Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory Uljalǵas Esnazarova «Q.Toqaev Qazaqstan halqyna alǵashqy Joldaýynda ashyq qoǵam qurý maqsatynda halyqpen baılanysty kúndelikti ómirde turaqty túrde jaqsartýdy atap ótken bolatyn. Sondyqtan «Geografııa» men «Qazaqstan geografııasy» pánderin oqytýdaǵy jańartylǵan bilim baǵdarlamasynda jiberilgen olqylyqtardy Parlament qabyrǵasyna deıin jetkizdim. Bul kemshilikterdiń basty sebebi, «Jańartylǵan bilim baǵdarlamasyn» qurastyrýshylar negizinen tájirıbesi az pedagogter. Negizgi kemshiligi – oqý josparynda «Qazaqstannyń geografııasy» páninniń bolmaýy. KSRO ydyraǵannan keıin postkeńestik respýblıkalardyń geografııasyn oqytýda barlyq egemen memleketter ózderiniń «Fızıkalyq geografııasy» jáne «Ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasy» kýrsyn mektep baǵdarlamasyna engizip oqyta bastady. Táýelsizdikke deıin Qazaqstan geografııasy KSRO geografııasynyń quramynda óte az saǵat kólemde oqytylyp keldi. Sebebi óz eliniń geografııasyn tek sıpattama túrinde otar elder ǵana oqıtyny belgili bolatyn. Al jańa mazmunǵa negizdelgen oqý josparynda «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» jáne «Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasy» kýrsy oqý baǵdarlamasynan tolyǵymen alynyp tastalǵany óskeleń jastarymyzǵa patrıottyq jáne saıası bilim, tárbıe berýde jiberilgen úlken qatelik», dedi.
Jıynda Qazaqstandaǵy jalpy orta bilim beretin mektepte eńbek etip júrgen geografııa páni muǵalimderi men ǵalymdar jańartylǵan geografııa páni baǵdarlamasy men onyń negizinde jazylǵan oqýlyqtar týraly óz oılaryn ortaǵa saldy.
Atyraý oblysy Jylyoı aýdany №3 mektebiniń zertteýshi muǵalimi, Y.Altynsarın medaliniń ıegeri Esenqul Jıenqulov elimizdegi bilim deńgeıiniń 20-orynnan 60-orynǵa tómendep ketkenine qynjylysyn bildire kele, máseleni tereń zertteýdi usyndy.
Búginde geografııa pánin oqytýdyń múlde syn kótermeıtinine toqtala kelip, «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasyna sáıkes shıyrshyq ádisimen jazylǵan oqýlyqtar oqýshylardyń geografııadan tolyq bilim alýyna múmkindik bermeı otyr» dedi. Mysaly, 5-11-synyptarda oqytý baǵdarlamasy birdeı. Bir synyp kólemindegi baǵdarlama kelesi jyly da qaıtalanady. Sonymen birge jaratylystaný páni boıynsha 5, 6-synypta ótetin tájirıbe sabaqtary fızıka men hımııa pánderinde de qaıtalanyp berilgen. Bul naqty geografııa pánin oqytýdyń ornyna birin-biri qaıtalaýǵa soqtyrýda. Sol úshin negizgi tájirıbelik jumystardyń ár pánge qatysty ótýi qajettigin usynǵan E.Jıenqulovtyń aıtýynsha, «Fızıkalyq geografııa» kýrsy ár jerde shashyrap júrse, «Materıkter men muhıttar geografııasy» túgelimen joıylǵan. Al shyndyǵynda geografııanyń negizgi bilimi san jyldar boıy oqytylyp kelgen «Fızıkalyq geografııa» men «Materıkter men muhıttar» geografııasynda jatyr. «Shetelderdiń ekonomıkalyq geografııasy» da nazardan tys qalǵan. Mundaı jaǵdaıda oqýshylar «Qandaı zańdylyqtar bar?», «Qandaı elder ilgeri damyp keledi?» degen suraqtarǵa jaýap taba almaıtyny anyq. Sondyqtan da 5, 6, 7-synyptaǵy kýrstardy jylda qaıtalamaı, 5, 7-synyptarda fızıkalyq jáne materıkter men muhıttar geografııasyn, al shetelderdiń geografııasyn eltaný baǵytynda joǵary synyptarda engizý kerektigin usynǵan ol 10, 11-synypta oqytylatyn geosaıasat, geoekologııa, geoınformatıka stýdentterdiń joǵary oqý ornynda ıgeretin taqyryby ekenin jetkizdi. Sonymen qatar 8, 9-synyptarda «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasyn» men «Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasyn» oqytý ýaqyt kúttirmeıdi. «Jańa mazmundaǵy bilim baǵdarlamasy engizilgen alǵashqy kezde «Qazaqstan geografııasynyń» tolyq alyp tastalǵany belgili. Bul derbes memleket úshin qısynsyz jaıt. Másele professor U.Esnazarovanyń tarapynan birneshe márte kóterilip, Parlamentke deıin jetkende baryp, bir jyl oqytylatyn «Qazaqstan geografııasy» engizildi. Alaıda bir jyldyq kýrs ishinde fızıkalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııany meńgerý múmkin emes. Kólemi jaǵynan Atyraý oblysynan segiz ese kishi Izraıl memleketi óz geografııasyn eki jyl boıy aptasyna eki saǵattan, barlyǵy 136 saǵat kóleminde oqytady. Al jer aýmaǵy jaǵynan alǵashqy ondyqta turǵan táýelsiz eldiń geografııasyn oqytý barysy eldigimizge syn. Osy máseleni quptaǵan Túrkistan oblysy Jetisaı qalasyndaǵy №9 mektep muǵalimderi Aıjan Espenbetova men Túımengúl Áripbaeva birneshe jyldan beri balalar oqyp júrgen geografııa pániniń júıesizdigin alǵa tartty. Muny keleshek urpaqty saýatsyzdandyrýmen baılanystyrǵan ustazdar nomenklatýra, kartamen jumys isteýge de jete kóńil bólinbeıtinin negizge aldy.
Geografııa páni shıyrshyq ádisimen oqytýǵa kelmeıdi degen usynysqa Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory Aıgúl Sergeeva da óz oıyn bildirdi. Ǵalym kórshiles Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan memleketteriniń tájirıbesine nazar aýdara otyryp, bul elderde geografııa oqýlyǵynyń mazmuny kóp jyldar boıy synnan ótken qalyptasqan oqý baǵdarlamasy boıynsha júrgizilip jatqanyn jáne aıtarlyqtaı ózgeris bolmaǵanyn jetkizdi. Sonymen qatar bul elder oqýlyqtarynda keshendi túrde oqytylyp kelgen birizdilik qalyptasyp, barlyq sala qamtylǵan. «О́kinishke qaraı, jańa mazmundaǵy oqýlyqtarda keıbir salalar umyt qalǵan. Qoldanbaly geografııada aýytqý basym. Bıologııa, hımııa, tipten Álippege qatysty olqylyqtardyń qoǵam narazylyǵyn týǵyzǵany belgili» degen ǵalymnyń aıtýynsha, jer aýmaǵy jaǵynan alqashqy ondyqtaǵy Qazaqstannyń geografııasyn jarty toqsanda ıgerip shyǵýdyń ózi qısynsyz. Sondyqtan da jańartylǵan baǵdarlamaǵa deıingi geografııa pánin oqytý júıesin negizge ala otyryp, ǵylymı, ádistemelik turǵydaǵy jańa taqyryptardy, elde bolyp jatqan jetistikterdi oqý baǵdarlamasyna engizip, tolyqtyrý qajet.
Qyzylorda oblysy Tóretam kenti №80 mektep-gımnazııasy geografııa pániniń muǵalimi Serik Nııazov 5-6-synyptarda jaratylystaný páni boıynsha taqyryptardyń kúrdeliligin, oqýshynyń jas ereksheligine sáıkes emestigin ári túsiniksiz, tartymsyz jazylǵanyn aıtady. Ulan-baıtaq jerimizdiń fızıkalyq geografııasynyń oqytylmaýyn keleshek urpaq úshin qııanat deı kele 8-synypta aptasyna 3 saǵat, jylyna 102 saǵat Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasyna arnalýy qajet degen usynysyn bildirdi. Qazir jańartylǵan bilim mazmunynda baǵdarlama boıynsha 7-synyp oqýshylary fızıkalyq, áleýmettik, ekonomıkalyq geografııa kýrsyn qatar meńgerýge májbúr. 7-8-synyptarda fızıkalyq geografııa kýrsyn oqýshy jaqsy támamdasa, aldaǵy 9, 10, 11 synyptarda ekonomıkalyq geografııa salasyn ońaı ıgeretini anyq. Osy oraıda «Qazaqstan geografııasyn» bólek pán retinde qarastyrý kerek» degen S.Nııazov jalpy geografııany oqytýda 2013 jylǵy oqý baǵdarlamasyn negizge ala otyryp, jańa ǵylymı málimettermen tolyqtyrý durys baǵyt deıdi.
Oqýlyqtardaǵy olqylyqtar jaıyn qozǵaı kele Pavlodar oblysy Ertis aýdany geografııa pániniń joǵary sanatty zertteýshi-pedagogteri Álimbek Mahmetov pen Aqqý Smataeva, Maksım Gorkıı mektebiniń geografııa páni muǵalimi Dáýren Ilııasov muǵalimderdiń oqýlyqtardan qatelik terýden sharshaǵanyn aıtty. Ustazdardy jaratylystaný, geografııa oqýlyqtarynda balalardyń jas erekshelikterine kóńil bólinbeı, ǵylymı tilde jazýǵa umtylys bolǵanymen, ǵylymı málimetterdi orys tilindegi mátinnen aýdarǵanda ketken qateler nátıjesinde kóptegen anyqtamalardyń durys bolmaýy, basqa pándermen ıntegrasııalaýda da olqylyqtardyń kóptigi alańdatady. Qateniń aty – qate. Jaýaby sáıkes kelmeıtin tapsyrmalar bar. Mysaly, II toqsanda 5-synyp oqýshylary jaratylystaný baǵdarlamasy boıynsha zattyń massalyq úlesin proporsııa arqyly eseptep shyǵarýy kerek, al proporsııany oqýshylar matematıka sabaǵynan áldeqaıda keshirek ótetindikten, proporsııanyń ne ekenin jáne ony qalaı qurastyrý kerek ekenin qaıdan bile qoısyn? 8-synyp oqýlyǵynyń tili aýyr, tipti túsiniksiz. Oqýshy túgili muǵalimdi oılandyryp tastaıdy. Oqýshyǵa problemalyq, izdenis, ǵylymı-zertteý tapsyrmalaryn oryndatyp, geografııalyq ǵylymı teorııa men tájirıbe birligin dáleldeý, ózindik jumys arqyly bilim jınaý qazirgi ómir talaby. Oqýlyq ishindegi taqyryptar kólemdi keledi. Dıdaktıkanyń zańdylyqtary – oqýlyq tili, mazmunnyń qarapaıymdylyǵy, pedagogıka ǵylymyndaǵy negizgi prınsıp – «Ońaıdan qıynǵa» múldem eskerilmegen. Osy olqylyqtardan oqýshylardyń geografııa pánine qyzyǵýshylyqtary keıingi jyldary tómendep ketken.
Mektep jasyndaǵylar 5, 6-synyptarda jaratylystaný pánin oqyp, birneshe ǵylymdy tanyp bilýge bastaý alsa, 7-synypta álemge oısha saıahat jasaı bastaıdy. Materıkter men muhıttardy tanyp biledi. Geotarıhı málimetter, geoelementter osy kezde oqýshylardyń esinde qalary anyq. 8,9-synyptarda bala sanasy arydan oılaýǵa qalyptasyp, elin, jerin tanýǵa qushtar bolary anyq. Bul synyptarda ulan-baıtaq atamekenniń tabıǵatyn, Jer-Ananyń baılyǵyn, sharýashylyǵyn, qalalary men eldi mekender tarıhyn, halyqtyń turmys-tirshiligin tanyp, demografııalyq, statıstıkalyq málimetterimen sýsyndaýy tıis. Al 10, 11-synyptar eresek ómirge baspaldaq ispetti. Bul bala sanasy damyp, arydan oılaı alatyn, oǵan qarym-qabileti jetetin jasqa kelgen, ómirge degen qulshynys sezimi qalyptasyp kele jatqan jas. Joǵary synyptarda dúnıe júziniń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasymen «Eltaný» baǵdarlamasy arqyly tanysa alady. Balalar dúnıe júzi geografııasynan jer sharyndaǵy halyqtardyń turmys-tirshiliginen, sharýashylyq is-áreketterinen habardar bolyp, ekonomıkalyq jetistikteri turǵysynda qundy aqparattar alyp shyǵýy tıis. Osylaısha burynǵy baǵdarlamanyń ozyq tustaryn negizge alǵan jambyldyq geograf-ustazdar Q.Berdish, B.Nurmuhamedov, S.Qulymbetov, S.Bekzathan, E.Darjan, Q.Qospanov, B.Jumabekov jańartylǵan mazmundaǵy baǵdarlamanyń júıesizdigine toqtaldy. Materıaldar aralas berilgen. 8-synypta 11-synyptaǵy «Eltaný» baǵdarlamasynyń materıaldary kezdesedi. Esesine elimizdiń tabıǵaty týraly materıaldar jetkiliksiz. Osy oraıda burynǵy baǵdarlamany óńdep qaıtarýdy quptaǵan ustazdar toby jınaqtalǵan baǵdarlama jaǵdaıynda ǵana sapaly bilim bolatynyna senim artyp otyr.
Dúnıe júzi elderiniń ozyq tájirıbelerin paıdalanýdyń artyqshylyqtaryn da moıyndaý qajettigin alǵa tartqan Jambyl oblysy Merki aýdany №44 JBBM geografııa pániniń muǵalimi G.Naızabekova jańartylǵan mazmunda jazylǵan oqýlyqtar teorııalyq turǵydan da, mátinniń aýqymdylyǵy, materıaldy meńgerý jaǵynan da qıyndyq týdyryp otyrǵanyn jetkizdi. Sondyqtan 5-9-synyptarǵa deıin qazir oqytylyp júrgen 2 bólimde jazylǵan geografııa oqýlyqtarynyń mazmuny qaıta qarastyrylyp, óńdelip oqýlyq bolyp basylyp shyqsa degen oıyn jetkizdi. Al Nur-Sultan qalasy №56 mektep-lıseıiniń geografııa páni muǵalimi D.Seıdazımova men B.Qyrǵyzbaeva geografııanyń zertteý ádisteri, kartografııa men geografııalyq derekter bazasy, joǵary synypta geoınformatıkany jylda tereńdete bergennen góri geografııanyń tikeleı taqyryptaryn oqytýdyń tıimdi ekenin alǵa tartty. Balalar tómengi synypta kartanyń, baǵdarlaýdyń, zertteýdiń ne ekenin bilse, ári qaraı joǵary synypta túrin aýystyryp qaıtalaı berýdiń qajeti qansha? Eger bala óz Otanynyń, týǵan jeriniń taý-tasyn, ózen-kólin, tabıǵatyn, topyraǵyn bilmese rastorlyq, vektorlyq tásilmen kartanyń jasalýy kimge kerek?» degen másele kóterdi.
Osy oraıda Atyraý ýnıversıtetiniń geografııa, týrızm jáne sý resýrstary kafedrasynyń meńgerýshisi A.Jumaǵazıev, geografııa ǵylymdarynyń doktory, EUÝ professory O.Mazbaev, geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ dosenti G.Orazymbetova, Qyzylorda oblystyq «О́rleý» BAUO aǵa oqytýshysy O.Myqanova, Pavlodar oblysy Ertis aýdany geografııa páni muǵalimi Á.Mahmetov, Shyǵys Qazaqstan oblysy geografııa páni muǵalimi S.Beldeýbaeva, Túrkistan oblysy Qazyǵurt aýdany Daryn mektep-ınternatynyń geografııa páni muǵalimi B.Amanqulov, Batys Qazaqstan oblysy mektep dırektory A.Maıemer, Nur-Sultan qalasy geografııa páni muǵalimi G.Jaılaýbekova, Atyraý oblysy Qulsary qalasy geografııa páni muǵalimi D.Eltezerova, Túrkistan oblysy Ordabasy aýdandyq bilim bóliminiń ádiskeri Sh.Ońalbaeva, G.Shotaı, I.Týchıeva, Soltústik Qazaqstan oblysynan E.Amanjolov, oraldyq geograftar B.Qulbabaev, A.Turǵynbaev, B.Ipekenov pen Atyraý oblysy Mahambet aýdanyndaǵy mekteptiń geografııa pániniń muǵalimi S.Qoıbaqov jáne taǵy basqa da ustazdar qaýymy jańa mazmundaǵy geografııa páni baǵdarlamasyn taldaı kele, 5, 6-synyptyń «Jaratylystaný», 7, 8, 9-synyptardaǵy «Geografııa» páni kásibı deńgeıde jetildirilmegen, quramynda bastapqy negizgi uǵymdar men termınderdi anyqtaý jaǵy kemshin degen toqtamǵa keldi. Bul óz kezeginde geografııalyq bilimniń deformasııalanýyna soqtyrady. Sonymen qatar qazir mektepte jumys istep júrgen geografııa páni muǵalimderi baǵdarlamamen tanysý barysynda jeke taqyryptar boıynsha oqý maqsattary naqty qoıylmaǵanyna, logıkalyq oılaý men bilim alýshylardyń motıvasııasyn qalyptastyrýǵa ǵana baǵyttalǵanyn qaperge aldy. Barlyq kemshilikti negizge alǵan ustazdar «Geografııa» pániniń oqý máni men maqsatyn, túpki nátıjesin zertteýdi tolyq bilmeýdiń saldary geografııa ǵylymyn beıberekettikke soqtyrady dep dabyl qaǵa otyryp, oqý baǵdarlamasynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń geografııasy» kýrsyn 8, 9-synyptarda mindetti derbes jeke oqý páni retinde qaldyrý qajettigin usyndy. О́ıtkeni tarıhyn, tilin, geografııasyn tereń meńgerýge mán bergen elderde ǵana Otanǵa degen súıispenshiktiń óristeıtini anyq.
