О́leńniń serti ketip, derti qalsa...

Abaı da «Molasyndaı baqsynyń, Jal­ǵyz qaldym tap shynym» degende betim­nen qaıttym dep otyrǵan joq. «Osy halge jetsem de qoımaımyn» dep ant­tasyp, serttesip otyr. «Qyzyl til, qolym emes, kisendeýli» degen Maǵjan da sertten taımaı, sol jolda tán men jandy shen­destire tolǵaıdy. Qarańyz, «qolym emes, qyzyl tilim kisendeýli» deıdi.

Muqaǵalıdyń: «Aıtaryn ashyp aıt­qan abaılamaı, Darıǵa-aı, Mahambetter, Abaılar-aı!» degeni de osydan shyǵady. О́kinishke qaraı, otarshyldyq kezinde óleńniń rýhy syndy. Bir sózben aıt­qanda, aqyndarǵa óleńniń serti ketip, der­ti ǵana qaldy. Biraq sonyń ózimen de biraz nárseni aıtýǵa bolatyn edi. Mine, osy tusta aqyndyq degen asyl sózden tura­tyn birtutas uǵym ekige aıyryldy.

Sózdiń sertin ustaǵandar sırep, der­tin qushqandar kóbeıdi. Baǵzyda aqyn degen sózdiń ózi tulǵa degen maǵynany bil­diretin edi. Endi ol tulǵa jáne tobyr bolyp ekige bólindi. Osymen tus­pa-tus kelgen jazba ádebıetinde aqyn­dar armııasy paıda bolǵanyn ne­sine jasyramyz. Olardyń jazatyny bit­peıtin sýret, taýsylmaıtyn teńeý, sarqylmaıtyn saryn.

Bir gúldiń ózine myń túrli teńeý tabýdy qandaı maqtanyshqa balaýǵa bolady. Ony qoıyp tekemet pen kilemdegi ǵasyrlar boıy jasalǵan oıýdyń ózi de sanaýly-aq emes pe. Abaıdyń ózi de metaforany molynan qoldanatyny bolmasa, qur teńeýge kóp áýes bola bermegen. Endeshe gúldiń neshe túrli kórinisin balasha qyzyqtap, artyq teńeýdi úıip-tóge bergennen ne shyǵady.

Bir danyshpan «Syrt álemin sýrettep jaza berý, ishki álemin jete bil­meýdiń áserinen týady» degen eken. Sol aıt­paqshy, qazir syrtqy dúnıeni qy­zyqtap jazatyn qyzyl sózge úıir aqyn­dar kóp. Mysaly, «Almatynyń tórin­de» dep aıtys aqyndarynsha tógilte jóne­letinder bar. «Almatynyń bas jaǵy, aıaq jaǵy» degenmen de kelisýge bolady. Al biraq «Almatynyń tóri» degen aqynǵa múl­dem jaraspaıtyn quldyq psıhologııadan týǵan tirkes.

Sońǵy kezde lırıkalyq «menge» de kúmánmen qaraı bastadyq. «Aqyn óziniń muńyn aıtý arqyly qoǵamnyń muńyn aıtyp otyr» dep qoıady. Ol ras ta shyǵar, sebebi syn maqalalarda sondaı pikir kóp aıtylady. Onyń ústine aqyndar qoz­ǵaǵan ishki derttiń postmodernızmmen ushtasatyn tustary da joq emes. Biraq qazaqy uǵymda ishke túsken dertti jaqsy aıtpaıdy. Iаǵnı ishki derttiń áleý­met­siz­denýi jaı ǵana jan aýrýy emes pe degen kúmán týdyrady.

Keshegi dıssıdent aqyn Iosıf Brod­­skııdiń on segiz jasynda jazǵan «Pılıgrım» atty óleńi eshkim kútpegen eki jolmen aıaqtalypty. Sonyń birinshi joly «Soldattar topyraqty tyńaıtady» dep keledi. Bul Lermontovtyń «Jaýyn­gerdiń molasy» atty óleńiniń bir jolǵa syıyp ketken túri. Lermontovta: «Ol er­teden uıyqtap jatyr, Uıyqtap jatyr sońǵy uıqymen. Shóp shyǵypty shógip aqyr, Topyraǵyna tósine úıgen» dep jyr­lanady.

Áýelgide Brodskıı Lermontovqa pa­ro­dııa jazyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Se­bebi, óleńniń ekinshi joly «Aqyndar ásirelep muny aıtady» dep keledi. Biraq Lermontovta da: «Qurt uıalap qoryqpaı bir, Er betine saldy-aý oınaq», «Qondy búr­kit qarańǵyda, Molasyna elsiz ańǵar» degen joldar bar. Eki ǵasyrda ja­zyl­ǵan eki óleńde de sosrealızm qabyl­daı ber­meı­tin shyndyq jatyr.

Bálkim bul ekeýi de qazirgi aıtyp júr­gen gıperrealızmniń ushqyndary shy­ǵar. Birinde «tyńaıtqyshqa aınaldy», ekin­shisinde «qurt jedi» degen joldar aqy­rettik aýyr shyndyqtardy aldyńa tosady. Qaısy óleńde opımıstik, qaısy óleń­de pessımıstik saryn basym ekeni basqa áńgime. Másele qandaı ólim bolsa da óz atymen ataýǵa eshteńe jetpeıtinin kórsetýde bolyp otyr.

Al bizdiń qazirgi aqyndarymyzdyń kóbiniń ishke túsip ketken qaıǵysy kó­­binese jalǵan áserden týyndaıdy. Olar­­da abstraktige aınalǵan uǵym basym, al kórgen qorlyqtary men shekken qa­siretteriniń dál ataýy joq. Aqyndar óz janynyń túkpirinen shyndyq izdese de, ol shyndyq ózgege ortaq emes. Al óz­gege de ortaǵy bar ma deseńiz, jalqy aqyn­dar ǵana aýyzǵa iligedi. Solardy terip oqysańyz, óleńniń taǵy bir serti jalǵandyqqa barmaýda ekenin túsinesiz.

«Keshirińder kitabymdy bitetin, Aı­ta almastan bir shynyn» dep aıtý da óleń sózdiń sertin taza moıyndaǵandyq. «Qarashy anaý balaǵynan kiri aqqan, qala qandaı súıkimdi» degen joldar da joǵa­rydaǵy «Almaty tóri» degen jalǵan pafostan góri áldeqaıda janyńa jaqyn. Al «Tamshylar, tamshylar, Qamshylar – jerdi sabalaǵan. Tamshylar – ańshylar meni qamalaǵan» degen joldardaǵy úrkek sezim ishki dúnıeńmen qalaı úılese ket­kenin óziń de sezbeı qalasyń. Bárin aıt ta birin aıt demekshi: «Nadan shyqsa tóbege qutyrady myń nadan, Nadandardan turatyn sııaqtanyp bul ǵalam» degen tarmaqqa bar ǵalamyńyz syıyp tur.

Joǵarydaǵy joldar «qara qystyń da kózinen jas aqtyrǵan» Gúlnar Sa­lyq­baıdyń óleńderinen alyndy. Gúl­nardyń óleńderine: «Qara qazan túbinde qaınap-qaınap, Dúnıeniń qyzyǵy sar­qylǵandaı» dep taýsyla aıtý tán. «Gúlder toılap aldy-daǵy toılaryn, So­dan keıin ólip jatty birtindep» degende ómir shyndyǵynyń eshteńege ba­ǵynbaıtynyn kóresiz. Bul álgide kel­tirgen «topyraqty tyńaıtqan soldattar» sııaqty shyndyqtyń betine týra qaraýdan týǵan tarmaqtar. Brodskııde de adamdar qansha jantalassa da, bári ótkinshi.

Shyn aqyn «baqyttymyn» dep esh­qashan aıtpaıdy. Aıtsa áldebir saıası naýqannyń yqpalymen aıtady. Jalpy adamnyń baqyttymyn dep aıtýynyń ózi kúpirlik. Sebebi aınalańa aqyn kózimen qarasań, báribir baqytsyzdyqtar bar ǵoı. Basqasyn aıtpaǵanda, Abaıdan biraýyz baqyttylyq týraly sóz kezdestirer me ekensiz? Biraq Gúlnar «Meniń búgingi baqytsyzdyǵymnyń ǵumyry, Aq qar jerge jetkenshe úzildi» deıdi. О́leń odan ári: «Búgingi baqyttylyǵym arman edi, Aıta alar jalǵyz gúl tili. Búgingi baqytsyzdyǵym jalǵan edi: tútindeı, tústeı, kúlkili...» dep jalǵasady.

О́leń bir qaraǵanda baqyttylyq týraly sııaqty oqylady, alaıda túpki oı báribir baqytsyzdyqqa tartyp tur. Keıde shyn sheberdiń qolynan shyqqan óleńniń keri maǵynada oqylatyny da bar. Bir sıpatty oqyp otyryp, ekinshi sıpatty kóretinińiz qubylysqa teń nárse. Talasbek Ásemqulovtyń «Ataıysynda» ma, «Shymdanynda» ma, taýdyń arǵy betindegi eliktiń beınesin tóbesindegi sa­ǵym arqyly kóretin bir epızod kez­desedi. Gúlnar da myna óleńinde baqyttylyqty arman retinde ǵana beredi, al realdy túrde kórip turǵany qar jerge túskenshe úzilip ketken baqytsyzdyq.

Sar daladan alqynbaı-julqynbaı baıaý muń esedi. Ondaǵy gúlderge óz boıaýynan artyq boıaý jaǵýdyń keregi joq. Sondyqtan da Gúlnardyń joǵarydaǵy eki óleńinde de gúl degen sózge eshqandaı qosymsha boıaý berilmegen. Tek jandy zat sııaqty óletini, tiri zat sııaqty til bitetini ǵana aıtylǵan. Ony aýyspaly maǵynada tur dep te tym táptishtemeı-aq qoıalyq.

Bizge unaǵany birinshi óleńde qazir «moda» bolyp ketkendeı «molaǵa qasham» demeı, ótkinshi ómirdi «Gúlder toılap aldy-daǵy toılaryn, Sodan keıin ólip jatty birtindep» dep ekinshi jaqpen astarlaı aıtqany.

Al boıaý jaǵý kerek bolsa, suryqsyz kórinis jeterlik. «Sensiz sýyq ómirdiń sýretine, Jaǵyp júrmin boıaýdyń jyly túsin». Bardy bardaı qabyldaý arqyly da jaqsy kórýge bolady. Bul jerde de aqyn jalǵandyqqa barmaı, shyn kórinisti berip otyr. «Sýyq ómir» sý jańa metafora, «sýyq ólimnen» «barymtalanýy» da múmkin. Másele aqynnyń «ot berdim», «shoq berdim» dep shalyqtamaı, ómirdi syrtynan boıaý jaqsa da ishinen túsinýge talpynýynda bolyp otyr.

Aqyndar bıik ıdealdardy kóp jyrlaıdy. Osynyń ózi aqyndardy jalǵan pafosqa uryndyrady. Asyl dinimizde de jaratýshydan basqaǵa tabyný sókettik. Aqyn solaı jyrlap otyrǵanda, ómir basqa aǵysymen aǵyp jatýy múmkin. Tipti óz basynda úıi joq, kúıi joq aqyndardyń da bıik ıdealdardy ólermendene jyrlaıtynyna tańsyń. Osynyń bári olardy kún men túndi shatastyryp alǵan dertti jandarǵa kóbirek uqsatady.

Olardyń janynda Gúlnardyń óleń­deri ómirdiń ózindeı etene. «Anaý adam meniń jaqsy tanysym, Bar ómiri kezekte ótti nan úshin. Men de boılap baram kóshe aǵysyn, О́mir úshin, kóńil úshin, jan úshin». Bul joldardyń saıasatqa da, basqaǵa da esh qatysy joq. Tek ómirdi óz qalpynda berý arqyly adamnyń óz tabıǵatyna barynsha jaqyndaı túsý.

О́z atymen ataý kerek degennen shy­ǵady. «Barmysyń joqtan quraǵan» degen bir jolǵa qansha maǵyna syıyp tur. Shyndyqty shegine jetkize aıtý ǵana emes, solaı sezine de alý óleńdi oqyr­manǵa ótimdi ete túsedi. Aqynǵa shynyn aıtýdan asqan lázzat joq ekenin ár óleńin oqyǵan saıyn sezinesiń. Ol ózi­niń qandaı kúıde ekenin eshqashan ja­syryp-jabýlaǵan emes. «Jyp-jyly oı­lardan jylap júrmin, Joq nársege qýana bilgendermen» degen joldardaǵy shynaıylyqtyń móldirligine eriksiz tánti bolasyń.

Aqyndarǵa taǵy bir jetpeıtini shyn­­­­­dyqty izdeý jolynda dıalogtarǵa bar­maıdy. Mahabbat týraly jazsa, keıipkeri jansyz qýyrshaq sııaqty eles­tep turady. О́leń qansha ádemi, keıip­ker qansha súıkimdi bolsa da tartpaıdy. Al Gúlnardyń óleńderindegi ózin tó­men, ózgeni bıik qoıatyn suhbattyń shy­naıylyǵyna bas ıesiń. Onyń ózinen bıik qoıǵan keıipkeri eshqashan taǵynan tús­peıtindeı sezimde qalasyń. «Jalǵyz aǵash, jalǵyz aǵash, Qulamashy men úshin», deıdi Gúlnar.

Al bizdiń aqyndardaǵy osy mahabbat sezimimen úndes, úzilgen japyraqty ótirik aıaý sııaqty sezimder de óleńde jalǵandyq týdyrady. Bireýler ústinen basyp shapqylap oınap júrse, sen oǵan janyń ashyp kólgirsip otyrsań kim senedi. Aıaǵyńnyń astynda shashylyp jatqan japyraqtyń shyn kórinisi múldem basqa ǵoı. «Kúlgen japyraq, Jylaǵan japyraq, Unaǵan japyraq, Qulaǵan japyraq, Ne oılaısyń tabannyń astynda jatyp ap», – deıdi Gúlnar. Ár sózi, ár joly búlkildep soqqan qan tamyrdaı shyn haldi berip tur.

Gúlnar jazsa, jansyzǵa jan bitir­gendeı jazady. «Japyraqtar qulap jatyr birtindep, Turar ma edi bir kún dep». Kóz aldyńa japyraqtan basqa bir ómir elesteıdi. Oıyńa tirshiliktiń táttiligi keledi. Syrt dúnıeni sýretteý arqyly, óz ishine úńilgen aqyndy kóresiń. Ol sezim shynaıy bolǵandyqtan basqalarǵa da ortaq. «E» dep kúrsinip te qoıarsyń, bálkim. Áıteýir bul sezimnen beıtarap qalmaısyń. Osyndaı qarapaıym shyndyqtar bar kezde, joq nárseni aıtyp ólermendenýdiń qajeti qansha?

Aqyndarymyz kúńirenis pen kúıze­listiń ózin de jalǵan pafosqa aınaldyryp jiberedi. Keıde olar óleń oqyp tur­ǵanda aldyńda aqyn emes, alaıaq bireý turǵandaı yńǵaısyz kúıge túsesiń. Qalam­dastarynyń sol syryn biz ǵana emes, Gúlnar da baıqap júrgen bolý kerek. Bir óleńinde: «Ahylasa «aqyn» bolyp bireýi» degen joldy keltiripti. Ahylaǵan, arýaq shaqyrǵan, uran salǵan sah­nalyq kórinister óleń tabıǵatyna múldem jat emes pe. Gúlnarsha aıtqanda: «Úzilse óleń, únsiz jastaı kózdegi, Umyt­tyrar urandatqan ózgeni».

Keıde oqyrman da bala sııaqty. Sol «ahylaǵan», «ýhilegen» sózderge senip qalady. О́leńinde tereń mazmun bolmaǵannan keıin, onyń ornyn rýhty sózdermen aýystyrý óleńdi qutqa­ratyndaı kórinedi. Arýaq shaqyrsa arqa­sy qozatyn oqyrmanǵa tilimiz tıip ket­pesin, biraq óleń sózdiń aınalasynda júrgenderdiń ózderi de soǵan túsip qalyp jatsa ne demek kerek. Osyndaı dúbára shaqta: «Sahnada sen de bir kún turarsyń, Sábı eldi sál jymıyp, áldılep...». Shyndyq emes deńizshi?!

Biz qazir oqyrmannyń talǵamyn qat­ty buzdyq. Eki sózdiń basyn qurap, óleń shyǵarmaıtyn qazaq joq bolsa da, buryn aqyndar sanaýly bolypty. Al endi jazba ádebıetke kóshkennen keıin sol aqyndyq eń ońaı kásipke aınaldy. Keńes ókimetindegi ıdeologııalyq suranys ta soǵan saı kelip, sapqa tizse alańnan saltanatpen júrip ótýge molynan jetetin aqyndar armııasyn jasaqtap berdi. So­lardyń talanttysy da, talantsyzy da Keńes ókimetin keptirip maqtady.

Táýelsizdik alǵannan keıin sol óleń­der tom-tom kitaptarda qaıta basylyp jatyr. «Bul ne úshin?» deseńiz, «ol da tarıh, ol da shejire» degen ýájdi alǵa tartady. Munymyz alańdardan alyp tastaǵan eskertkishterdi de óner týyndysy dep qaıta ornatqanmen birdeı emes pe. Eger sondaı óleńderdi qysqartyp shyǵarsa, talanttarymyzdyń shyǵarmashylyǵynyń murty da buzylmasyna biz kepil. Eń qyzyǵy sonda, kózi tiriler ondaı óleń­derin jınaqtaryna kirgizbeıdi. Al kózi joqtardyń kitaptaryn shyǵarǵanda, álgindeı óleńderiniń bir de birin qaldyr­maıdy.

Osynyń bárine qandaı sózben jaýap bererimdi bilmeı biraz daǵdarǵanymdy nesine jasyraıyn. Aqyry ony da Gúl­nar Salyqbaıdyń joǵaryda mysaldar keltiril­gen «Keshirińder kelgenimdi ómirge» atty kitabynan taptym. Gúlnar­dyń bul óleńi keshegi keńestik sananyń jana­zasyn shyǵarǵandaı aqyrettik, rek­vıem­dik sıpaty bar dúnıe eken. Gúl­nar óleńine Ahmet Iаsaýıdyń «О́ksikten ólmeı turyp, órem qaptym, Betim joq, hazi­retke qalaı baram?» degen sózin epıgraf etip alypty.

Qudaısyzdyq haqynda bilim aldym,

Jantásilim ete almaı, tiri qaldym.

Betim joq, Túrkistanǵa qalaı baram?

Pendelik peıishine ene almadym,

Aldamshy dúnıeni jeńe almadym.

Betim joq, Túrkistanǵa qalaı baram?

Allanyń jolyn kesip óte almadym,

Qul bolyp, qulaı qyzmet ete almadym.

Betim joq, Túrkistanǵa qalaı baram?

Jarasyn júregimniń tańa almadym,

Fánıdiń ý, balyna qana almadym.

Betim joq, Túrkistanǵa qalaı baram?

Kóbelekteı kóńildiń otyn unattym,

Arshalaǵan aqyldy tómen qulattym.

Betim joq, Túrkistanǵa qalaı baram? – dep keledi bul óleń.

Túrkistannyń sopylyqtyń sımvoly ekeni umytyldy ma, umytylmady ma, ol basqa áńgime. Biraq rýhanı qajylyqtyń otany ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin onyń orny barsha túrki halyqtary úshin bıikteı tústi. Táýelsiz Qazaqstan túr­ki álemine osyndaı aıaýly mekendi emin-erkin kelip-ketetin kók kúmbezdi qasıetti shańyraqqa aınaldyrdy. Sony Maǵjannan keıin Gúlnardaı sezingen aqyn kemde-kem shyǵar. Gúlnardyń joǵa­rydaǵy óleńi rýhanı tazarýdyń tám­silindeı tańdaıyńa tamsantyp qona qa­lady eken.

Neni de bolsa óz atymen ataǵannan áser­li eshteńe joq. Túrkistanǵa barǵan adam ózine bir esep bermeı tura almaı­dy. Birinde qylýet, ekinshisinde atatek aıtylǵan Maǵjannyń qos metafora­sy­nyń ózi nege turady. Endeshe ol ke­shegi qudaısyz qoǵamnan bir-aq attap kire salatyn jer emes. Boıyńdy bir ta­zart­sań, oıyńdy eki tazartyp baratyn jer. Gúlnar sony betiń bar, júziń bar demeı, óz atymen atap aldyńa tosa qoıa­dy. О́leńniń oı men sóz qaıtalanyp keletin basqa erekshelikterin aıtpaǵanda, maz­munynyń shynaıylyǵy bárinen asyp al­dyńǵy sapqa atoılap shyǵa keledi. Bul jerdegi shynaıylyq búgingi jalǵan pafosqa qarsy qoıylýymen de utymdy shyǵyp turǵanyn moıyndaýymyz kerek.

«О́leńde shynaıylyq kórkemdikten de joǵary turýǵa tıis» degen oıdy biz ǵana aıtyp otyrǵamyz joq. Joǵaryda «Ant pen sertten asqan qandaı kórkemdik bar?» degen shendestirýimizdi de sol aqyn­dardyń ózderiniń sózderine súıenip aıtyp otyrmyz. Osy rette Esenǵalı Raýshanovtyń Toqash Berdııarovtyń óleńderi týraly tolǵanǵanda, ózine-ózi bir qyzyq suraq qoıatyny eske túse beredi. Aqyrynda Esenǵalı: «Shynaıylyq! – dedim kútpegen jerden. – Oıbaı-aý, ol shynaıylyq qoı!» dep aǵynan jarylady. Al Toqash Berdııarovtyń ózi, ol da sol Esenǵalı Raýshanovtyń aıtýynsha: «О́tirik! Bári ótirik, pádárine nálet!» deıdi eken dúr silkinip. «Ýra! Ýra!» degende qulaq tunatyndaı, «Rýh! Rýh!» dep kúńi­ren­gende ımanyńdy qasym qylatyn aqyn­darǵa qaratyp aıtqany shyǵar, bál­kim.

Ras, keshegi kúni de Toqash Berdııarov sııaqty aqyn jalǵyz bolmaǵan. Sol sııaqty búgingi kúni de Gúlnar Salyqbaı sııaqty aqyn da jalqy emes. Ashyq aıdynda jalqy jelken, jalǵyz qaıyqtaı qaltyldap turǵan joq. Áıtpese shy­naıylyq týraly áńgime de aıtylmas edi. Ásirese keıingi jas býynnyń poezııadaǵy basy artyq pafostan aryla bastaǵany qýantady. Bul maqalany da Gúlnardyń mysalynda sol jas aqyndarǵa úlgi bolsyn dep jazdyq. О́leńderi «qara sózden quralǵan baǵana» dep júrgen Lýıza Glıýk ta bıyl Nobel syılyǵyn poezııa­da óz sezimin shynaıy asha alǵany úshin aldy emes pe.

Ondaǵy «naqty poetıkalyq daýysy úshin, óziniń sýyq sulýlyǵymen jalpyny jalqyǵa aınaldyra alǵany úshin» degen jumbaqtaý anyqtamanyń astarynda da osy bir ózgeshe salqynqandy shynaıylyq jatqan joq pa. Meıli, shen kórseńiz eskerersiz, shen kórmeseńiz «qol jetpegen ettiń ıistenip ketkeni-aı» der­siz. Qaıtkende de «júrekten shyqpasa, jú­rek­ke jetpeıtini» baıaǵydan aıtylyp kele jatqan támsil, al júrekten shyqqan sóz eshqashan jalǵan bolmaıtyny qaı­ta­lap aıtýdy kerek etpes te! Alaıda ta­ǵy bir aqyn poezııa minbesinen óleńin on ora­ǵytyp oqyǵanda: «Aınalaıyn, ne aıt­sań da óz atymen atap aıtshy!» dep aıǵaı sal­ǵyń keledi. Muny ózińizben qalam qarýyn birge sermep júrgen bizdiń emes, sizdi tú­singisi kelip moınyn ólgenshe sozyp otyr­ǵan qarapaıym oqyrmannyń ti­legi dep uǵarsyz.

Iá, tym bolmasa «Betim joq, Túr­kistanǵa qalaı baram?» deńizshi bir ret!..

Júsipbek QORǴASBEK,
«Egemen Qazaqstan»