Qoǵam • 24 Jeltoqsan, 2020

Tabıǵatta túısik bar

481 ret kórsetildi

Bala kezde ájemnen estigen ańyz, erte­gilerdiń áseri me eken, keıde adamzat meken etip otyrǵan jumyr jerdi alyp qara ógiz beı­nesinde elestetemin. Kádimgi jany bar, sezi­mi men túısigi bar qara ógiz.

Biz adam balasy sońǵy júz jyldyqta qara ógiz – qara jerdiń terisine qara qurtsha qaptap, basqa tirshilik ıelerin tabıǵı ortadan yǵystyryp shyǵaryp, haıýanattar baǵyna qamadyq. Al qyzmet baǵyty mıllıon jyldar boıy ózgermeı kele jatqan janýarlar men jándikter álemi bir jaǵynan alǵanda tabıǵatqa emshilik qyzmet kórsetetin edi. Máselen, qazaq dalasynyń kórki bolǵan aqbókender men kıikterdi alaıyq. Saıyn dalamyzdyń betinde myń-myńdap bultsha kóship júretin janýarlar qumalaqtarymen topy­raqty qunarlandyryp, tuıaqtary ar­qyly jer qyrtysyn nyǵaıtatyn. Bul jel erozııasyna qarsy birden-bir em bolatyn. Júz jyl burynǵy jaǵdaımen salys­tyrǵanda saıǵaqtar sany qazir az qaldy. Onyń qyzmetin almastyrýǵa járdemi tıedi dep úmit artýǵa bolatyn qoı malynyń sa­ny da máz emes. Munyń ózi, eger jaǵdaı óz­germese, aldymyzdaǵy júz jyldyqta baıtaq ólkemizde jańa ekologııalyq qater túrleriniń bas kóterýi múmkin ekenin sanaly adam balasyna eptep te bolsyn sezdiredi. О́ıtkeni biz kıikterdi qyrǵanymyzben, olardyń ornyn almastyra alatyndaı qyzmet túrlerin atqarǵandy bylaı qoıyp, bul másele týraly bas qatyryp ta jatqanymyz joq.

Shirkin, tabıǵat qandaı ádil de dana edi! Biz Eýrazııanyń ortalyq bóliginde álemdik muhıttardan jyraq jatqandyqtan alys­tan bult, ıaǵnı ylǵal qýyp ákelý jáne sanıtarlyq qyzmet atqarý úshin alyp Arqa tósinde jel ekpinin kúsheıtken. Endi osy yzyńdaǵan sary jeldiń jer qyrtysyna tóndiretin qaterin tómendetý úshin jelden de júırik kıikterdi jaratqan. Kıiktiń qasıeti – tuıaǵynyń beriktigi men júıriktiginde. Qara bulttaı qaptaı jaıylyp, alyp dalamyzdy az ýaqyttyń ishinde kezip shyǵa alady. Qolymyzdaǵy qoı maly mundaı qyzmetti atqara almaıdy. О́kinishke qaraı, tabıǵat ananyń mıllıondaǵan jyldarǵa arnap bekitken teńgerimin qazir óreskel buzyp otyrmyz. Al mundaı qatelikter men qaterler eshýaqytta izsiz ketpeıdi. Munyń kesirin biz tartpasaq, keıin urpaqtarymyz tartady. Koronavırýs qaıdan shyqty? Torǵaıdan bas­tap shybyn shirkeıge deıin qyryp, tamaq qylǵan qytaıdan shyqty emes pe?! Endeshe, qazirden bastap kıikterdiń kıesine qalmaýdy oılanǵanymyz jón sekildi.

Jalpy, kıe degenimiz ne? Muny árkim ár­túrli túsinedi. Meniń oıymsha, bul – tabı­ǵat­tyń barsha tirshilik ıeleri úshin bekitken ortaq tártibi. Osy tártip tárk etilgen jerde, tabıǵat ananyń qushaǵynda ósip kele jatqan kez kelgen jan-janýar túriniń teńgerimi buzylǵan, oǵan qarsy zorlyq-zombylyq oryn alǵan jerde óz perzentin qorǵaý úshin tabıǵat ana bas kóteredi. Munyń bolmaı qoımaıtyn prosess ekeni qazirgi dúnıeniń shaıqala bas­taýy­nan kórinip otyr. Jumyr jerdiń ár túk­pirinde buryn-sondy bolmaǵan apatty daýyldar, jıilep ketken sý tasqyndary men jer silkinisteri, kún qyzýynyń artýy, buryn bolmaǵan aýrý túrleriniń bas kóterýi, qazirgi adam qoǵamynyń psıhologııalyq jaǵ­­daıynyń qıyndaýy, munyń bári qosyla kel­­gende tabıǵat ananyń adamzatqa qarsy bas kóterýiniń jekelegen belgileri emes pe eken?!

Meniń oıymsha, 2015 jyly qabyldanǵan klımat jónindegi Parıj kelisimi – adamzatty jer betinde saqtap qalýdyń birden-bir durys joly. Ony amerıkalyq kompanııalardyń múddesin eskergen bıznesmen Donald Tramp buzyp, AQSh-tyń osy kelisimnen shyǵýyna túrtki boldy. Bıznesmenniń bılik basyna kelýiniń bir qateri osydan kórindi. Biraq AQSh prezıdenttigine kandıdat Djo Baıden bul eldi osy kelisimge qaıta qosady degen úmit bar. О́ıtkeni yqtımal tehnogendik apattardyń arty qaıda aparyp soǵatynyn adamzat qoǵamynyń aldyńǵy qatarly ókilderi – kóptegen saıasatker men ǵalymdar aıqyn kórip otyr.

Al ekologııa máselesinde Qazaqstan jaǵ­daıyna kelsek, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda onyń talaptaryn saqtap otyrýdyń múm­kindigi bolmaǵany anyq. О́ıtkeni negizgi nazar­dy ekonomıkaǵa ǵana aýdara otyryp, el­di qıynshylyqtan alyp shyǵý qajet boldy.

Memleket basshysy, oqyǵan-toqyǵany kóp zııaly azamat Qasym-Jomart Toqaevtyń óz qyzmetinde qorshaǵan orta jaǵdaıyn jaqsartýǵa birinshi kezekte mán berýi beker emes. Jýyqta qabyldanýǵa tıisti ja­ńa Ekologııalyq kodeks boıynsha endi kásip­oryndar tabıǵatqa keltirgen zalaly úshin burynǵydaı aıyp tóleýmen ǵana qutylyp kete almaıdy. О́zderi keltirgen zalaldy ózderi óteıdi. Bul da bolsa, úlken jetistik.

 

Sońǵy jańalyqtar

Astana qalasynyń ákimi aýysty

Taǵaıyndaý • Keshe

Uqsas jańalyqtar