Qasıetti Mańǵystaý túbeginen kelip Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde birge oqyǵan kýrstastarymnan, odan keıin Parlamentte áriptesterimnen atyn estip, yntyzarym qansha aýǵanmen zııarat etýge jol alpystyń asqaryna shyqqanda tústi. Buǵan da Allaǵa sansyz shúkirshilik!
Elimizdiń rýhanııaty jolynda birge kele jatqan jan dosym – Názıpa Shanaı kelini Aıgerim men nemeresi Dálelin alyp qart Kaspııdiń jaǵasyna demalýǵa jol alǵanda meni de ertip, qyryq jyldan bergi uly armanym – Beket ataǵa zııarat jasaýǵa shaqyrdy.
Ábish aǵam «Uıqydaǵy arýǵa» teńegen bul ólkede qarııalardan qalǵan «Kóz tiride Mańǵystaýdy kórip qal», degen ósıet bar eken. Qoınaýy qazynaǵa, tarıhy taǵylymǵa toly, ańyz dala, abyz dalaǵa uly saparǵa shyqqanbyz.
«Mańǵystaý-Medıa» JShS dırektory, atyna saı arý Aısulý Dútbaeva bastap, «Mańǵystaý» gazetiniń tilshisi, jazýshy-ólketanýshy, ózimizdiń rýhanı inimiz Kenjebek Serjanuly qostap Beket atamyzǵa bet aldyq.
Beket ata – sońǵy úsh ǵasyrdaǵy búkil Qazaq dalasynyń, sonyń ishinde Aral-Kaspıı aralyq aımaǵynyń eń uly, kórnekti tulǵasy. Halyq ony aıryqsha qadirlep, áýlıe tutqan. Adaılar óziniń uranyna aınaldyrǵan. Halyq Beket atanyń ómirin, qysylǵanǵa jar bolǵan erekshe qasıetin, áýlıeligin yqylaspen áńgimelep, urpaqtan-urpaqqa ulastyrǵan.
Aqtaýdan shyǵysqa qaraı tartqan kóligimiz Qaraqııa oıpatymen qanatty pyraqtaı ushyp keledi. «Osy taýdy jaryp jol salynǵaly kóp bolmady. Eski jolda eske alýǵa qorqatyn talaı apattar bolyp edi. Jańa joldy halyq «Ata joly» dep qasıettep atady. Dál qazir teńiz deńgeıinen 132 metr tómendiktemiz. Endi alystan keletin meımandarymyz da jaqsy jolmen jaılanyp otyryp qasıetti mekenge demde jetedi», dep maqtaýyn jetkize tanystyrdy Aısulý hanym.
Aqtaýdan kóp uzamaı sol jaǵymyzda Iran men Túrikmenstannan atamekenin ańsap kelip ornalasqan qandastardyń «Batyr» atty aýyly qalyp barady.
Kenjebek bolsa, alystan kóringen amal bastalatyn «Otpan taýy» men jol boıyndaǵy aýyldar, ár jerde munaı soryp jatqan burǵy uńǵysyn, alystan qaraıǵan túıe kelesin, jylqy úıirin kórse de tanystyrýdan jalyqpady.
Uly daladan ne tiri jan, ne jalǵyz tal kórmedim. Tek anda-sanda qarsydan kólikter zymyrap óte shyǵady. Oń jaǵymyzda tuzdan qalanǵan taý qalyp barady.
«Qyzylsaı» degen aýyldan shyǵa bere jerdiń ústine alystan qaraǵanda qan soratyn masasha jabysqan sansyz burǵy uńǵysyn kórdim. Jaqyndaǵanda alyp shómishterdiń jer betine munaı alyp shyǵyp jatqanyn sezindim.
Alǵashqy aıaldaǵan jerimiz – «Kúıeý tam» kesenesi boldy. Beket ataǵa barar joldaǵy Shopan atanyń Bahadúr degen kúıeý balasyna qoıylǵan zııarat orny. Tórtburyshty saǵana túrinde qalanǵan. Syrtqy qaptalynda jan-janýarlardyń, adam alaqanynyń tańbasy, qylysh pen qanjar beınelengen.
Kelesi bet burǵanymyz Qaroıdaǵy belgili áýlıe – Beket atanyń tálimgeri, danagóı, sopylyq jolyn ustanýǵa úıretken Shopan atanyń jerasty meshiti boldy. Beket batyr óziniń rýhanı ustazyn qatty qurmettegen eken. Sondyqtan Pir-Beketke barar aldynda aldymen Shopan ataǵa burylý jazylmaǵan ereje kórinedi. Qoja Ahmet Iаsaýıge barmastan buryn Arystan babqa baratyn qaǵıda sııaqty.
Musylman ǵıbadathanasy joldyń oń jaq qaptalyndaǵy taý shatqalyna ornalasqan. 12 bólmeden turady eken. Úlken bir bólmesi dinı rásimderge arnalǵan, bilim berý is-sharalary úshin, arnaıy qajylyqqa arnalǵan bólmelerge bólingen.
«Zamanynda Qunanbaı babamyz Mekkege saparlaǵanda Mańǵystaý arqyly jol alsa kerek. Adaıdyń betkeustarlaryn jıyp bata surap, «qajylyq jolynda Mekkede máńgilikke qalyp qalsam» degen pikir aıtyp qalypty. Sonda bata bergen Adaıdyń bir jaısańy «Erdiń tilegi qabyl bolsa – sonda qalsyn, eldiń tilegi qabyl bolsa – qaıtyp kelsin!», dep bata bergen kórinedi. Sonymen eldiń tilegi qabyl bolyp, Qunanbaı qajy atanyp oralǵan eken», dep Kenjebek ótken tarıhı ańyzdan syr shertti.
Ustazynan keıin sopylyq jolyn ustaǵan, onyń eń bıik dárejesi Pir mártebesine jetken Beket atanyń Oǵlandydaǵy meshitine bettedik. Islam álemine tanymal tarıhı tulǵanyń el biletin tórt meshiti bar, on bir narǵa júk bolatyn kitaptary men qoljazbalary sol meshitterinde saqtalypty deıdi.
Ońtústik Ústirttiń Mańǵystaý oıysyna tirelgen bir tumsyǵynyń úzilip qalǵan shoqysyna qashalǵan Oǵylandydaǵy jerasty ǵımaraty jaqsy saqtalypty. Meshit butalarmen toltyrylǵan tereń qudyqty tómenge baǵyttalǵan úlken tastyń ortańǵy bóliginde ornalasqan. Jer astyndaǵy meshittiń kireberisinde shaǵyn alań bar. Alǵashqy bólmede jaryq kúmbezdi tóbege oralǵan tesikten jaryq túsedi. Osy bólmeden shyǵys-ońtústik qabyrǵasynda mıhrab ornalasqan namaz zalyna, sondaı-aq onyń bireýinde Beket ata jerlengen eki ońtústik-shyǵys bólmelerge aparady. Úsh-tórt qanat kıiz úı kólemindeı úsh bólme. Beket ata múrdesi osy bólmelerdiń biriniń irgesine qashap ornalastyrylǵan. Nemeresi Murynnyń múrdesi de osy bólmege qoıylǵan. Kireberis bólmeden joǵary shyǵatyn esik arqyly joǵary bólmege barýǵa bolady. Onda Beket atanyń qyzy jerlengen.
Meshittiń janynda Beket atanyń bulaqtary men qudyqtary bar. «Pir Beket arýaǵy adamdarǵa jylan, arqar, aqqý bolyp kórinedi. Beket meshitterine adamdar shyn nıetimen kelmese, ıa bolmasa, kúnáli adamdar kelse, jylandar ysyldap shyǵyp, aldaryn kes-kestep jolatpaıdy. Atanyń aspandaǵy arýaǵynyń ıesi – aqqýlar. Oǵylandy meshitiniń mańyndaǵy taý-tas arasynda arqarlar bar. Adamdar jylandarǵa da, aqqýlarǵa da, arqarlarǵa da tımeıdi, olarǵa zaqym jasamaıdy, atpaıdy, aýlamaıdy. Eger zulymdyq jasalsa, olardy atanyń arýaǵy tegin jibermeıdi» degen ańyz bar eken. Men úshin keremeti sol boldy – Aısulý, Kenjebek úsheýmiz atanyń bes arqaryn kórdik. Bir qodyǵy tipti dál janymyzǵa keldi. Men ony sýretke túsirip aldym. Bul kórinisterdi Pir Beketke kelgende tilegen tileýimniń oryndalatynyna, jaqsylyqqa jorydym... Beket Pirge zııarat jasap otyz jylǵy armanyma jetkendeı bolyp oraldym.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetin úzdik bitirip kelip, oblystyq gazette tilshi bolyp qyzmet etip júrgen Kenjebek Serjanulynyń ishinde «shal» otyrǵan sııaqty. Bilmeıtini joq qoı. Jol boıy adaıdyń alpys batyrynan áńgimeler aıtyp sanamyzdy oıatty.
* * *
Mańǵystaý oblysynyń ortalyǵy – Aqtaýdyń basty ereksheligi Qazaqstanda teńizdiń jaǵasynda ornalasqan birden-bir qala ekendigi bolar. Teńizben baılanystyratyn jalǵyz sý beketi – Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda porty bar. Burynǵy ataýy – Shevchenko edi. Táýelsizdik alǵannan keıin egemen eldiń talaby boıynsha qala ataýy – Aqtaý bolyp ózgertilgen. Búginde Qart Kaspııdiń jaǵasyndaǵy ásem shaharda 184 myńnan astam adam ómir súrip, ósip-ónip jatyr.
Elimizdiń ózge qalalarynan kelgen qonaqtyń kózine birden túsetin ózgesheligi – kósheleri dańǵyl, qazaqtyń dalasynyń keńdigin kórsetedi. Sol kóshelerde ataý joq, shaǵyn aýdandarmen bólinedi. Qalada 35 shaǵyn
aýdan bar. Ataý berilgen eki dańǵyldyń biri – Táýelsizdik, ekinshisi – Birinshi Prezıdent dep atalypty.
Biz kelerdiń aldynda ǵana qalaǵa kelgen jańa ákim – Nurdáýlet Qılybaı myrza ot aýyz, oraq tildi jýrnalıstermen tanysyp, karantın tártibin saqtaı otyryp, alda atqarylatyn sharýalaryn aqyldasýǵa bas qosypty. Qalam ustaǵan jazýshy, tájirıbeli jýrnalıst dep meni de ortalaryna shaqyryp, qurmet kórsetip tanysty. Aqynyn izdegen ákimniń adamgershilik qasıetine rızashylyq bildirip, «aldyna qoıǵan maqsattaryna jetip, qala halqynyń yqylasyna bólensin» dep analyq aq batamdy berdim.
* * *
Kıeli Mańǵystaýdyń túbeginen nebir áýlıeler men batyrlar, aqyndar, jyraýlar men ánshiler shyqqan. Sonyń biregeıi meniń zamandastarym kórgen danyshpany, qazaq ultyn qalamymen álemge tanytqan parasatty tulǵasy – Ábish Kekilbaıuly boldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Alashtyń álem aldyndaǵy betke ustar iri tulǵalarynyń biri», dep baǵalaǵany beker bolmas.
«Mańǵystaýda eski jyrlardan qalǵan esep boıynsha 360 áýlıe bar», deıdi Kenjebek. «Mańǵystaýda 362 áýlıe bar, 363-shi Ábish», dep otyratyn qazaq ádebıetiniń sańlaq ǵalymy Myrzataı Joldasbekov aǵamyz», dep men qoımaımyn. Ol kisiniń daralyǵy, danalyǵy kóziniń tirisinde-aq aıtyla bastady.
Klassık qalamgerdiń «Eleń-alań», «Úrker», «Ańyzdyń aqyry», «Shyńyraý» týyndylary álem ádebıetiniń altyn qorynda qaldy. Sonaý jetpisinshi jyldary nemistiń Berlındegi «VOLK UND WELT» baspasy álemniń júz jazýshysyn iriktegende, qazaqtyń atyn shyǵarǵan osy Ábish Kekilbaıuly bolǵan. Osyndaı uly adam ókinishke qaraı, ortamyzdan máńgilikke ketti...
Sapar barysynda Ábish Kekilbaıuly atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine arnaıylap bardym. Mádenı nysannyń aldynda músinshiler sheber jasaǵan jaryqtyq, aınalaıyn Ábish aǵamnyń úsh jarym metrlik eskertkishi qushaq jaıa qarsy alǵandaı...
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jumys saparymen Aqtaýǵa arnaıy baryp qazaq sóz óneriniń zergeri, Halyq jazýshysynyń eskertkishin saltanatty túrde ashqan. Bul – Prezıdentimizdiń ulylyqqa degen, parasat bıigindegi tulǵaǵa degen erekshe iltıpaty. «Qazaq tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan kemeńger qalamgerdiń eskertkishi ashyldy. Taý tulǵaly talant, ǵulama oıshyl Ábish aǵamyzdyń eren eńbegi mundaı qurmetke laıyq. Biz búgin rýhyn ulyqtap otyrǵan Ábish Kekilbaıuly – adamzattyq bolmystyń joǵary deńgeıine kóterilgen birtýar tulǵa, qazaq halqynyń uly perzenti», – degen baǵa bergen.
27 jasymda Dosjan atam áýletiniń shańyraǵyna kelin bolyp túskennen ómiriniń sońyna deıin aralasyp, qolymnan talaı shaı berip, batasyn alǵan, Parlamentte bir ǵımaratta qyzmet etip janarynyń jyly shýaǵyna bólep, talaı mańdaıymnan súıgen Ábish aǵamnyń aldymnan tas músin bolyp shyqqany janymdy tolqytyp, jasymdy tyıa almadym.
Anasy Aısáýle apam «Dúkenbaıdyń baǵy janbaı júr edi, sen baq bol!», – dep qolyndaǵy aq kúmisten soqqan úlken adaı júzigin aq batasymen ortan teregime kıgizgeni, jary Klara Jumabaıqyzymen birge júrgen kezderimiz esime túsip murajaıdan kórgen sol úıdiń zattary kózime ottaı basyldy. El anasy Aısáýle apamnyń qurmetine el gazeti «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq aksıonerlik qoǵamynyń Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli men jary Gúlmıranyń tórt uldyń ortasyndaǵy qyzǵaldaqtarynyń esimin «Aısáýle» qoıyp, Klara Jumabaıqyzy besikke salyp shildehana ótkizgenimiz bar edi. Sol kúnderdiń bári estelik bolyp qalǵany-aı...
Murajaıdyń aýmaǵy 49 500 sharshy metr eken. Ortasynda Ábish Kekilbaıulynyń qazaq úıi tur. Murajaıǵa jazýshynyń shyǵarmashylyǵy, saıası ómiri, dostarymen qarym-qatynasy, tipti otbasylary tutynǵan barlyq zattar qoıylypty. Otbasynyń jıhazdary men Klara hanymnyń talaı qonaq kútken uzyn ústeli, aq dastarqany men ydys-aıaǵy da dál sol Almatydaǵy dáýrendi kezderdegideı jaınap tur.
Almatydaǵy úılerindegi kitaphana bólmesi, jazý ústeli, máshińkesi, tipti kózime tanys portfeli de bar. Oryntaǵyna otyryp sýretke tústim, juǵysty bolsyn dep. Tańǵalǵanym, murajaıda Ábish aǵanyń bizdiń úıdegi kitap sóreleriniń janynda qolyna kitap ustap turǵan sýreti jáne «Abyz Ábish» kitabynda da aǵanyń Myrzataı Joldasbek, Dúkenbaı Dosjan úsheýi birge bizdiń úıde túsken sýreti bar eken. Uly adamnyń tarıhynda bólshegimiz júrgenine qýandym.
Murajaı dırektory Tamara Jumalıeva murajaıdyń qurmetti qonaqtar kitabyna estelik jazba qaldyrýǵa ruqsat berip, «Dúnıe ǵapyl» atty Ábish aǵanyń ár jyldary jazǵan alýan óleń jınaǵy men «Ábish álemi» jýrnalynyń birneshe sanyn jáne Saýytbek Abdrahmanovtyń Memlekettik syılyqqa usynylǵan «Abyz Ábish» kitabyn syıǵa tartty. Kitaptan asqan qandaı baılyq bar deısiz?! Osy sátte oblystyq Ishki saıasat basqarmasy basshysynyń orynbasary Jansaıa Ismaǵulova hanymmen de tanysýdyń sáti tústi.
Osy saparda taǵy bir este qalǵan júzdesýdi N.Jantórın atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq drama teatrynyń Bas rejısseri, talantty qyzymyz Gúlsına Merǵalıeva uıymdastyrdy.
Teatrdyń jastarymen Úkimet basshysy orynbasarynyń keńesshisi Názıpa Ydyrysqyzy ekeýmizge kezdesýdiń áseri erekshe boldy desem artyq aıtqandyq bolmas. Janymyzda oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy Panııa Sarmýrzına bastaǵan basshylar qurmet kórsetip júrdi.
Teatrdyń jas tarlandary meniń shyǵarmashylyǵymmen jaqsy tanys bolyp shyqty. «О́geı júrek» hıkaıatymdy taldap, basqa da eńbekterimniń jazylýy men elge taralýyna qyzyǵýshylyq bildirdi. Ásirese, sol jastardyń ortasynda Ábish Kekilbaıulynyń Aqtaýda turatyn Dáýlet degen ulynyń Eldary bolǵany, onyń óte daryndy mýzykant ekendigi kóńilime qýanysh ákeldi. Ábish aǵamdaı uly adamnyń urpaǵyna ónerdiń qasıeti qonǵanyna qalaı qýanbasqa. «Talant balalarda uıyqtap qalyp, nemerede oıanady», – degen orystyń naqylynda shyndyq bolar. Bizdiń kóptegen daryndy qazaqtardyń balalarynan góri nemereleri daryndy bolyp, tektiligin tanytyp júr ǵoı. Eldar da ata-babasynyń mekeninde tegin tanytyp júr eken. Teatr jastary birigip Abaıdyń «Kózimniń qarasyn» shyrqap maǵan úlken syılyq jasady.
* * *
Men ketetin kúni teńiz qaraqoshqyldanyp, gúrildep býyrqanyp jatty. Jaǵaǵa jetip jyǵylǵan aq kóbik tarap ketýde. Teńizdiń ortasynda kókte jalǵyz shaǵala sharq uryp júr. Jaǵalaýdaǵy aq qıyrshyq qum betine usaq tastar men ulý qabyrshyqtaryn seýip ketkendeı.
Qumnyń ár jeri alaqandaı-alaqandaı bolǵan oıyqtar myńdaǵan jylqy shaýyp ótip, izi qalǵandaı áser etti. Alystan úsh kemeniń sulbasy kórinedi. Aldyńǵysy baıaǵy Shyńǵys Aıtmatovtyń «Aq kemesindeı» uzyn tumsyǵymen al-qarakók tolqyndy jaryp jaǵalaýǵa jaqyndap kele jatyr. Keıingi ekeýi alystan ǵana kúnge shaǵylysady.
Shyǵystan arqan boıy kóterilgen Kúnniń sáýlesi býyrqanǵan tolqyndardyń baýyryna shaǵylysyp teńizge batyp barady. Kúnniń teńizben shaǵylysqan nury kúmisteı jyltyraıdy. Elimizdiń maqtanyshy qart Kaspıımen jáne aqshańqan qala Aqtaýmen qımaı qoshtastym...
Sáýle DOSJAN,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
ALMATY
