıyn-qystaý kezeńde ınstıtýtqa veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, keıin doktory, professor Seıdiǵapbar Mamadalıev basshylyq etti. Ol bar kúsh-jigerin salyp, ınstıtýtty saqtap qaldy.
Instıtýt aýmaǵy áýelde táýlik boıy KSRO Ishki ister mınıstrliginiń jeke vzvodymen kúzetildi. 1970 jyldardyń basynda ózge respýblıkalardan áskerı bólimderdi qalashyqqa ornalastyrý bastalyp, kenttiń baqylanýy men tirshiliginiń qamtamasyz etilýi KSRO-nyń, keıin Qazaqstan Respýblıkasynyń Qorǵanys mınıstrligine berildi.
Osy jerde oqyrmanda «Bul ınstıtýt aýmaǵy nelikten kúzetiledi?» degen suraq týatyny zańdy. Álginde atap ótkenimizdeı, ınstıtýt áýelden asa qaýipti ınfeksııalyq aýrýlarǵa qarsy vaksına jáne basqa da bıopreparattar ázirleýmen aınalysady. Sol sebepti munda bógde adamdardyń kirýine tyıym salynady. Kirgende de naqty maqsatpen, aldyn ala ruqsatpen, asa saqtyqpen ǵana kirýge múmkindik beriledi. О́ıtkeni adamdy ólimge ákelýi múmkin vırýstarmen tek soǵan mashyqtanǵan maman ǵana betpe-bet kelip, kúrese alady. Ekinshi jaǵynan bıologııalyq qaýipsizdik – memlekettiń qaýipsizdigi. Al qaýipsizdik árdaıym qorǵanysta bolýy tıis.
Búgin
Astanamyzdan attanǵan otarba oıǵa alǵan Otar stansasyna toqtady. Instıtýt elordadan at arytyp kelgen qonaqty kútip alatyn elgezek adamdy daıyndap qoıypty. 3 shaqyrymdy artqa tastap dittegen jerimizge jetip, arnaıy kúzetpen qorshalǵan áskerı bazanyń postynan tekserispen óttik. Munda kirýge aldyn ala tıesili organnyń ruqsatyn alǵanbyz.
Kóp ishinde qazir «jabyq ınstıtýt» atalyp júrgen jerdi jat planetalyqtar turatyn, turǵyndarynyń ózinshe zańdary bar, ómir súrý tártibi bizdikinen bólekteý meken sııaqty elestetkenimiz bar. Kútkenimizdi kórmegendikten, azdap tańyrqap qaldyq. Áskerı bazanyń qyzmetkerleri men atalǵan ınstıtýttyń mamandary turatyn qalashyqta kádimgi kúıbeń tirlik. Postydan ótkennen keıin qalashyqtyń kóshelerimen júrip ótkende osyǵan anyq kóz jetkizgendeı boldyq. Balasyn jetektegen ana, taıaǵyn súıenip jol jıeginde ilbip kele jatqan áje, jumysyna janyqqan orta jastaǵy er adam, tań bozaryp atqannan jybyrlap jumys istep júrgen jumysshy jigitter, qoltyǵyna nanyn qysa dúkenniń shıqyldaǵan esigin jaýyp shyqqan qyz sizdi kúndelikti jumysyńyzǵa bir beıtanys jolmen bara jatqandaı kúıge túsiredi.
Osyny oılap bola bergende ınstıtýttyń qonaqtarǵa arnalǵan jataqhanasyna da jettik. Adam aıaǵy az bolǵannan ba, salqyn. Alaıda adamdary – jyly júzdi. О́z jaǵdaıyńdy qalaýyńsha jasap alýǵa bar múmkindik qarastyrylypty.
Endi negizgi nysan – ınstıtýtqa bet aldyq. Ǵylymı mekeme de arnaıy kúzetpen qorshalǵan. Ondaǵy arnaýly beket te bógde adamdy ruqsatnamasy boıynsha ǵana ótkizedi. Bizdi óziniń jyp-jınaqy kabınetinde kútip alǵan Instıtýt bas dırektorynyń óndiristik qyzmet jónindegi orynbasary, veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty Marhabat Melisbekuly óz sózin:
– Senseńiz, qazir ınstıtýttyń barlyq mamandary, ásirese osynaý qaterli kezeńde eldiń senimin aqtaý, azamattarymyzdyń ómirin saqtaý jolyndaǵy myltyqsyz maıdannyń aldyńǵy shebinde jan alysyp, jan berisip júrgen ǵalymdarymyz jumys ýaqyty, demalys degendi umytty. Mine, alda mereke kúnderi kele jatyr, oǵan kópshilik kemi 3-4 kúndep demalady. Al biz kúni-túni tynbaımyz, Táýelsizdik kúninde de egemen elimizge eńbek etetinimiz anyq», – dep bastady.
«Kúndiz-túni ne isteıdi?» deısiz ǵoı. M.Melisbekulynyń aıtýynsha, qazir ınstıtýt – respýblıkanyń veterınarııalyq vırýsologııa, ımmýnologııa, molekýlalyq bıologııa, mıkologııa, fıtopatologııa jáne bıologııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy iri ǵylymı ortalyqtarynyń biri. Munda medısınalyq jáne veterınarııalyq maqsattaǵy, balaýlyq (dıagnostıkalyq), emdik-terapevtik jáne profılaktıkalyq preparattardyń bıotehnologııasyn ázirleý boıynsha zertteýler júrgiziledi.
Búginde ınstıtýttyń qurylymyna 2-shi jáne 3-shi deńgeıli bıologııalyq qaýipsizdigi (BSL – Biosafety level) bar 13 ǵylymı zerthana, qosalqy tehnologııalyq, ǵylymı-aqparattyq, ınjenerlik-tehnıkalyq jáne ákimshilik-sharýashylyq bólimderi kiredi. Sondaǵy búginde koronavırýsqa qarsy otandyq vaksınany ázirleýmen tikeleı aınalysyp jatqan Asa qaýipti indettik aýrýlar zerthanasyna jol tarttyq. Zerthananyń meńgerýshisi, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, qaýymdastyrylǵan professor Lespek Bekbolatuly AQSh pen Qazaqstannyń yntymaqtastyǵy nátıjesinde salynǵan nysanǵa bizdi baǵyttady. Ishki bekette turǵan kúzette tolyq tekseristen uıaly telefonymyzdy qaldyryp, dıktofondy ǵana alyp óte aldyq. Sebebi onda óte qaýipti, tipti keı zerthanaǵa osy ınstıtýttyń basshylary da kire almaıdy eken. Munda kirýge ruqsaty bar mamandarda arnaıy chıp bolady, sol arqyly ǵana bas suǵa alady.
L.Bekbolatulynyń sózine súıensek, Asa qaýipti indettik aýrýlar zerthanasy qurylysynyń ereksheligi sol, ondaǵy qaýipti vırýstarmen ashyq jumys isteıtin bólmelerdiń tóbesine ınfeksııany atmosferaǵa taratpaı súzip, ustap qalatyn súzgi (HEPA-fıltr) ornatylǵan. Ystyq pen muzdaı sý toqtaýsyz kelip turady. Qajetti elektr energııasymen de qamtamasyz etilgen. Eger bir sebeptermen zerthana jaryqsyz qalsa, qýattylyǵy joǵary generator 20 sekýndtyń ishinde avtomatty túrde iske qosylyp, ondaǵy jumys jalǵasa beredi. Sýǵa arnalǵan rezervýarlar da bar, onyń da qyzmeti – avtomatty. Al mamandar arnaıy qural-jabdyqtarmen, qorǵanys kıimdermen qamtylǵan. Sonymen qatar zerthananyń negizgi aımaǵynda jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń kirgende jáne shyqqanda tolyǵymen tazalanyp, jýynýy úshin de jaǵdaı jasalǵan.
– Vaksına tolyǵymen osy jerde jasalyp jatyr. Qazirgi tańda COVID-19-ǵa qarsy 5 túrli vaksına ázirlenýde. Onyń birinshisi – ınaktıvtelgen nemese óltirilgen vaksına. Bul negizinen vaksınalardyń ishindegi qaýipsiz túrine jatady. Ekinshisi – sýbbirlikti ıakı aqýyzdyq vaksına. Úshinshisi – rekombınatty (vektorly), ıaǵnı gendi-ınjenerlik vaksına. Munda qaýipti vırýstyń RNQ-ynan qajetti bóligin alyp, qaýipsiz vırýstyń genomyna salady. Sonda aqýyzy sıntezdelip, ony adamǵa salǵan kezde aǵzada antıdeneler paıda bolady. Máselen, biz kaprıpoks vırýsyna koronavırýstyń genin saldyq. Sol kezde kaprıpoks vırýsy koronavırýstyń antıgendik aqýyzyn sıntezdeıdi. Dál osy vaksınany ekkende adamnyń ımmýndyq júıesi koronavırýs keldi eken dep antıdene shyǵarady. Tórtinshi vaksına da – vektorly. Tek osy vaksınanyń ekinshi túrinde kaprıpoks vırýsynyń ornyna tumaý vırýsy qoldanylady. Kaprıpoks pen tumaý vırýsy adamǵa zalalsyz. Mysaly, Reseı «Spýtnık» dep atalatyn dál osyndaı vektorly vaksınany adenovırýstyń genimen jasap shyqty. Adenovırýs negizinen aǵzaǵa engende kóbeıedi, sóıtip ımmýndyq júıege áser beredi. Sonyń nátıjesinde adam aýyrsynýdy sezinedi, qyzýy kóterilip, keıbiri tósek tartyp qalýy múmkin. Besinshisi – tiri vaksına. Bul túrin daıyndaý úshin biz sol koronavırýstyń ózin alyp, túrli ádistermen zararsyzdandyramyz. Sonda vırýs tiri bola beredi, alaıda aýrý týdyra almaıtyn jaǵdaıǵa túsedi. Biraq tiri vaksınany ázirleýge kemi 1 jyl ýaqyt qajet. Mine, bizdiń ınstıtýtta 5 túrli vaksına daıyndap jatyrmyz. Álemdegi ahýalǵa kóz júgirtsek, máselen, Reseıdiń ózinde bir ınstıtýt bir ǵana vaksınany ázirleýmen aınalysady. Dúnıejúzinde vaksınanyń 5 túrin jalǵyz ózi daıyndap jatqan ınstıtýtty áli kezdestirgen joqpyz, – dedi Lespek Bekbolatuly.
Álbette jumys júıeli bolýy úshin 5 vaksınaǵa 5 túrli top jasaqtalǵan. Tiri vaksınany daıyndap jatqan toptyń quramyndaǵy ǵalym ınaktıvtelgen nemese basqa da vaksınanyń túrin ázirleýge aralaspaıdy. Qazirgi tańda osy beseýiniń ishindegi ınaktıvtelgen vaksına daıyn. Búginde ony klınıkaǵa deıingi (tyshqanǵa, atjalmanǵa, qoıanǵa, maımylǵa egý arqyly) synaqtan sátti ótkizip, klınıkalyq synaýǵa jiberildi. Instıtýt shyǵarǵan bul vaksına klınıkalyq synaqtyń 1-kezeńinde 18-50 jas aralyǵyndaǵy deni saý 44 eriktige; 2-kezeńinde 18-50 jas aralyǵyndaǵy adamdarǵa ǵana emes, egde jastaǵy jandarmen qosqanda 200 eriktige egilip, qaýipsizdigi men tıimdiligi tekserildi. Endi 3-kezeńge daıyndyq bastaldy. Keleside 3 myń adamǵa synalatyn vaksına deni saý nemese egde adamdarǵa ǵana emes, túrli aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa da erikti túrde egiledi. Bekitilgen qaýlyǵa sáıkes 2 myń adam Almaty qalasynan, 1 myń adam Taraz shaharynan bolmaq.
Inaktıvtelgen vaksınany álemde Reseı, Qytaı jáne Qazaqstan daıyndap jatyr. Al tiri vaksınany dúnıe júzinde tek eki-aq el – vırýsologııa salasynda úzdik Úndistan men Qazaqstan qolǵa alyp otyr. Vaksına túrleriniń ishindegi naq osy ekeýi eń senimdisi sanalady. Shyn máninde tiri vaksınany ázirleýge táýekel kerek. О́ıtkeni onda vırýstyń qaýiptiligin joıǵanda ımmýnnogendigin saqtap qalý qajet. Bul úshin úlken tájirıbe bolýy tıis. Al tiri vaksınany ázirleýde BQPǴZI-nyń zor tájirıbesi bar. Instıtýttaǵy Indettik aýrýlardyń monıtorıngi zerthanasynyń meńgerýshisi, veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Muhıt Barmaquly iri qara maldaǵy túıindi dermatıtke qarsy tiri vaksınany eki jyldyń ishinde (2018 jyly) oılap taýyp, 2019 jyly óndiriske engizdi.
L.Bekbolatulynyń baǵalaýyna qaraǵanda, mundaı tájirıbe dúnıe júzinde bolmaǵan. Aıtalyq, Reseı 2015 jyldan beri atalǵan vaksınany tabýǵa áreket etip kele jatqanymen, áli kúnge qajetti deńgeıdegi nátıjege qol jetkize almady. Sondyqtan qoı kúline qarsy vaksınany tıimdiligi tómen ekenine qaramastan osy dermatıtke qarsy qoldanyp otyr.
Aıtpaqshy, BQPǴZI ǵalymdary ekinshi vaksınany klınıkaǵa deıingi synaýǵa kiristi. Jaqsy nátıje alynǵan jaǵdaıda adamdarǵa klınıkalyq synaqtar júrgiziledi. Keıin vaksına Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde tirkelýi tıis, sodan keıin ǵana vaksınany adamdardy vaksınasııalaý úshin qoldanýǵa bolady.
Jýrnalıstik saparymyzdyń 2 kúninde de BQPǴZI-diń Bas dırektory Kúnsulý Zakarıany kórmedik. Barlyq istiń tigisin jatqyzyp júrgen ınstıýt Bas dırektorynyń qaýipsizdik jónindegi orynbasary Azamat Muhtaruly qarsy alǵandaǵy sózinde turyp, áriptesterimen birge basshysyn joqtatpady. Biz de ǵalymdardy aırandaı uıytyp, alpaýyt isti úırip áketip otyrǵan basshynyń sózin tarıhqa tańbalap qalǵymyz kelse de, bizden góri memlekettiń qaýipsizdigine jaýap berý jaýapty is qoı dep kóndik. Onyń ústine joǵarydaǵydaı, uńǵyl-shuńǵyly kóp, asa ydjaǵattylyqty talap etetin ǵylymı jumysty sol ispen tikeleı aınalysyp otyrǵan ǵalymdardan artyq kim aıta alar deısiz...
Iá, sol mamandarymen myqty, búginde 60 mln dozada ártúrli vaksınany óndirýge qaýqarly ınstıtýtta medısınalyq jáne veterınarııalyq vırýsologııa, bıologııalyq qaýipsizdik, epızootologııa, ımmýnologııa, molekýlalyq bıologııa, gendik ınjenerııa, bıohımııa, bıotehnologııa, mıkrobıologııa jáne fıtopatologııa boıynsha mamandar jumys isteıdi. Onyń ishinde 1 Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, 4 professor, 4 qaýymdastyrylǵan professor, 3 ǵylym doktory, 23 ǵylym kandıdaty, 2 PhD jáne 35 ǵylym magıstri bar.
Instıtýttyń tynys-tirshiliginen habar beretin toqsandyq «Instıtýt tynysy» aqparattyq gazeti shyǵarylady. Jáne eń mańyzdysy «Bıoqaýipsizdik jáne bıotehnologııa» ǵylymı jýrnaly jyl basynan beri jaryqqa shyǵa bastapty. Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri jazylatyn ǵylymı maqalalardyń ǵalymdar áleýetin qalyptastyrýda úlesi zor. Sol sebepti ınstıtýttyń ǵylymı jýrnaly bolashaqta Scopus sekildi halyqaralyq bazaǵa engizilse, otandyq ǵalymdardy álemge áıgileýge jol ashylary anyq.
Erteń
Ár adamnyń búgingi betalysynan bolashaǵyn bilýge bolatyny sekildi, biz taban tiregen tarıhı ınstıtýttyń qazirgi kúıin kórgennen keıin keleshegine de kóz tastaýdy kózdedik. Instıtýt janyndaǵy Oqý ǵylymı-bilim berý ortalyǵynyń dırektory, veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Haırýlla Biláluly aldaǵy ýaqytta iri istermen shuǵyldanatyn zerthanalarda doktoranttardy daıarlaý qolǵa alynatynyn aıtty. Osy maqsatta Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen kelisim jasalǵan, sonymen qatar «Vırýsologııa» mamandyǵy boıynsha PhD-doktorlyq jumystar qorǵalatyn mamandandyrylǵan dıssertasııalyq keńes ashý da aldaǵy kúnniń josparyna engizilip otyr.
Al ınstıtýttyń bolashaǵyn baǵdarlap beretin basty baǵyt – álemde sanaýly elderde ǵana bar bıoqaýipsizdigi 4-deńgeıli zerthanaǵa qol jetkizý. BSL-4 zerthanada álemde áli vaksınasy tabylmaǵan, zardaby joǵary, juqtyrǵan adam ólip ketetin qaýipti vırýstarmen de jumys isteýge múmkindik týady. Mysaly, Qyzylorda oblysynda taraǵan keneden juǵatyn Kongo-Qyrym qyzbasynan dárigerler ajal qushty. Eger bıoqaýipsizdigi 4-deńgeıli zerthana bolsa, osyndaı keseldi dertke der kezinde dıagnoz qoıylyp, aýrýǵa qarsy sharalar ýaqtyly qolǵa alynar edi.
Qazirgi kezde mekeme mańynda GMP halyqaralyq standarttary men talaptaryna sáıkes ımmýnobıologııalyq preparattardy óndirýge arnalǵan zamanaýı bıofarmasevtıkalyq zaýyt qurylysy qarqyn alǵan. Atalǵan zaýyttyń irgetasy bıylǵy maýsymda Úkimet basshysy A.Mamın, Jambyl oblysynyń ákimi B.Saparbaev bastap, Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aımaǵambetov qoldap qalanǵan bolatyn.
Instıtýt aýmaǵynan shyǵyp bara jatqanda oń jaq qaptaldaǵy qyzý qurylysqa kózimiz tústi. Onda 60 páterli turǵyn úı salynyp jatyr. Baspana máselesiniń sheshilýi zeınet jasyna taıap qalǵan ǵalymdardyń boıyndaǵy bar bilgenin jıyp-terip, eldiń erteńi úshin amanattap alyp qalar bilikti jas mamandardyń qyzmetke kelýine septeser dep sendik. Biz astanaǵa qaıtqaly jatqanda elordadan ınstıtýttyń qos ǵalymy Otarǵa oljaly oraldy. BQPǴZI basshylyǵynyń usynysymen bas ǵylymı qyzmetkerler, veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdattary, professor Jaılaýbaı Qydyrbaıuly men qaýymdastyrylǵan professor Muratbaı Áldibaıuly el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵyna saı «Qurmet» ordenin keýdege taqty.
Biz ǵalymdar úshin qýandyq, túptep kelgende bul – ǵylymǵa degen qurmet qoı.
